ЖЫЛДЫЗДАР - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 07:50, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T07:50:32Z

← Мурунку нускасы		07:50, 31 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖЫЛДЫЗДАР</b> – табияты боюнча Күнгө окшош, ысык газдан турган жарык чыгаруучу асман нерселери. Алар <i>Ааламдагы</i> негизги объект, көрүнгөн асман телолорунун 90%ин түзөт. Жылдыздар бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Эгерде Жылдызга чейинки аралык жүздөгөн <i>парсек</i> болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин талдоо м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центавр Проксимасы, ал бизден 1,3 <i>пс</i> аралыкта турат. Жылдыз массасы, өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруусу ж-а химиялык курамы боюнча айырмаланат. Жылдыздын массасын аныктоо үчүн, алардын кыймылы изилденет. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы <i>бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун</i> негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2 ·10<sup>30 </sup><i>кг</i>) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык жылдыздардын массасы 0,1–100 күн массасына барабар. Жылдыздардын өлчөмү оптикалык интерферометрдин жардамы же теориялык эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн жылдыздардын көбүнүн өлчөмү жүз миңдеген же миллиондогон <i>км</i>ди түзөт, мисалы, Күн диаметри 1 392 000 <i>км</i>. Бирок диаметри 10–20 <i>км</i> болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей (нейтрондук) жылдыздар да болот. Күндөн көп эсе чоң жылдыздар – алп жылдыздар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а сейрек кезигүүчү кызыл алптар да бар. Эгер булар Күндүн ордунда болсо, анда <i>Марс</i> м-н <i>Юпитердин</i> орбиталары да ичинде калмак. Жылдыздардын массасына караганда өлчөмү боюнча айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине жылдыздардын тыгыздыгы чоңдукунан көп. Күндүн орточо тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 <i>см</i><sup>3</sup>нун массасы 50 <i>кг</i>дан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук Жылдыздардын тыгыздыгы өтө чоң, башкача айтканда 1014 <i>г/см</i><sup>3</sup>. Жылдыздар өлчөмүнөн да жарыктанышы боюнча көп айырмаланат. Күндүн жарыктанышы (3,8Ч1026 <i>Вт</i>) м-н туюнтулат. Көпчүлүк жылдыздардын жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. Жылдыздардын химиялык курамы алардын спектрлери аркылуу аныкталат. Жылдыздар Жердеги эле элементтерден турары белгилүү. Дээрлик бардык жылдыздардын массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. Жылдыздар физикалык касиеттери боюнча үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук жылдыздар. Нормалдуу жылдыздарга куралсыз көз же телескоп м-н байкалган жылдыздар кирет. Алар идеалдык газдардан турат. Тыгыздыгы өтө чоң жылдыздар идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал бузулган газ деп аталат. Ушундай газдан ак кидиктер ж-а кээ бир алп жылдыздардын ядросу куралат. 20-~~к-дын~~ ортосунан баштап жылдыздарды изилдөө үчүн спектроскоп м-н фотографиялык ыкма колдонулган, 20-~~к-дын~~ 20-жылдарынан баштап атом физикасынын ыкмасы, андан кийин ЭЭМди колдонуу жылдыздар ~~жүнөндүгү~~ илимди түп-тамырынан бери өзгөрттү. Азыркы учурда кош жылдыздар, <i>өзгөрмө жылдыздар,</i> жаңы жылдыздар, өтө жаңы жылдыздар, <i>пульсарлар, кара көңдөй,</i> жылдыз ассоциациялары жөнүндөгү түшүнүктөр өнүгүүдө. Жылдыздарды үйрөнүүдө математика, механика, асман механикасы, физика, химия ж. б. илимдердин ыкмалары колдонулат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]		<b type='title'>ЖЫЛДЫЗДАР</b> – табияты боюнча Күнгө окшош, ысык газдан турган жарык чыгаруучу асман нерселери. Алар <i>Ааламдагы</i> негизги объект, көрүнгөн асман телолорунун 90%ин түзөт. Жылдыздар бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Эгерде Жылдызга чейинки аралык жүздөгөн <i>парсек</i> болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин талдоо м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центавр Проксимасы, ал бизден 1,3 <i>пс</i> аралыкта турат. Жылдыз массасы, өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруусу ж-а химиялык курамы боюнча айырмаланат. Жылдыздын массасын аныктоо үчүн, алардын кыймылы изилденет. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы <i>бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун</i> негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2 ·10<sup>30 </sup><i>кг</i>) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык жылдыздардын массасы 0,1–100 күн массасына барабар. Жылдыздардын өлчөмү оптикалык интерферометрдин жардамы же теориялык эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн жылдыздардын көбүнүн өлчөмү жүз миңдеген же миллиондогон <i>км</i>ди түзөт, мисалы, Күн диаметри 1 392 000 <i>км</i>. Бирок диаметри 10–20 <i>км</i> болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей (нейтрондук) жылдыздар да болот. Күндөн көп эсе чоң жылдыздар – алп жылдыздар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а сейрек кезигүүчү кызыл алптар да бар. Эгер булар Күндүн ордунда болсо, анда <i>Марс</i> м-н <i>Юпитердин</i> орбиталары да ичинде калмак. Жылдыздардын массасына караганда өлчөмү боюнча айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине жылдыздардын тыгыздыгы чоңдукунан көп. Күндүн орточо тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 <i>см</i><sup>3</sup>нун массасы 50 <i>кг</i>дан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук Жылдыздардын тыгыздыгы өтө чоң, башкача айтканда 1014 <i>г/см</i><sup>3</sup>. Жылдыздар өлчөмүнөн да жарыктанышы боюнча көп айырмаланат. Күндүн жарыктанышы (3,8Ч1026 <i>Вт</i>) м-н туюнтулат. Көпчүлүк жылдыздардын жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. Жылдыздардын химиялык курамы алардын спектрлери аркылуу аныкталат. Жылдыздар Жердеги эле элементтерден турары белгилүү. Дээрлик бардык жылдыздардын массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. Жылдыздар физикалык касиеттери боюнча үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук жылдыздар. Нормалдуу жылдыздарга куралсыз көз же телескоп м-н байкалган жылдыздар кирет. Алар идеалдык газдардан турат. Тыгыздыгы өтө чоң жылдыздар идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал бузулган газ деп аталат. Ушундай газдан ак кидиктер ж-а кээ бир алп жылдыздардын ядросу куралат. 20-кылымдын ортосунан баштап жылдыздарды изилдөө үчүн спектроскоп м-н фотографиялык ыкма колдонулган, 20-кылымдын 20-жылдарынан баштап атом физикасынын ыкмасы, андан кийин ЭЭМди колдонуу жылдыздар жөнүндүгү илимди түп-тамырынан бери өзгөрттү. Азыркы учурда кош жылдыздар, <i>өзгөрмө жылдыздар,</i> жаңы жылдыздар, өтө жаңы жылдыздар, <i>пульсарлар, кара көңдөй,</i> жылдыз ассоциациялары жөнүндөгү түшүнүктөр өнүгүүдө. Жылдыздарды үйрөнүүдө математика, механика, асман механикасы, физика, химия ж. б. илимдердин ыкмалары колдонулат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Dilde, 03:52, 18 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-18T03:52:43Z

← Мурунку нускасы		03:52, 18 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖЫЛДЫЗДАР</b> – табияты ~~б-ча~~ Күнгө окшош, ысык газдан турган жарык чыгаруучу асман нерселери. Алар <i>Ааламдагы</i> негизги объект, көрүнгөн асман телолорунун 90%ин түзөт. Жылдыздар бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Эгерде Жылдызга чейинки аралык жүздөгөн <i>парсек</i> болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин талдоо м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центавр Проксимасы, ал бизден 1,3 <i>пс</i> аралыкта турат. Жылдыз массасы, өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруусу ж-а химиялык курамы боюнча айырмаланат. Жылдыздын массасын аныктоо үчүн, алардын кыймылы изилденет. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы <i>бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун</i> негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2 ·10<sup>30 </sup><i>кг</i>) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык жылдыздардын массасы 0,1–100 күн массасына барабар. Жылдыздардын өлчөмү оптикалык интерферометрдин жардамы же теориялык эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн жылдыздардын көбүнүн өлчөмү жүз миңдеген же миллиондогон <i>км</i>ди түзөт, мисалы, Күн диаметри 1 392 000 <i>км</i>. Бирок диаметри 10–20 <i>км</i> болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей (нейтрондук) жылдыздар да болот. Күндөн көп эсе чоң жылдыздар – алп жылдыздар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а сейрек кезигүүчү кызыл алптар да бар. Эгер булар Күндүн ордунда болсо, анда <i>Марс</i> м-н <i>Юпитердин</i> орбиталары да ичинде калмак. Жылдыздардын массасына караганда өлчөмү боюнча айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине жылдыздардын тыгыздыгы чоңдукунан көп. Күндүн орточо тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 <i>см</i><sup>3</sup>нун массасы 50 <i>кг</i>дан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук Жылдыздардын тыгыздыгы өтө чоң, башкача айтканда 1014 <i>г/см</i><sup>3</sup>. Жылдыздар өлчөмүнөн да жарыктанышы боюнча көп айырмаланат. Күндүн жарыктанышы (3,8Ч1026 <i>Вт</i>) м-н туюнтулат. Көпчүлүк жылдыздардын жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. Жылдыздардын химиялык курамы алардын спектрлери аркылуу аныкталат. Жылдыздар Жердеги эле элементтерден турары белгилүү. Дээрлик бардык жылдыздардын массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. Жылдыздар физикалык касиеттери боюнча үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук жылдыздар. Нормалдуу жылдыздарга куралсыз көз же телескоп м-н байкалган жылдыздар кирет. Алар идеалдык газдардан турат. Тыгыздыгы өтө чоң жылдыздар идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал бузулган газ деп аталат. Ушундай газдан ак кидиктер ж-а кээ бир алп жылдыздардын ядросу куралат. 20-к-дын ортосунан баштап жылдыздарды изилдөө үчүн спектроскоп м-н фотографиялык ыкма колдонулган, 20-к-дын 20-жылдарынан баштап атом физикасынын ыкмасы, андан кийин ЭЭМди колдонуу жылдыздар жүнөндүгү илимди түп-тамырынан бери өзгөрттү. Азыркы учурда кош жылдыздар, <i>өзгөрмө жылдыздар,</i> жаңы жылдыздар, өтө жаңы жылдыздар, <i>пульсарлар, кара көңдөй,</i> жылдыз ассоциациялары жөнүндөгү түшүнүктөр өнүгүүдө. Жылдыздарды үйрөнүүдө математика, механика, асман механикасы, физика, химия ж. б. илимдердин ыкмалары колдонулат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]		<b type='title'>ЖЫЛДЫЗДАР</b> – табияты боюнча Күнгө окшош, ысык газдан турган жарык чыгаруучу асман нерселери. Алар <i>Ааламдагы</i> негизги объект, көрүнгөн асман телолорунун 90%ин түзөт. Жылдыздар бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Эгерде Жылдызга чейинки аралык жүздөгөн <i>парсек</i> болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин талдоо м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центавр Проксимасы, ал бизден 1,3 <i>пс</i> аралыкта турат. Жылдыз массасы, өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруусу ж-а химиялык курамы боюнча айырмаланат. Жылдыздын массасын аныктоо үчүн, алардын кыймылы изилденет. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы <i>бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун</i> негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2 ·10<sup>30 </sup><i>кг</i>) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык жылдыздардын массасы 0,1–100 күн массасына барабар. Жылдыздардын өлчөмү оптикалык интерферометрдин жардамы же теориялык эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн жылдыздардын көбүнүн өлчөмү жүз миңдеген же миллиондогон <i>км</i>ди түзөт, мисалы, Күн диаметри 1 392 000 <i>км</i>. Бирок диаметри 10–20 <i>км</i> болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей (нейтрондук) жылдыздар да болот. Күндөн көп эсе чоң жылдыздар – алп жылдыздар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а сейрек кезигүүчү кызыл алптар да бар. Эгер булар Күндүн ордунда болсо, анда <i>Марс</i> м-н <i>Юпитердин</i> орбиталары да ичинде калмак. Жылдыздардын массасына караганда өлчөмү боюнча айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине жылдыздардын тыгыздыгы чоңдукунан көп. Күндүн орточо тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 <i>см</i><sup>3</sup>нун массасы 50 <i>кг</i>дан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук Жылдыздардын тыгыздыгы өтө чоң, башкача айтканда 1014 <i>г/см</i><sup>3</sup>. Жылдыздар өлчөмүнөн да жарыктанышы боюнча көп айырмаланат. Күндүн жарыктанышы (3,8Ч1026 <i>Вт</i>) м-н туюнтулат. Көпчүлүк жылдыздардын жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. Жылдыздардын химиялык курамы алардын спектрлери аркылуу аныкталат. Жылдыздар Жердеги эле элементтерден турары белгилүү. Дээрлик бардык жылдыздардын массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. Жылдыздар физикалык касиеттери боюнча үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук жылдыздар. Нормалдуу жылдыздарга куралсыз көз же телескоп м-н байкалган жылдыздар кирет. Алар идеалдык газдардан турат. Тыгыздыгы өтө чоң жылдыздар идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал бузулган газ деп аталат. Ушундай газдан ак кидиктер ж-а кээ бир алп жылдыздардын ядросу куралат. 20-к-дын ортосунан баштап жылдыздарды изилдөө үчүн спектроскоп м-н фотографиялык ыкма колдонулган, 20-к-дын 20-жылдарынан баштап атом физикасынын ыкмасы, андан кийин ЭЭМди колдонуу жылдыздар жүнөндүгү илимди түп-тамырынан бери өзгөрттү. Азыркы учурда кош жылдыздар, <i>өзгөрмө жылдыздар,</i> жаңы жылдыздар, өтө жаңы жылдыздар, <i>пульсарлар, кара көңдөй,</i> жылдыз ассоциациялары жөнүндөгү түшүнүктөр өнүгүүдө. Жылдыздарды үйрөнүүдө математика, механика, асман механикасы, физика, химия ж. б. илимдердин ыкмалары колдонулат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Dilde, 08:33, 17 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-17T08:33:00Z

← Мурунку нускасы		08:33, 17 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖЫЛДЫЗДАР</b> – табияты б-ча Күнгө окшош, ысык газдан турган жарык чыгаруучу асман нерселери. Алар <i>Ааламдагы</i> негизги объект, көрүнгөн асман телолорунун 90%ин түзөт. Ж. бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Эгерде ~~Ж-га~~ чейинки аралык жүздөгөн <i>парсек</i> болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин талдоо м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центавр Проксимасы, ал бизден 1,3 <i>пс</i> аралыкта турат. Ж. массасы,		<b type='title'>ЖЫЛДЫЗДАР</b> – табияты б-ча Күнгө окшош, ысык газдан турган жарык чыгаруучу асман нерселери. Алар <i>Ааламдагы</i> негизги объект, көрүнгөн асман телолорунун 90%ин түзөт. Жылдыздар бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Эгерде Жылдызга чейинки аралык жүздөгөн <i>парсек</i> болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин талдоо м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центавр Проксимасы, ал бизден 1,3 <i>пс</i> аралыкта турат. Жылдыз массасы, өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруусу ж-а химиялык курамы боюнча айырмаланат. Жылдыздын массасын аныктоо үчүн, алардын кыймылы изилденет. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы <i>бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун</i> негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2 ·10<sup>30 </sup><i>кг</i>) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык жылдыздардын массасы 0,1–100 күн массасына барабар. Жылдыздардын өлчөмү оптикалык интерферометрдин жардамы же теориялык эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн жылдыздардын көбүнүн өлчөмү жүз миңдеген же миллиондогон <i>км</i>ди түзөт, мисалы, Күн диаметри 1 392 000 <i>км</i>. Бирок диаметри 10–20 <i>км</i> болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей (нейтрондук) жылдыздар да болот. Күндөн көп эсе чоң жылдыздар – алп жылдыздар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а сейрек кезигүүчү кызыл алптар да бар. Эгер булар Күндүн ордунда болсо, анда <i>Марс</i> м-н <i>Юпитердин</i> орбиталары да ичинде калмак. Жылдыздардын массасына караганда өлчөмү боюнча айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине жылдыздардын тыгыздыгы чоңдукунан көп. Күндүн орточо тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 <i>см</i><sup>3</sup>нун массасы 50 <i>кг</i>дан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук Жылдыздардын тыгыздыгы өтө чоң, башкача айтканда 1014 <i>г/см</i><sup>3</sup>. Жылдыздар өлчөмүнөн да жарыктанышы боюнча көп айырмаланат. Күндүн жарыктанышы (3,8Ч1026 <i>Вт</i>) м-н туюнтулат. Көпчүлүк жылдыздардын жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. Жылдыздардын химиялык курамы алардын спектрлери аркылуу аныкталат. Жылдыздар Жердеги эле элементтерден турары белгилүү. Дээрлик бардык жылдыздардын массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. Жылдыздар физикалык касиеттери боюнча үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук жылдыздар. Нормалдуу жылдыздарга куралсыз көз же телескоп м-н байкалган жылдыздар кирет. Алар идеалдык газдардан турат. Тыгыздыгы өтө чоң жылдыздар идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал бузулган газ деп аталат. Ушундай газдан ак кидиктер ж-а кээ бир алп жылдыздардын ядросу куралат. 20-к-дын ортосунан баштап жылдыздарды изилдөө үчүн спектроскоп м-н фотографиялык ыкма колдонулган, 20-к-дын 20-жылдарынан баштап атом физикасынын ыкмасы, андан кийин ЭЭМди колдонуу жылдыздар жүнөндүгү илимди түп-тамырынан бери өзгөрттү. Азыркы учурда кош жылдыздар, <i>өзгөрмө жылдыздар,</i> жаңы жылдыздар, өтө жаңы жылдыздар, <i>пульсарлар, кара көңдөй,</i> жылдыз ассоциациялары жөнүндөгү түшүнүктөр өнүгүүдө. Жылдыздарды үйрөнүүдө математика, механика, асман механикасы, физика, химия ж. б. илимдердин ыкмалары колдонулат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]
	өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруусу ж-а ~~хим.~~ курамы ~~б-ча~~ айырмаланат. ~~Ж-дын~~ массасын аныктоо үчүн, алардын кыймылы изилденет. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы <i>бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун</i> негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2 ·10<sup>30 </sup><i>кг</i>) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык ~~Ж-дын~~ массасы 0,1–100 күн массасына барабар. ~~Ж-дын~~ өлчөмү оптикалык интерферометрдин жардамы же ~~теор.~~ эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн ~~Ж-дын~~ көбүнүн өлчөмү жүз миңдеген же миллиондогон <i>км</i>ди түзөт, ~~мис.~~, Күн диаметри 1 392 000 <i>км</i>. Бирок диаметри 10–20 <i>км</i> болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей (нейтрондук) Ж. да болот. Күндөн көп эсе чоң Ж. – алп жылдыздар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а сейрек кезигүүчү кызыл алптар да бар. Эгер булар Күндүн ордунда болсо, анда <i>Марс</i> м-н <i>Юпитердин</i> орбиталары да ичинде калмак. ~~Ж-дын~~ массасына караганда
	өлчөмү ~~б-ча~~ айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине ~~Ж-дын~~ тыгыздыгы чоңдукунан көп. Күндүн ~~орт.~~ тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 <i>см</i><sup>3</sup>нун массасы 50 <i>кг</i>дан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук ~~Ж-дын~~ тыгыздыгы өтө чоң, ~~б. а.~~ 1014 <i>г/см</i><sup>3</sup>. Ж. өлчөмүнөн да жарыктанышы ~~б-ча~~ көп айырмаланат. Күндүн жарыктанышы (3,8Ч1026 <i>Вт</i>) м-н туюнтулат. Көпчүлүк ~~Ж-дын~~ жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. ~~Ж-дын хим.~~ курамы алардын спектрлери аркылуу аныкталат. Ж. Жердеги эле элементтерден турары белгилүү.
	~~<br>~~Дээрлик бардык ~~Ж-дын~~ массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. ~~Ж. физ.~~ касиеттери ~~б-ча~~ үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук Ж. Нормалдуу ~~Ж-га~~ куралсыз көз же телескоп м-н байкалган Ж. кирет. Алар идеалдык газдардан турат. Тыгыздыгы өтө
	чоң Ж. идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал бузулган газ деп аталат. Ушундай газдан ак кидиктер ж-а кээ бир алп ~~Ж-дын~~ ядросу куралат. 20-к-дын ортосунан баштап ~~Ж-ды~~ изилдөө
	үчүн спектроскоп м-н ~~фотогр.~~ ыкма колдонулган, 20-к-дын 20-жылдарынан баштап атом физикасынын ыкмасы, андан кийин ЭЭМди колдонуу ~~Ж. ж-дөгү~~ илимди түп-тамырынан бери
	өзгөрттү. Азыркы учурда кош Ж., <i>өзгөрмө жылдыздар,</i> жаңы Ж., өтө жаңы Ж., <i>пульсарлар, кара көңдөй,</i> жылдыз ассоциациялары ~~ж-дөгү~~ түшүнүктөр өнүгүүдө. ~~Ж-ды~~ үйрөнүүдө математика, механика, асман механикасы, физика, химия ж. б. илимдердин ыкмалары колдонулат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-05-02T13:52:04Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:52, 2 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 07:34, 2 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-02T07:34:55Z

Жаңы барак

ЖЫЛДЫЗДАР – табияты б-ча Күнгө окшош, ысык газдан турган жарык чыгаруучу асман нерселери. Алар Ааламдагы негизги объект, көрүнгөн асман телолорунун 90%ин түзөт. Ж. бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Эгерде Ж-га чейинки аралык жүздөгөн парсек болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин талдоо м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центавр Проксимасы, ал бизден 1,3 пс аралыкта турат. Ж. массасы,
өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруусу ж-а хим. курамы б-ча айырмаланат. Ж-дын массасын аныктоо үчүн, алардын кыймылы изилденет. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2 ·1030 кг) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык Ж-дын массасы 0,1–100 күн массасына барабар. Ж-дын өлчөмү оптикалык интерферометрдин жардамы же теор. эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн Ж-дын көбүнүн өлчөмү жүз миңдеген же миллиондогон кмди түзөт, мис., Күн диаметри 1 392 000 км. Бирок диаметри 10–20 км болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей (нейтрондук) Ж. да болот. Күндөн көп эсе чоң Ж. – алп жылдыздар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а сейрек кезигүүчү кызыл алптар да бар. Эгер булар Күндүн ордунда болсо, анда Марс м-н Юпитердин орбиталары да ичинде калмак. Ж-дын массасына караганда
өлчөмү б-ча айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине Ж-дын тыгыздыгы чоңдукунан көп. Күндүн орт. тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 см3нун массасы 50 кгдан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук Ж-дын тыгыздыгы өтө чоң, б. а. 1014 г/см3. Ж. өлчөмүнөн да жарыктанышы б-ча көп айырмаланат. Күндүн жарыктанышы (3,8Ч1026 Вт) м-н туюнтулат. Көпчүлүк Ж-дын жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. Ж-дын хим. курамы алардын спектрлери аркылуу аныкталат. Ж. Жердеги эле элементтерден турары белгилүү.
 Дээрлик бардык Ж-дын массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. Ж. физ. касиеттери б-ча үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук Ж. Нормалдуу Ж-га куралсыз көз же телескоп м-н байкалган Ж. кирет. Алар идеалдык газдардан турат. Тыгыздыгы өтө
чоң Ж. идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал бузулган газ деп аталат. Ушундай газдан ак кидиктер ж-а кээ бир алп Ж-дын ядросу куралат. 20-к-дын ортосунан баштап Ж-ды изилдөө
үчүн спектроскоп м-н фотогр. ыкма колдонулган, 20-к-дын 20-жылдарынан баштап атом физикасынын ыкмасы, андан кийин ЭЭМди колдонуу Ж. ж-дөгү илимди түп-тамырынан бери
өзгөрттү. Азыркы учурда кош Ж., өзгөрмө жылдыздар, жаңы Ж., өтө жаңы Ж., пульсарлар, кара көңдөй, жылдыз ассоциациялары ж-дөгү түшүнүктөр өнүгүүдө. Ж-ды үйрөнүүдө математика, механика, асман механикасы, физика, химия ж. б. илимдердин ыкмалары колдонулат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]