https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%98%D0%9D%D0%94%D0%95%D0%99%D0%9B%D0%95%D0%A0 2026-05-01T18:33:20Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%98%D0%9D%D0%94%D0%95%D0%99%D0%9B%D0%95%D0%A0&diff=30253&oldid=prev 2025-08-21T07:39:59Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:39, 21 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;b type='title'&gt;ИНДЕЙЛЕР&lt;/b&gt; – этностук топ, Американын (эс&amp;shy;кимостор м-н алеуттардан башка) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жерг. </del>калкы. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>деген аталыш 15-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>аягында Американы ачуучулардын (Х. Колумб ж. б.) жаңы табыл&amp;shy;ган материкти Индия, анын элин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>деген туу&amp;shy;ра эмес түшүнгөндөрүнө байланыштуу келип</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;b type='title'&gt;ИНДЕЙЛЕР&lt;/b&gt; – этностук топ, Американын (эс&amp;shy;кимостор м-н алеуттардан башка) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жергиликтүү </ins>калкы. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индейлер </ins>деген аталыш 15-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>аягында Американы ачуучулардын (Х. Колумб ж. б.) жаңы табыл&amp;shy;ган материкти Индия, анын элин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индейлер </ins>деген туу&amp;shy;ра эмес түшүнгөндөрүнө байланыштуу келип чыккан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индейлердин </ins>жалпы саны болжол м-н 32–45 млн киши, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>АКШда 2 млн, Канадада 385 миң, Мексикада 8–15 млн, Гватемалада 5 млн, Парагвайда 4,5 млн, Эквадордо 3,7 млн, Перуда 7 млн, Боливияда 3,6 млн, Чилиде 0,8 млн ж-а Бразилияда 230 миң (2005). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индейлер </ins>АКШ ж-а Кана&amp;shy;дада англис ж-а француз, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк </ins>Америкада ис&amp;shy;пан ж-а португал тилинде сүйлөшөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индейлер </ins>европа&amp;shy;лыктар келгенге чейин шаманизм, тотемизм ди&amp;shy;нин тутушса, кийин көпчүлүгү христиан (като&amp;shy;лик, протестант) динин кабыл алышкан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индейлер </ins>соң&amp;shy;ку палеолит доорунда (болжол м-н мындан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">15–10 </ins>миң жыл мурда) Беринг кысыгы аркылуу Америкага келишкен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк</ins>-чыгыш азиялыктар&amp;shy;дын тукумдары. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индейлер  </ins>аңчылык, жыйноочулук, балыкчылык, айрым аймактарда дыйканчылык ж-а мал чарбачылык м-н кесиптенишип, жер төлөдө, үстү тери м-н жабылган конус сымал алачыкта ж-а үйлөрдө жашашкан. Алар бугу, багыш, бизон терисинен жасалган кийим ки&amp;shy;йишип, кооздуктарды тагынышкан. Айрымда&amp;shy;ры белинен ылдый жамынгычтарды колдонуш&amp;shy;кан. Уруу башчысы башына бүркүт канатынан жасалган баш кийим кийип, айбан сөөгү, тиши</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чыккан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-дин </del>жалпы саны болжол м-н 32–45 млн киши, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>АКШда 2 млн, Канадада 385 миң, Мексикада 8–15 млн, Гватемалада 5 млн, Парагвайда 4,5 млн, Эквадордо 3,7 млн, Перуда 7 млн, Боливияда 3,6 млн, Чилиде 0,8 млн ж-а Бразилияда 230 миң (2005). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>АКШ ж-а Кана&amp;shy;дада англис ж-а француз, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түш. </del>Америкада ис&amp;shy;пан ж-а португал тилинде сүйлөшөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>европа&amp;shy;лыктар келгенге чейин шаманизм, тотемизм ди&amp;shy;нин тутушса, кийин көпчүлүгү христиан (като&amp;shy;лик, протестант) динин кабыл алышкан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>соң&amp;shy;ку палеолит доорунда (болжол м-н мындан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">15–</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">10 </del>миң жыл мурда) Беринг кысыгы аркылуу</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Америкага келишкен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн.</del>-чыгыш азиялыктар&amp;shy;дын тукумдары. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>аңчылык, жыйноочулук, балыкчылык, айрым аймактарда дыйканчылык ж-а мал чарбачылык м-н кесиптенишип, жер төлөдө, үстү тери м-н жабылган конус сымал алачыкта ж-а үйлөрдө жашашкан. Алар бугу, багыш, бизон терисинен жасалган кийим ки&amp;shy;йишип, кооздуктарды тагынышкан. Айрымда&amp;shy;ры белинен ылдый жамынгычтарды колдонуш&amp;shy;кан. Уруу башчысы башына бүркүт канатынан жасалган баш кийим кийип, айбан сөөгү, тиши</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ИНДЕЙЛЕР117.png | thumb | Түндүк америкалык индейлердин уруу башчысы.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ИНДЕЙЛЕР117.png | thumb | Түндүк америкалык индейлердин уруу башчысы.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. б-дан жасалган кооздуктарды пайдаланып, денесине ж-а бетине сүрөт тарттырган. Тамак&amp;shy;ашы негизинен эт (этти кургатып майдалап, май м-н аралаштырат), балык, жёлудь уну ж-а жер&amp;shy;жемиштер. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-дин </del>дүйнөлүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мад-тка </del>кошкон са&amp;shy;лымдары чоң. Алар эң жакшы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">арх-ралык </del>эс&amp;shy;теликтерди (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мис.</del>, майялардын Тикаль, Копан,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. б-дан жасалган кооздуктарды пайдаланып, денесине ж-а бетине сүрөт тарттырган. Тамак&amp;shy; ашы негизинен эт (этти кургатып майдалап, май м-н аралаштырат), балык, жёлудь уну ж-а жер&amp;shy; жемиштер. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индейлердин </ins>дүйнөлүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">маданиятка </ins>кошкон са&amp;shy;лымдары чоң. Алар эң жакшы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">архитектуралык </ins>эс&amp;shy;теликтерди (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мисалы</ins>, майялардын Тикаль, Копан, Чичен-Ице, Ушмал сыяктуу жүздөгөн шаар-мам&amp;shy;лекеттери, храмдар ж. б.), көркөм <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">искусство </ins>ж-а элдик чыгармаларды жараткан. Дүйнө элдери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индейлерден </ins>картөшкө, күн карама, какао, пахта, та&amp;shy;меки өстүрүүнү үйрөнүшкөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Европалык </ins>колониялаш&amp;shy;тыруу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индейлердин </ins>табигый өнүгүү жолдорун үзгүлтүк&amp;shy;кө учураткан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түндүк </ins>Америкада <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индейлердин </ins>көбү ко&amp;shy;лонизаторлор тарабынан атылып, калгандары АКШ ж-а Канадага резервацияларга айдалган. АКШда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индейлердин </ins>көпчүлүгү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">америкалыктар </ins>м-н ассими&amp;shy;ляцияланып, шаарларда ж-а айылдарда жу&amp;shy;мушчу ж-а дыйкандардын катарын толуктаган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк </ins>Америкада <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индейлердин </ins>көпчүлүгү кырылган, калгандары өздөрүнүн маданий-салттык үрп<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-</ins>&amp;shy;адатын сактап калган ж-а өз укуктары үчүн тал&amp;shy;бай күрөшүп келген. 20-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>ортосунан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индейлер </ins>эт&amp;shy;ностук ж-а саясий өз алдынчалыкка ээ болуп, эне тили ж-а <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">маданияты </ins>өнүгө баштаган. Учурда Латын Америкасында кечуя, аймара, ацтек, ки&amp;shy;че, какчикели, Юкатан майялары, маме, арау&amp;shy;кан, гуахиро, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түндүк </ins>Америкада <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>атапаскалар, навахо, ирокез, чирок, оджибве ж. б. индей эл&amp;shy;дери жашашат. Резервация аймактарында шаар-</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чичен-Ице, Ушмал сыяктуу жүздөгөн шаар-мам&amp;shy;лекеттери, храмдар ж. б.), көркөм <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иск-во </del>ж-а элдик чыгармаларды жараткан. Дүйнө элдери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-ден </del>картөшкө, күн карама, какао, пахта, та&amp;shy;меки өстүрүүнү үйрөнүшкөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Европ. </del>колониялаш&amp;shy;тыруу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-дин </del>табигый өнүгүү жолдорун үзгүлтүк&amp;shy;кө учураткан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түн. </del>Америкада <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-дин </del>көбү ко&amp;shy;лонизаторлор тарабынан атылып, калгандары АКШ ж-а Канадага резервацияларга айдалган. АКШда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-дин </del>көпчүлүгү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">амер-тар </del>м-н ассими&amp;shy;ляцияланып, шаарларда ж-а айылдарда жу&amp;shy;мушчу ж-а дыйкандардын катарын толуктаган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түш. </del>Америкада <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-дин </del>көпчүлүгү кырылган, калгандары өздөрүнүн маданий-салттык үрп&amp;shy;адатын сактап калган ж-а өз укуктары үчүн тал&amp;shy;бай күрөшүп келген. 20-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>ортосунан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>эт&amp;shy;ностук ж-а саясий өз алдынчалыкка ээ болуп, эне тили ж-а <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мад-ты </del>өнүгө баштаган. Учурда Латын Америкасында кечуя, аймара, ацтек, ки&amp;shy;че, какчикели, Юкатан майялары, маме, арау&amp;shy;кан, гуахиро, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түн. </del>Америкада <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>атапаскалар, навахо, ирокез, чирок, оджибве ж. б. индей эл&amp;shy;дери жашашат. Резервация аймактарында шаар-</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ИНДЕЙЛЕР118.png | thumb | Гуамбиано индей аялдары. Колумбия.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ИНДЕЙЛЕР118.png | thumb | Гуамбиано индей аялдары. Колумбия.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лар пайда болуп, АКШ ж-а Канадада билим бор&amp;shy;борлору, коллеждер, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Улуттук </del>конгресс, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Улут</del>&amp;shy;тук совет, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Улуттук </del>бир туугандык ж. б; ал эми <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түш. </del>Америкада <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Индей </del>элдеринин бүткүл дүй&amp;shy;нөлүк совети ж. б. көптөгөн эл аралык уюмда&amp;shy;ры түзүлгөн.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лар пайда болуп, АКШ ж-а Канадада билим бор&amp;shy;борлору, коллеждер, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">улуттук </ins>конгресс, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">улут</ins>&amp;shy;тук совет, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">улуттук </ins>бир туугандык ж. б; ал эми <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк </ins>Америкада <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">индей </ins>элдеринин бүткүл дүй&amp;shy;нөлүк совети ж. б. көптөгөн эл аралык уюмда&amp;shy;ры түзүлгөн.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;p align=&#039;right&#039;&gt;&lt;i type=&#039;author&#039;&gt;Ш. Керимова.&lt;/i&gt;&lt;/p&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;p align=&#039;right&#039;&gt;&lt;i type=&#039;author&#039;&gt;Ш. Керимова.&lt;/i&gt;&lt;/p&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 449-543 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 449-543 бб]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%98%D0%9D%D0%94%D0%95%D0%99%D0%9B%D0%95%D0%A0&diff=25145&oldid=prev 2025-05-06T16:48:35Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">16:48, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%98%D0%9D%D0%94%D0%95%D0%99%D0%9B%D0%95%D0%A0&diff=25144&oldid=prev 2025-05-06T10:36:46Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&lt;b type=&#039;title&#039;&gt;ИНДЕЙЛЕР&lt;/b&gt; – этностук топ, Американын (эс&amp;shy;кимостор м-н алеуттардан башка) жерг. калкы. И. деген аталыш 15-к-дын аягында Американы ачуучулардын (Х. Колумб ж. б.) жаңы табыл&amp;shy;ган материкти Индия, анын элин И. деген туу&amp;shy;ра эмес түшүнгөндөрүнө байланыштуу келип<br /> чыккан. И-дин жалпы саны болжол м-н 32–45 млн киши, а. и. АКШда 2 млн, Канадада 385 миң, Мексикада 8–15 млн, Гватемалада 5 млн, Парагвайда 4,5 млн, Эквадордо 3,7 млн, Перуда 7 млн, Боливияда 3,6 млн, Чилиде 0,8 млн ж-а Бразилияда 230 миң (2005). И. АКШ ж-а Кана&amp;shy;дада англис ж-а француз, Түш. Америкада ис&amp;shy;пан ж-а португал тилинде сүйлөшөт. И. европа&amp;shy;лыктар келгенге чейин шаманизм, тотемизм ди&amp;shy;нин тутушса, кийин көпчүлүгү христиан (като&amp;shy;лик, протестант) динин кабыл алышкан. И. соң&amp;shy;ку палеолит доорунда (болжол м-н мындан 15–<br /> 10 миң жыл мурда) Беринг кысыгы аркылуу<br /> Америкага келишкен түн.-чыгыш азиялыктар&amp;shy;дын тукумдары. И. аңчылык, жыйноочулук, балыкчылык, айрым аймактарда дыйканчылык ж-а мал чарбачылык м-н кесиптенишип, жер төлөдө, үстү тери м-н жабылган конус сымал алачыкта ж-а үйлөрдө жашашкан. Алар бугу, багыш, бизон терисинен жасалган кийим ки&amp;shy;йишип, кооздуктарды тагынышкан. Айрымда&amp;shy;ры белинен ылдый жамынгычтарды колдонуш&amp;shy;кан. Уруу башчысы башына бүркүт канатынан жасалган баш кийим кийип, айбан сөөгү, тиши<br /> <br /> [[File:ИНДЕЙЛЕР117.png | thumb | Түндүк америкалык индейлердин уруу башчысы.]]<br /> ж. б-дан жасалган кооздуктарды пайдаланып, денесине ж-а бетине сүрөт тарттырган. Тамак&amp;shy;ашы негизинен эт (этти кургатып майдалап, май м-н аралаштырат), балык, жёлудь уну ж-а жер&amp;shy;жемиштер. И-дин дүйнөлүк мад-тка кошкон са&amp;shy;лымдары чоң. Алар эң жакшы арх-ралык эс&amp;shy;теликтерди (мис., майялардын Тикаль, Копан,<br /> Чичен-Ице, Ушмал сыяктуу жүздөгөн шаар-мам&amp;shy;лекеттери, храмдар ж. б.), көркөм иск-во ж-а элдик чыгармаларды жараткан. Дүйнө элдери И-ден картөшкө, күн карама, какао, пахта, та&amp;shy;меки өстүрүүнү үйрөнүшкөн. Европ. колониялаш&amp;shy;тыруу И-дин табигый өнүгүү жолдорун үзгүлтүк&amp;shy;кө учураткан. Түн. Америкада И-дин көбү ко&amp;shy;лонизаторлор тарабынан атылып, калгандары АКШ ж-а Канадага резервацияларга айдалган. АКШда И-дин көпчүлүгү амер-тар м-н ассими&amp;shy;ляцияланып, шаарларда ж-а айылдарда жу&amp;shy;мушчу ж-а дыйкандардын катарын толуктаган. Түш. Америкада И-дин көпчүлүгү кырылган, калгандары өздөрүнүн маданий-салттык үрп&amp;shy;адатын сактап калган ж-а өз укуктары үчүн тал&amp;shy;бай күрөшүп келген. 20-к-дын ортосунан И. эт&amp;shy;ностук ж-а саясий өз алдынчалыкка ээ болуп, эне тили ж-а мад-ты өнүгө баштаган. Учурда Латын Америкасында кечуя, аймара, ацтек, ки&amp;shy;че, какчикели, Юкатан майялары, маме, арау&amp;shy;кан, гуахиро, Түн. Америкада түн. атапаскалар, навахо, ирокез, чирок, оджибве ж. б. индей эл&amp;shy;дери жашашат. Резервация аймактарында шаар-<br /> <br /> [[File:ИНДЕЙЛЕР118.png | thumb | Гуамбиано индей аялдары. Колумбия.]]<br /> <br /> <br /> лар пайда болуп, АКШ ж-а Канадада билим бор&amp;shy;борлору, коллеждер, Улуттук конгресс, Улут&amp;shy;тук совет, Улуттук бир туугандык ж. б; ал эми Түш. Америкада Индей элдеринин бүткүл дүй&amp;shy;нөлүк совети ж. б. көптөгөн эл аралык уюмда&amp;shy;ры түзүлгөн. <br /> <br /> <br /> &lt;p align=&#039;right&#039;&gt;&lt;i type=&#039;author&#039;&gt;Ш. Керимова.&lt;/i&gt;&lt;/p&gt;<br /> [[Категория:3-том, 449-543 бб]]<br /> </div>

vol3>KadyrM