https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%98%D0%A1%D0%A5%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%99%D0%90_%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%ABИСХАКИЙА ТАРЫКАТЫ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-19T07:59:16ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%98%D0%A1%D0%A5%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%99%D0%90_%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=32310&oldid=prevTemirkan, 08:20, 23 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата2025-09-23T08:20:11Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:20, 23 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ИСХАКИЙА ТАРЫКАТЫ''', <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ысхакиййа </del>тарыкаты – [[орто азия]]лык [[сопу]]лардын (суфий) накшбандия-хожаган жамаатынын бир бутагы; 17–18-кылымдарда [[Чыгыш Түркстан]]да диний-теократиялык бийлик орнотуу үчүн күрөшкөн саясий топ. Мындай аталуу анын негиздөөчү 1389-жылы өлгөн бухаралык Бахауддин Накшбандинин («накш» – оймо, чийме; накшбанд – оймочу) атынан калган. «Хожаган» – кожонун көптүк түрү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. а. </del>«кожолор» дегенди билдирет. Бахауддиндин атасы Мухаммед оймочу-зергер болгон. Бахауддиндин урпактарынын бири Махдум-и Азамдын (өз аты Ахмад ал-Касани, 1542-жылы өлгөн) жети уулу болуп, улуу уулу Эшен-и-Калан (Калам) деген ысым алган Мухаммед Амин кожо менен төртүнчү уулу Исхак Валинин өз-өзүнчө шакирттерди окуткан жана ушул экөө кийин карама-каршы эки диний агымдын негиздөөчүсү катары таанылып калган. Эшен-и-Каландын талапташтары «ак-тоолуктар» (кара: «[[Ышкиййа тарикаты]]»), ал эми Исхак Валинин жактоочулары «кара-тоолуктар» деп атакка ээ болушкан. Бул топ 17-кылымда өз ишмердигин Чыгыш Түркстанга жайылтууга жетишкен. Эки агымдын ортосундагы айыгышкан күрөш улам күчөп, Эшен-и-Каландын небереси Мухаммед Жусуп Кожонун уулу [[Аппак кожо]]нун тушунда өз чегине жеткен. Алгач ойроттор (кара: [[Жуңгар хандыгы]]) менен катар накшбандия жамааты бийлик үчүн Жаркенттеги жергиликтүү башкаруучулардын ички иштерине кийлигишүүнү башташкан. Бул диний агымдардын саясий ишмердүүлүгүнө [[кыргыздар]] да жигердүү катышкан. Негизинен кашкарлыктар «ак тоолуктарды», ал эми Жаркент шаары «кара тоолуктарды» колдоп, Кашкарга хан болгон (1671–1682) Исмаил дагы «кара тоолуктар» тарабында болуп, ал «ак тоолуктардын» өкүлү Аппак кожону Чыгыш Түркстандан [[Тибет]]ке качууга аргасыз кылган. Бирок, [[Галдан Бошокту]] хандын жардамы менен ал 1678-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>кайрадан бийликке келген. Аппак кожо өлгөндөн кийин «кара тоолук» жана «ак тоолук» кожолордун бийлик талашуусу кайра күчөп, кезек-кезеги менен «ак тоолуктар» атанган кашкарлыктар да, «кара тоолук» Жаркент шаары да кыргыздардан жардам сурап турушкан. 1695-жылы Жаркенттин (Йарканд) тагына [[Чыңгыз хан]]дын тукуму деп, казак [[султан]]ы Эшимди чакыртышкан. Бирок ал [[Моголстан]]га сыйа албай, кожолорду жактоочуларынын кысымынын натыйжасында хандыктан чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Ушул жылдан тартып кара-тоолуктардын өкүлү Даниел-кожо Жаркентке, ал эми анын каршылашы Ахмад-кожо Кашкарды бийлеп калган, бирок көп өтпөй Кашкарды калмактар басып алган. 1713-жылы Даниел кожо туткундалып, Жуңгарияга жеткирилген, ал жерден 1720-жылы [[Цеван Рабдан]]дын кийлигишүүсү менен бошотулгандан кийин ал калмактардын атынан өлгөнгө чейин (1735) Чыгыш Түркстандагы [[алты шаар]]ды башкарган жана андан төрт уул калып, ордун улуу уулу Жахан кожо ээлеген. Ошону менен [[Цин империясы]] Чыгыш Түркстанды басып алганга чейин бийликте каратоолуктар болгон. 1755-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Цин өкмөтүнүн көмөгү менен бийликке Бурхан ад-Дин башында турган ак тоолук кожолор келип, кыргыздардын башчысы [[Кубат бий]]дин колдоосу аркылуу кара тоолуктарды бийликтен биротоло четтеткен.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ИСХАКИЙА ТАРЫКАТЫ''', <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ысхакийа </ins>тарыкаты – [[орто азия]]лык [[сопу]]лардын (суфий) накшбандия-хожаган жамаатынын бир бутагы; 17–18-кылымдарда [[Чыгыш Түркстан]]да диний-теократиялык бийлик орнотуу үчүн күрөшкөн саясий топ. Мындай аталуу анын негиздөөчү 1389-жылы өлгөн бухаралык Бахауддин Накшбандинин («накш» – оймо, чийме; накшбанд – оймочу) атынан калган. «Хожаган» – кожонун көптүк түрү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башкача айтканда </ins>«кожолор» дегенди билдирет. Бахауддиндин атасы Мухаммед оймочу-зергер болгон. Бахауддиндин урпактарынын бири Махдум-и Азамдын (өз аты Ахмад ал-Касани, 1542-жылы өлгөн) жети уулу болуп, улуу уулу Эшен-и-Калан (Калам) деген ысым алган Мухаммед Амин кожо менен төртүнчү уулу Исхак Валинин өз-өзүнчө шакирттерди окуткан жана ушул экөө кийин карама-каршы эки диний агымдын негиздөөчүсү катары таанылып калган. Эшен-и-Каландын талапташтары «ак-тоолуктар» (кара: «[[Ышкиййа тарикаты]]»), ал эми Исхак Валинин жактоочулары «кара-тоолуктар» деп атакка ээ болушкан. Бул топ 17-кылымда өз ишмердигин Чыгыш Түркстанга жайылтууга жетишкен. Эки агымдын ортосундагы айыгышкан күрөш улам күчөп, Эшен-и-Каландын небереси Мухаммед Жусуп Кожонун уулу [[Аппак кожо]]нун тушунда өз чегине жеткен. Алгач ойроттор (кара: [[Жуңгар хандыгы]]) менен катар накшбандия жамааты бийлик үчүн Жаркенттеги жергиликтүү башкаруучулардын ички иштерине кийлигишүүнү башташкан. Бул диний агымдардын саясий ишмердүүлүгүнө [[кыргыздар]] да жигердүү катышкан. Негизинен кашкарлыктар «ак тоолуктарды», ал эми Жаркент шаары «кара тоолуктарды» колдоп, Кашкарга хан болгон (1671–1682) Исмаил дагы «кара тоолуктар» тарабында болуп, ал «ак тоолуктардын» өкүлү Аппак кожону Чыгыш Түркстандан [[Тибет]]ке качууга аргасыз кылган. Бирок, [[Галдан Бошокту]] хандын жардамы менен ал 1678-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>кайрадан бийликке келген. Аппак кожо өлгөндөн кийин «кара тоолук» жана «ак тоолук» кожолордун бийлик талашуусу кайра күчөп, кезек-кезеги менен «ак тоолуктар» атанган кашкарлыктар да, «кара тоолук» Жаркент шаары да кыргыздардан жардам сурап турушкан. 1695-жылы Жаркенттин (Йарканд) тагына [[Чыңгыз хан]]дын тукуму деп, казак [[султан]]ы Эшимди чакыртышкан. Бирок ал [[Моголстан]]га сыйа албай, кожолорду жактоочуларынын кысымынын натыйжасында хандыктан чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Ушул жылдан тартып кара-тоолуктардын өкүлү Даниел-кожо Жаркентке, ал эми анын каршылашы Ахмад-кожо Кашкарды бийлеп калган, бирок көп өтпөй Кашкарды калмактар басып алган. 1713-жылы Даниел кожо туткундалып, Жуңгарияга жеткирилген, ал жерден 1720-жылы [[Цеван Рабдан]]дын кийлигишүүсү менен бошотулгандан кийин ал калмактардын атынан өлгөнгө чейин (1735) Чыгыш Түркстандагы [[алты шаар]]ды башкарган жана андан төрт уул калып, ордун улуу уулу Жахан кожо ээлеген. Ошону менен [[Цин империясы]] Чыгыш Түркстанды басып алганга чейин бийликте каратоолуктар болгон. 1755-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Цин өкмөтүнүн көмөгү менен бийликке Бурхан ад-Дин башында турган ак тоолук кожолор келип, кыргыздардын башчысы [[Кубат бий]]дин колдоосу аркылуу кара тоолуктарды бийликтен биротоло четтеткен.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Думан Л. И. Аграрная политика цинского (манчжурского) правительства в Синьцзяне в конце XVIII века. М.-Л., 1936; Кузнецов В. С. Империя Цин и Мусулмаский мир. Новосибрск, 1990; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1. Б., 2003.<p align='right'><i type='author'>Т. Асанов.</i></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Думан Л. И. Аграрная политика цинского (манчжурского) правительства в Синьцзяне в конце XVIII века. М.-Л., 1936; Кузнецов В. С. Империя Цин и Мусулмаский мир. Новосибрск, 1990; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1. Б., 2003.<p align='right'><i type='author'>Т. Асанов.</i></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 607-672 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 607-672 бб]]</div></td></tr>
</table>Temirkanhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%98%D0%A1%D0%A5%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%99%D0%90_%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=32050&oldid=prevТурганбаев Элебай, 09:39, 16 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата2025-09-16T09:39:09Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:39, 16 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><b type=</del>'<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">title</del>'<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">></del>ИСХАКИЙА ТАРЫКАТЫ<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></b> </del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ы с х а к и й й а т а р ы к а т ы </del>– <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. азиялык суфийлердин накш&shy;бандия</del>-хожаган жамаатынын бир бутагы; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">17– 18-к</del>-да <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Чыгыш Түркстанда </del>диний-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">теократия&shy;лык </del>бийлик орнотуу үчүн күрөшкөн саясий топ.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br></del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'</ins>ИСХАКИЙА <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>ТАРЫКАТЫ<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ысхакиййа тарыкаты </ins>– <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[орто азия]]лык [[сопу]]лардын (суфий) накшбандия</ins>-хожаган жамаатынын бир бутагы; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">17–18</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдарда [[Чыгыш Түркстан]]</ins>да диний-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">теократиялык </ins>бийлик орнотуу үчүн күрөшкөн саясий топ. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мындай аталуу анын негиздөөчү 1389</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы өлгөн бухаралык Бахауддин Накшбандинин («накш» – оймо, чийме; накшбанд – оймочу) атынан калган. «Хожаган» – кожонун көптүк түрү</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. а. «кожолор» дегенди билдирет</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бахауддиндин атасы Мухаммед оймочу</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">зергер </ins>болгон. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бахауддиндин урпактарынын </ins>бири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Махдум-и Азамдын </ins>(өз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аты Ахмад ал</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Касани</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1542</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы өлгөн) жети уулу болуп</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">улуу уулу Эшен</ins>-и<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-Калан (Калам) деген ысым алган </ins>Мухаммед Амин кожо <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен төртүнчү уулу Исхак Валинин өз-өзүнчө шакирттерди окуткан жана ушул экөө кийин карама-каршы эки диний агымдын негиздөөчүсү катары таанылып калган. Эшен</ins>-и<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-Каландын талапташтары </ins>«ак<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-тоолуктар» (кара: «[[Ышкиййа тарикаты]]»)</ins>, ал эми <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Исхак Валинин жактоочулары «кара-тоолуктар» деп атакка ээ болушкан. Бул топ 17-кылымда өз ишмердигин Чыгыш Түркстанга жайылтууга жетишкен. Эки агымдын ортосундагы айыгышкан күрөш улам күчөп, Эшен</ins>-и<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-Каландын небереси Мухаммед Жусуп Кожонун </ins>уулу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Аппак кожо]]нун тушунда өз чегине жеткен. Алгач ойроттор </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кара: [[Жуңгар хандыгы]]</ins>) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен катар накшбандия жамааты бийлик үчүн Жаркенттеги жергиликтүү башкаруучулардын ички иштерине кийлигишүүнү башташкан</ins>. Бул диний агымдардын саясий ишмердүүлүгүнө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>кыргыздар<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>да жигердүү катышкан. Негизинен кашкарлыктар «ак <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоолуктарды»</ins>, ал эми Жаркент <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </ins>«кара <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоолуктарды» </ins>колдоп, Кашкарга хан болгон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(1671–1682) Исмаил </ins>дагы «кара тоолуктар» тарабында болуп, ал «ак тоолуктардын» өкүлү Аппак кожону Чыгыш Түркстандан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Тибет]]ке </ins>качууга аргасыз кылган. Бирок, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Галдан Бошокту<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>хандын жардамы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен ал </ins>1678-ж. кайрадан бийликке <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келген</ins>. Аппак кожо өлгөндөн кийин «кара <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоолук» жана </ins>«ак тоолук» кожолордун бийлик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">талашуусу </ins>кайра күчөп, кезек-кезеги <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>«ак <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоолуктар» </ins>атанган кашкарлыктар да, «кара <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоолук» </ins>Жаркент <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </ins>да кыргыздардан жардам <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сурап </ins>турушкан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1695</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы Жаркенттин (Йарканд) тагына [[Чыңгыз хан]]дын тукуму деп, казак [[султан]]ы Эшимди чакыртышкан. Бирок ал [[Моголстан]]га сыйа албай, кожолорду жактоочуларынын кысымынын натыйжасында хандыктан чыгып кетүүгө аргасыз болгон</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ушул жылдан тартып кара</ins>-тоолуктардын өкүлү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Даниел-кожо Жаркентке, ал эми анын каршылашы Ахмад-</ins>кожо <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кашкарды бийлеп калган, бирок көп өтпөй Кашкарды калмактар басып алган. 1713-жылы Даниел кожо туткундалып, Жуңгарияга жеткирилген</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ал жерден 1720-жылы [[Цеван Рабдан]]дын кийлигишүүсү менен бошотулгандан кийин </ins>ал калмактардын атынан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өлгөнгө чейин (1735) </ins>Чыгыш Түркстандагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[алты шаар]]ды башкарган жана андан төрт уул калып, ордун улуу уулу Жахан кожо ээлеген</ins>. Ошону <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен [[</ins>Цин империясы<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] Чыгыш Түркстанды </ins>басып алганга чейин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийликте каратоолуктар </ins>болгон. 1755-ж. Цин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өкмөтүнүн көмөгү менен </ins>бийликке Бурхан ад-Дин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башында турган </ins>ак тоолук кожолор келип, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыргыздардын </ins>башчысы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Кубат <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бий]]дин </ins>колдоосу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аркылуу </ins>кара тоолуктарды <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийликтен биротоло </ins>четтеткен.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Накшбандия</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хожаган ордени 15-к-да эле пайда болуп</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">17-к-дан өзүнүн ишмердигин Чыгыш Түркстанга жайылта баштаган</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">17-к-дын башын&shy;да ойроттор м</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">н катар накшбандия жамааты Жаркенттеги хандык бийлик үчүн </del>болгон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жерг</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башкаруучулардын ички иштерине кийлигише баштаган. Жамааттын ири өкүлдөрүнүн </del>бири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Исхак Вали уулу Кожо Шади </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мухаммед Яхья)</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өлкөнүн башкаруучусу Махмуд ханды бийлик&shy;тен кетирүүгө кириптер кылып, аймакта </del>өз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таа&shy;сирин бекемдеген. 17-к-дын 2</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жарымында алар моңгол хандарынан бийликти тартып алган. Бирок</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийликке келишкен накшбандия жамаа&shy;тынын өкүлдөрүнүн ортосунда бийлик үчүн өтө курч карама</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каршылыктар кайрадан келип чык&shy;кан. Натыйжада</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Махмуд</del>-и <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Азамдын балдары&shy;нын улуусу </del>Мухаммед Амин кожо <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ишан</del>-и <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ка&shy;лам деген ысым алып </del>«ак <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоолук»</del>, ал эми <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын бир тууганы (Махмуд</del>-и <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Азамдын төртүнчү </del>уулу<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">) Мухаммед Исхак Вали </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кожо Исхак</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тарабы&shy;нан «кара тоолук» (б. а. исхакийа) деп аталган диний агым түзүлгөн</del>. Бул диний агымдардын саясий ишмердүүлүгүнө кыргыздар да жигердүү катышкан. Негизинен кашкарлыктар «ак <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоо&shy;луктарды»</del>, ал эми Жаркент <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </del>«кара <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоолук&shy;тарды» </del>колдоп, Кашкарга хан болгон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ханы Ис&shy;маил </del>дагы «кара тоолуктар» тарабында болуп, ал «ак тоолуктардын» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(к. <i>Ышкиййа тарыка&shy;ты</i>) </del>өкүлү Аппак кожону <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(Идаятулла) </del>Чыгыш Түркстандан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тибетке </del>качууга аргасыз кылган. Бирок, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аппак кожо </del>Галдан Бошокту хандын жардамы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>1678-ж. кайрадан бийликке <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кел&shy;ген</del>. Аппак кожо өлгөндөн кийин «кара <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоо&shy;лук» ж-а </del>«ак тоолук» кожолордун бийлик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">та&shy;лашуусу </del>кайра күчөп, кезек-кезеги <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>«ак <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоо&shy;луктар» </del>атанган кашкарлыктар да, «кара <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоо&shy;лук» </del>Жаркент <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </del>да кыргыздардан жардам <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">су&shy;рап </del>турушкан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1720</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Цеван Рабдандын кий&shy;лигишүүсү м</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">н бийликке кара </del>тоолуктардын</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкүлү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Даниель </del>кожо <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келип</del>, ал калмактардын атынан Чыгыш Түркстандагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">6 шаарды баш&shy;карып турган</del>. Ошону <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Цин империясы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Чы&shy;гыш Түркстанды </del>басып алганга чейин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийлик&shy;те кара тоолуктар </del>болгон. 1755-ж. Цин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өкмөтү&shy;нүн көмөгү м-н </del>бийликке Бурхан ад-Дин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ба&shy;шында турган </del>ак тоолук кожолор келип, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыр&shy;гыздардын </del>башчысы Кубат <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийдин </del>колдоосу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ар&shy;кылуу </del>кара тоолуктарды <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийликтен биротоло</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>четтеткен.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Думан Л. И. Аграрная политика цинского (манчжурского) правительства в Синьцзяне в конце XVIII века. М.-Л., 1936; </ins>Кузнецов В. С. Империя Цин и <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мусулмаский </ins>мир. Новосибрск, 1990; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1. Б., 2003.<p align='right'><i type='author'>Т. Асанов.</i></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><i></del>Кузнецов В. С.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></i> </del>Империя Цин и <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мусулманский </del>мир. Новосибрск, 1990; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1. Б., 2003.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>Т. Асанов.</i></p></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 607-672 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 607-672 бб]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Турганбаев Элебайhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%98%D0%A1%D0%A5%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%99%D0%90_%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=26083&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-06-25T18:42:14Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">18:42, 25 Июнь (Кулжа) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%98%D0%A1%D0%A5%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%99%D0%90_%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9A%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=26082&oldid=prevvol3>KadyrM, 08:43, 23 Июнь (Кулжа) 2025 карата2025-06-23T08:43:25Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>ИСХАКИЙА ТАРЫКАТЫ</b> , Ы с х а к и й й а т а р ы к а т ы – о. азиялык суфийлердин накш&shy;бандия-хожаган жамаатынын бир бутагы; 17– 18-к-да Чыгыш Түркстанда диний-теократия&shy;лык бийлик орнотуу үчүн күрөшкөн саясий топ.<br><br />
Накшбандия-хожаган ордени 15-к-да эле пайда болуп, 17-к-дан өзүнүн ишмердигин Чыгыш Түркстанга жайылта баштаган. 17-к-дын башын&shy;да ойроттор м-н катар накшбандия жамааты Жаркенттеги хандык бийлик үчүн болгон жерг. башкаруучулардын ички иштерине кийлигише баштаган. Жамааттын ири өкүлдөрүнүн бири Исхак Вали уулу Кожо Шади (Мухаммед Яхья)<br />
өлкөнүн башкаруучусу Махмуд ханды бийлик&shy;тен кетирүүгө кириптер кылып, аймакта өз таа&shy;сирин бекемдеген. 17-к-дын 2-жарымында алар моңгол хандарынан бийликти тартып алган. Бирок, бийликке келишкен накшбандия жамаа&shy;тынын өкүлдөрүнүн ортосунда бийлик үчүн өтө курч карама-каршылыктар кайрадан келип чык&shy;кан. Натыйжада, Махмуд-и Азамдын балдары&shy;нын улуусу Мухаммед Амин кожо Ишан-и Ка&shy;лам деген ысым алып «ак тоолук», ал эми анын бир тууганы (Махмуд-и Азамдын төртүнчү уулу) Мухаммед Исхак Вали (Кожо Исхак) тарабы&shy;нан «кара тоолук» (б. а. исхакийа) деп аталган диний агым түзүлгөн. Бул диний агымдардын саясий ишмердүүлүгүнө кыргыздар да жигердүү катышкан. Негизинен кашкарлыктар «ак тоо&shy;луктарды», ал эми Жаркент ш. «кара тоолук&shy;тарды» колдоп, Кашкарга хан болгон ханы Ис&shy;маил дагы «кара тоолуктар» тарабында болуп, ал «ак тоолуктардын» (к. <i>Ышкиййа тарыка&shy;ты</i>) өкүлү Аппак кожону (Идаятулла) Чыгыш Түркстандан Тибетке качууга аргасыз кылган. Бирок, Аппак кожо Галдан Бошокту хандын жардамы м-н 1678-ж. кайрадан бийликке кел&shy;ген. Аппак кожо өлгөндөн кийин «кара тоо&shy;лук» ж-а «ак тоолук» кожолордун бийлик та&shy;лашуусу кайра күчөп, кезек-кезеги м-н «ак тоо&shy;луктар» атанган кашкарлыктар да, «кара тоо&shy;лук» Жаркент ш. да кыргыздардан жардам су&shy;рап турушкан. 1720-ж. Цеван Рабдандын кий&shy;лигишүүсү м-н бийликке кара тоолуктардын<br />
өкүлү Даниель кожо келип, ал калмактардын атынан Чыгыш Түркстандагы 6 шаарды баш&shy;карып турган. Ошону м-н Цин империясы Чы&shy;гыш Түркстанды басып алганга чейин бийлик&shy;те кара тоолуктар болгон. 1755-ж. Цин өкмөтү&shy;нүн көмөгү м-н бийликке Бурхан ад-Дин ба&shy;шында турган ак тоолук кожолор келип, кыр&shy;гыздардын башчысы Кубат бийдин колдоосу ар&shy;кылуу кара тоолуктарды бийликтен биротоло<br />
четтеткен.<br />
<br />
<br />
Ад.: <i>Кузнецов В. С.</i> Империя Цин и мусулманский мир. Новосибрск, 1990; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1. Б., 2003.<br />
<br />
<p align='right'><i type='author'>Т. Асанов.</i></p><br />
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]<br />
</div>vol3>KadyrM