ЖЕТИ-СУУ - Түзөтүүлөр тарыхы

Турганбаев Элебай, 04:14, 22 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-22T04:14:39Z

← Мурунку нускасы		04:14, 22 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖЕТИ-СУУ</b> – [[Казакстан]]дын түштүк-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн [[Балкаш көлү]], түндүк-чыгышынан Сасык-Көл жана Ала-Көл, түштүк-чыгышынан ~~[[Жуңгар~~ Ала-~~Тоосу\|~~Жуңгар Ала-Тоосу]], түштүгүнөн Түндүк [[Теңир-Тоо]] менен чектешкен тарыхый-географиялык аймак. Жазма тарыхый маалыматтар жана илимий изилдөөлөр боюнча [[Жети-Суу]]нун этимологиясы аталышы жети өзөнгө байланышкан. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркан, Ак- Суу (Аксу), Бөйөн, Кара-Тал (Каратал) жана Кел-Суу сууларын; экинчилери Иле, Каратал, Бөйөн, Ак-Су, Лепси, Баскан, Саркан; үчүнчүлөрү [[Иле]], [[Чүй]], Каратал, Тентек, Ак-Суу, Лепси, Көк-Сууну; башка бир маалыматтарда булардын бирине Аягөз (Аягуз) өзөнүн кошушат. Ал эми этнограф И. Завалишиндин (1808–1883) өзүнүн «Батыш Сибирдин сүрөттөлүшү» («Описание Западной Сибири») деген эмгегинде (1862–1865) Балкаш көлүнө алты өзөн куйгандыктан «Жети-Суу» деген аталыш туура эмес экени белгиленет. В. В. [[Бартольд]] Иле дарыясынын түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркан суусун киргизген. 1867-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу\|Түркстан генерал-губернаторлугу]]нун алдында Жети-Суу (Семиречье) облусу түзүлүп, ага [[Ысык-Көл]] (кийин Каракол), [[Токмок]] (кийин [[Пишпек]]) уезддери карап, чек арасы Кургаты (Курагаты, Карагаты) жана Чүй суусунун оң жак жээги менен өткөндүктөн, бул облуска кирген аймактар жалпысынан Жети-Суу деген түшүнүк алган. [[Улуу Жибек жолу]]нда жайгашкандыктан, байыртадан өнүккөн маданиятка ээ болуп, Жети-Сууда б. з. ч. 7–4-кылымдарда [[сак уруулары]]на (кытайча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-кылымда аларды [[юечжилер]] сүрүп чыгып, [[Кушан]] державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-кылымынын башына чейин [[усундар]]; 4–6-кылымдарда [[Жужаңдар\|жужаңдар]] мекендешкен. 6-кылымда [[Түрк кагандыгы]] (581-жылы Батыш жана Чыгыш Түрк кагандыктары болуп бөлүнгөн) жана 8-кылымдын башында [[Түргөш кагандыгы]]нын, 766-жылы [[карлуктар]]дын [[Суйаб]]ды басып алышы менен алардын ээлигинде калат (кара: [[Карлук кагандыгы]]). 9–10-кылымдарда [[Жикилдер\|жикилдер]] жана [[кыргыздар]] (хырхыс) Жети-Сууда жашаганы [[перс]] тилиндеги эмгектерде эскерилген (к. <i>«</i>[[Худуд-ал-алам]]<i>»</i>). 10–11-кылымдарда [[Караханиддер]] мамлекетинин курамына кирип, 1129–30-жылдарда кидандар (кара: [[Кара кытайлар]]) каратып алган. 1218-жылы Жети-Сууну [[Чыңгызхан\|Чыңгызхан]] басып алып, көп өтпөй [[Чагатай улусу]]нун<i>,</i> 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-кылымда [[Моголстан]]дын курамына кирген. [[Султан Сайид\|Султан Сайид]] (1514–1533) жана [[Абд ар-Рашид]] (1533–1565) хандардын тушунда кыргыздар менен казактар биргелешип моголдорду Жети-Суудан сүрүп чыгышкан. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан [[Казак хандыгы]]нын курамына кирген. 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 50-жылдарына чейин [[Жуңгар хандыгы]]нын <i>(1635–1758)</i> кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин [[Олуя-Ата]]дан Илеге чейин [[солто]], [[чекир саяк]], [[сарыбагыш]] уруулары көчүп келген (кара: [[Кыргыздардын Чүйгө келиши]]). 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак [[Кокон хандыгы]]нын ээлигине өтүп, чептерди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши менен Жети-Суу акырындап [[Россия]] мамлекетинин колониясына айланган. 1924–1925-жылдарда [[Орто Азия]]дагы советтик республикаларда жүргүзүлгөн улуттук-мамлекеттик чек араларды бөлүштүрүүдөн кийин Жети-Суу [[Кыргызстан]] менен Казакстандын курамында калган.<br>Ад: Завалишин И. И. Описание Западной Сибири: [в 3 томах] /соч. Ипполита Завалишина. М., 1862-1867; Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; Румянцев П. П. Уезды Джетысу. А., 2000; Мырза Мухаммед Хайдар Дулати<i>.</i> Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.		<b type='title'>ЖЕТИ-СУУ</b> – [[Казакстан]]дын түштүк-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн [[Балкаш көлү]], түндүк-чыгышынан Сасык-Көл жана Ала-Көл, түштүк-чыгышынан Кичи Ала-Тоо (б. а. Жуңгар Ала-Тоосу), түштүгүнөн Түндүк [[Теңир-Тоо]] менен чектешкен тарыхый-географиялык аймак. Жазма тарыхый маалыматтар жана илимий изилдөөлөр боюнча [[Жети-Суу]]нун этимологиясы аталышы жети өзөнгө байланышкан. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркан, Ак- Суу (Аксу), Бөйөн, Кара-Тал (Каратал) жана Кел-Суу сууларын; экинчилери Иле, Каратал, Бөйөн, Ак-Су, Лепси, Баскан, Саркан; үчүнчүлөрү [[Иле]], [[Чүй]], Каратал, Тентек, Ак-Суу, Лепси, Көк-Сууну; башка бир маалыматтарда булардын бирине Аягөз (Аягуз) өзөнүн кошушат. Ал эми этнограф И. Завалишиндин (1808–1883) өзүнүн «Батыш Сибирдин сүрөттөлүшү» («Описание Западной Сибири») деген эмгегинде (1862–1865) Балкаш көлүнө алты өзөн куйгандыктан «Жети-Суу» деген аталыш туура эмес экени белгиленет. В. В. [[Бартольд]] Иле дарыясынын түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркан суусун киргизген. 1867-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу\|Түркстан генерал-губернаторлугу]]нун алдында Жети-Суу (Семиречье) облусу түзүлүп, ага [[Ысык-Көл]] (кийин Каракол), [[Токмок]] (кийин [[Пишпек]]) уезддери карап, чек арасы Кургаты (Курагаты, Карагаты) жана Чүй суусунун оң жак жээги менен өткөндүктөн, бул облуска кирген аймактар жалпысынан Жети-Суу деген түшүнүк алган. [[Улуу Жибек жолу]]нда жайгашкандыктан, байыртадан өнүккөн маданиятка ээ болуп, Жети-Сууда б. з. ч. 7–4-кылымдарда [[сак уруулары]]на (кытайча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-кылымда аларды [[юечжилер]] сүрүп чыгып, [[Кушан]] державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-кылымынын башына чейин [[усундар]]; 4–6-кылымдарда [[Жужаңдар\|жужаңдар]] мекендешкен. 6-кылымда [[Түрк кагандыгы]] (581-жылы Батыш жана Чыгыш Түрк кагандыктары болуп бөлүнгөн) жана 8-кылымдын башында [[Түргөш кагандыгы]]нын, 766-жылы [[карлуктар]]дын [[Суйаб]]ды басып алышы менен алардын ээлигинде калат (кара: [[Карлук кагандыгы]]). 9–10-кылымдарда [[Жикилдер\|жикилдер]] жана [[кыргыздар]] (хырхыс) Жети-Сууда жашаганы [[перс]] тилиндеги эмгектерде эскерилген (к. <i>«</i>[[Худуд-ал-алам]]<i>»</i>). 10–11-кылымдарда [[Караханиддер]] мамлекетинин курамына кирип, 1129–30-жылдарда кидандар (кара: [[Кара кытайлар]]) каратып алган. 1218-жылы Жети-Сууну [[Чыңгызхан\|Чыңгызхан]] басып алып, көп өтпөй [[Чагатай улусу]]нун<i>,</i> 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-кылымда [[Моголстан]]дын курамына кирген. [[Султан Сайид\|Султан Сайид]] (1514–1533) жана [[Абд ар-Рашид]] (1533–1565) хандардын тушунда кыргыздар менен казактар биргелешип моголдорду Жети-Суудан сүрүп чыгышкан. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан [[Казак хандыгы]]нын курамына кирген. 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 50-жылдарына чейин [[Жуңгар хандыгы]]нын <i>(1635–1758)</i> кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин [[Олуя-Ата]]дан Илеге чейин [[солто]], [[чекир саяк]], [[сарыбагыш]] уруулары көчүп келген (кара: [[Кыргыздардын Чүйгө келиши]]). 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак [[Кокон хандыгы]]нын ээлигине өтүп, чептерди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши менен Жети-Суу акырындап [[Россия]] мамлекетинин колониясына айланган. 1924–1925-жылдарда [[Орто Азия]]дагы советтик республикаларда жүргүзүлгөн улуттук-мамлекеттик чек араларды бөлүштүрүүдөн кийин Жети-Суу [[Кыргызстан]] менен Казакстандын курамында калган.<br>Ад: Завалишин И. И. Описание Западной Сибири: [в 3 томах] /соч. Ипполита Завалишина. М., 1862-1867; Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; Румянцев П. П. Уезды Джетысу. А., 2000; Мырза Мухаммед Хайдар Дулати<i>.</i> Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.

	<i>Э. Турганбаев.</i>		<i>Э. Турганбаев.</i>
	[[Категория:3-том, 327-448 бб]]		[[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Турганбаев Элебай, 03:40, 29 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-29T03:40:00Z

← Мурунку нускасы		03:40, 29 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖЕТИ-СУУ</b> – ~~Казакстандын~~ түштүк-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн Балкаш көлү, түндүк-чыгышынан Сасык-Көл ~~ж-а~~ Ала-Көл, түштүк-чыгышынан Жуңгар Ала-Тоосу, түштүгүнөн Түндүк Теңир-Тоо ~~м-н~~ чектешкен тарыхый-географиялык аймак. ~~Тарыхый нускалар ж-а~~ илимий изилдөөлөр боюнча Жети-~~Суунун~~ аталышы жети өзөнгө байланышкан. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, ~~Саркант~~, Ак- Суу, ~~Бойон~~, Кара-Тал ~~ж-а~~ Кел-Суу ~~дарыяларын атаса~~, ~~кээ бирлери~~ Баскан, ~~Саркант дарыяларынын ордуна~~ Аягөз м-~~н Илени атаган~~. В. В. ~~<i>~~Бартольд~~</i>~~ Иле ~~д-нын~~ түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна ~~Саркант~~ суусун киргизген. 1867-жылы Түркстан генерал-~~губернаторлугунун~~ алдында Жети-Суу (Семиречье) облусу түзүлүп, ага Ысык-Көл (кийин Каракол), Токмок (кийин Пишпек) уезддери карап, чек арасы Кургаты ~~ж-а~~ Чүй суусунун оң жак жээги ~~м-н~~ өткөндүктөн, бул облуска кирген аймактар жалпысынан Жети-Суу деген түшүнүк алган. ~~<i>~~Улуу Жибек ~~жолунда</i>~~ жайгашкандыктан, байыртадан өнүккөн маданиятка ээ болуп, Жети-Сууда б. з. ч. 7–4-кылымдарда сак ~~урууларына~~ (кытайча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-кылымда аларды ~~<i>~~юечжилер~~</i>~~ сүрүп чыгып, ~~<i>~~Кушан~~</i>~~ державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-кылымынын башына чейин ~~<i>~~усундар~~</i>~~; 4–6-кылымдарда ~~<i>~~жужаңдар~~</i>~~ мекендешкен. 6-кылымда ~~<i>~~Түрк кагандыгы~~</i>~~ (581-жылы Батыш ~~ж-а~~ Чыгыш Түрк кагандыктары болуп бөлүнгөн) ~~ж-а~~ 8-кылымдын башында ~~<i>~~Түргөш ~~кагандыгынын</i>~~, 766-жылы ~~карлуктардын Суябды~~ басып алышы ~~м-н~~ алардын ээлигинде калат (~~к. <i>~~Карлук кагандыгы~~</i>~~). 9–10-кылымдарда ~~<i>~~жикилдер~~</i> ж-а~~ кыргыздар (хырхыс) Жети-Сууда жашаганы перс тилиндеги эмгектерде эскерилген (к. <i>~~«Худуд~~-ал-~~алам»~~</i>). 10–11-кылымдарда Караханиддер мамлекетинин курамына кирип, 1129–30-жылдарда кидандар каратып алган. 1218-жылы Жети-Сууну ~~<i>~~Чыңгызхан~~</i>~~ басып алып, көп өтпөй <i>~~Чагатай улусунун~~,</i> 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-кылымда ~~<i>Моголстандын</i>~~ курамына кирген. Султан Сайид (~~1514–33~~) ~~ж-а~~ Абд ар-Рашид (~~1533–65~~) хандардын тушунда кыргыздар ~~м-н~~ казактар биргелешип моголдорду Жети-Суудан сүрүп чыгышкан. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан Казак хандыгынын курамына кирген. 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 50-жылдарына чейин <i>~~Жуңгар хандыгынын~~ (1635–1758)</i> кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин Олуя-~~Атадан~~ Илеге чейин солто, чекир саяк, сарыбагыш уруулары көчүп келген (~~к. <i>~~Кыргыздардын Чүйгө келиши~~</i>~~). 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак Кокон ~~хандыгынын~~ ээлигине өтүп, чептерди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши ~~м-н~~ Жети-Суу акырындап Россия мамлекетинин колониясына айланган. ~~1924–25~~-жылдарда Орто ~~Азиядагы~~ советтик республикаларда жүргүзүлгөн улуттук-мамлекеттик чек араларды бөлүштүрүүдөн кийин Жети-Суу Кыргызстан ~~м-н~~ Казакстандын курамында калган.<br>Ад: ~~<i>~~Бартольд В. В~~</i>~~. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; ~~<i>~~Румянцев П. П.~~</i>~~ Уезды Джетысу. А., 2000; ~~<i>~~Мырза Мухаммед Хайдар Дулати.</i> Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.		<b type='title'>ЖЕТИ-СУУ</b> – [[Казакстан]]дын түштүк-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн [[Балкаш көлү]], түндүк-чыгышынан Сасык-Көл жана Ала-Көл, түштүк-чыгышынан [[Жуңгар Ала-Тоосу\|Жуңгар Ала-Тоосу]], түштүгүнөн Түндүк [[Теңир-Тоо]] менен чектешкен тарыхый-географиялык аймак. Жазма тарыхый маалыматтар жана илимий изилдөөлөр боюнча [[Жети-Суу]]нун этимологиясы аталышы жети өзөнгө байланышкан. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркан, Ак- Суу (Аксу), Бөйөн, Кара-Тал (Каратал) жана Кел-Суу сууларын; экинчилери Иле, Каратал, Бөйөн, Ак-Су, Лепси, Баскан, Саркан; үчүнчүлөрү [[Иле]], [[Чүй]], Каратал, Тентек, Ак-Суу, Лепси, Көк-Сууну; башка бир маалыматтарда булардын бирине Аягөз (Аягуз) өзөнүн кошушат. Ал эми этнограф И. Завалишиндин (1808–1883) өзүнүн «Батыш Сибирдин сүрөттөлүшү» («Описание Западной Сибири») деген эмгегинде (1862–1865) Балкаш көлүнө алты өзөн куйгандыктан «Жети-Суу» деген аталыш туура эмес экени белгиленет. В. В. [[Бартольд]] Иле дарыясынын түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркан суусун киргизген. 1867-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу\|Түркстан генерал-губернаторлугу]]нун алдында Жети-Суу (Семиречье) облусу түзүлүп, ага [[Ысык-Көл]] (кийин Каракол), [[Токмок]] (кийин [[Пишпек]]) уезддери карап, чек арасы Кургаты (Курагаты, Карагаты) жана Чүй суусунун оң жак жээги менен өткөндүктөн, бул облуска кирген аймактар жалпысынан Жети-Суу деген түшүнүк алган. [[Улуу Жибек жолу]]нда жайгашкандыктан, байыртадан өнүккөн маданиятка ээ болуп, Жети-Сууда б. з. ч. 7–4-кылымдарда [[сак уруулары]]на (кытайча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-кылымда аларды [[юечжилер]] сүрүп чыгып, [[Кушан]] державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-кылымынын башына чейин [[усундар]]; 4–6-кылымдарда [[Жужаңдар\|жужаңдар]] мекендешкен. 6-кылымда [[Түрк кагандыгы]] (581-жылы Батыш жана Чыгыш Түрк кагандыктары болуп бөлүнгөн) жана 8-кылымдын башында [[Түргөш кагандыгы]]нын, 766-жылы [[карлуктар]]дын [[Суйаб]]ды басып алышы менен алардын ээлигинде калат (кара: [[Карлук кагандыгы]]). 9–10-кылымдарда [[Жикилдер\|жикилдер]] жана [[кыргыздар]] (хырхыс) Жети-Сууда жашаганы [[перс]] тилиндеги эмгектерде эскерилген (к. <i>«</i>[[Худуд-ал-алам]]<i>»</i>). 10–11-кылымдарда [[Караханиддер]] мамлекетинин курамына кирип, 1129–30-жылдарда кидандар (кара: [[Кара кытайлар]]) каратып алган. 1218-жылы Жети-Сууну [[Чыңгызхан\|Чыңгызхан]] басып алып, көп өтпөй [[Чагатай улусу]]нун<i>,</i> 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-кылымда [[Моголстан]]дын курамына кирген. [[Султан Сайид\|Султан Сайид]] (1514–1533) жана [[Абд ар-Рашид]] (1533–1565) хандардын тушунда кыргыздар менен казактар биргелешип моголдорду Жети-Суудан сүрүп чыгышкан. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан [[Казак хандыгы]]нын курамына кирген. 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 50-жылдарына чейин [[Жуңгар хандыгы]]нын <i>(1635–1758)</i> кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин [[Олуя-Ата]]дан Илеге чейин [[солто]], [[чекир саяк]], [[сарыбагыш]] уруулары көчүп келген (кара: [[Кыргыздардын Чүйгө келиши]]). 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак [[Кокон хандыгы]]нын ээлигине өтүп, чептерди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши менен Жети-Суу акырындап [[Россия]] мамлекетинин колониясына айланган. 1924–1925-жылдарда [[Орто Азия]]дагы советтик республикаларда жүргүзүлгөн улуттук-мамлекеттик чек араларды бөлүштүрүүдөн кийин Жети-Суу [[Кыргызстан]] менен Казакстандын курамында калган.<br>Ад: Завалишин И. И. Описание Западной Сибири: [в 3 томах] /соч. Ипполита Завалишина. М., 1862-1867; Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; Румянцев П. П. Уезды Джетысу. А., 2000; Мырза Мухаммед Хайдар Дулати<i>.</i> Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.

	<i>Э. Турганбаев.</i>		<i>Э. Турганбаев.</i>
	[[Категория:3-том, 327-448 бб]]		[[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Temirkan, 09:28, 16 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-16T09:28:01Z

← Мурунку нускасы		09:28, 16 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖЕТИ-СУУ</b> – Казакстандын ~~түш.~~-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн Балкаш көлү, ~~түн.~~-чыгышынан Сасык-Көл ж-а Ала-Көл, ~~түш.~~-чыгышынан Жуңгар Ала-Тоосу, түштүгүнөн ~~Түн.~~ Теңир-Тоо м-н		<b type='title'>ЖЕТИ-СУУ</b> – Казакстандын түштүк-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн Балкаш көлү, түндүк-чыгышынан Сасык-Көл ж-а Ала-Көл, түштүк-чыгышынан Жуңгар Ала-Тоосу, түштүгүнөн Түндүк Теңир-Тоо м-н чектешкен тарыхый-географиялык аймак. Тарыхый нускалар ж-а илимий изилдөөлөр боюнча Жети-Суунун аталышы жети өзөнгө байланышкан. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркант, Ак- Суу, Бойон, Кара-Тал ж-а Кел-Суу дарыяларын атаса, кээ бирлери Баскан, Саркант дарыяларынын ордуна Аягөз м-н Илени атаган. В. В. <i>Бартольд</i> Иле д-нын түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркант суусун киргизген. 1867-жылы Түркстан генерал-губернаторлугунун алдында Жети-Суу (Семиречье) облусу түзүлүп, ага Ысык-Көл (кийин Каракол), Токмок (кийин Пишпек) уезддери карап, чек арасы Кургаты ж-а Чүй суусунун оң жак жээги м-н өткөндүктөн, бул облуска кирген аймактар жалпысынан Жети-Суу деген түшүнүк алган. <i>Улуу Жибек жолунда</i> жайгашкандыктан, байыртадан өнүккөн маданиятка ээ болуп, Жети-Сууда б. з. ч. 7–4-кылымдарда сак урууларына (кытайча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-кылымда аларды <i>юечжилер</i> сүрүп чыгып, <i>Кушан</i> державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-кылымынын башына чейин <i>усундар</i>; 4–6-кылымдарда <i>жужаңдар</i> мекендешкен. 6-кылымда <i>Түрк кагандыгы</i> (581-жылы Батыш ж-а Чыгыш Түрк кагандыктары болуп бөлүнгөн) ж-а 8-кылымдын башында <i>Түргөш кагандыгынын</i>, 766-жылы карлуктардын Суябды басып алышы м-н алардын ээлигинде калат (к. <i>Карлук кагандыгы</i>). 9–10-кылымдарда <i>жикилдер</i> ж-а кыргыздар (хырхыс) Жети-Сууда жашаганы перс тилиндеги эмгектерде эскерилген (к. <i>«Худуд-ал-алам»</i>). 10–11-кылымдарда Караханиддер мамлекетинин курамына кирип, 1129–30-жылдарда кидандар каратып алган. 1218-жылы Жети-Сууну <i>Чыңгызхан</i> басып алып, көп өтпөй <i>Чагатай улусунун,</i> 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-кылымда <i>Моголстандын</i> курамына кирген. Султан Сайид (1514–33) ж-а Абд ар-Рашид (1533–65) хандардын тушунда кыргыздар м-н казактар биргелешип моголдорду Жети-Суудан сүрүп чыгышкан. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан Казак хандыгынын курамына кирген. 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 50-жылдарына чейин <i>Жуңгар хандыгынын (1635–1758)</i> кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин Олуя-Атадан Илеге чейин солто, чекир саяк, сарыбагыш уруулары көчүп келген (к. <i>Кыргыздардын Чүйгө келиши</i>). 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак Кокон хандыгынын ээлигине өтүп, чептерди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши м-н Жети-Суу акырындап Россия мамлекетинин колониясына айланган. 1924–25-жылдарда Орто Азиядагы советтик республикаларда жүргүзүлгөн улуттук-мамлекеттик чек араларды бөлүштүрүүдөн кийин Жети-Суу Кыргызстан м-н Казакстандын курамында калган.<br>Ад: <i>Бартольд В. В</i>. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; <i>Румянцев П. П.</i> Уезды Джетысу. А., 2000; <i>Мырза Мухаммед Хайдар Дулати.</i> Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.
	чектешкен тарыхый-~~геогр.~~ аймак.
	~~<br>~~Тарыхый нускалар ж-а ~~ил. из-лөр б-ча Ж.-С~~-~~нун~~ аталышы жети өзөнгө байланышкан. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркант, Ак- Суу, Бойон, Кара-Тал ж-а Кел-Суу ~~д-н~~ атаса, кээ бирлери Баскан, Саркант ~~д-нын~~ ордуна Аягөз м-н Илени атаган. В. В. <i>Бартольд</i> Иле д-нын ~~түн.~~-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркант суусун киргизген. 1867-ж. Түркстан генерал-губернаторлугунун алдында Жети-Суу (Семиречье) ~~обл.~~ түзүлүп, ага Ысык-Көл (кийин Каракол), Токмок (кийин Пишпек) уезддери карап, чек арасы Кургаты ж-а Чүй суусунун оң жак жээги м-н өткөндүктөн, бул ~~обл-ка~~ кирген аймактар жалпысынан Ж.-С. деген түшүнүк алган. <i>Улуу Жибек жолунда</i> жайгашкандыктан, байыртадан өнүккөн ~~мад-тка~~ ээ болуп, ~~Ж.-С~~-да б. з. ч. 7–4-~~к-да~~ сак урууларына (кытайча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-~~к-да~~ аларды <i>юечжилер</i> сүрүп чыгып, <i>Кушан</i> державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-~~к-дан~~ б. з. 4-к~~нын~~ башына чейин <i>усундар</i>; 4–6-~~к-да~~ <i>жужаңдар</i> мекендешкен. 6-~~к-да~~ <i>Түрк кагандыгы</i> (581-ж. Батыш ж-а Чыгыш Түрк ~~кагандыкта-~~


	ры болуп бөлүнгөн) ж-а 8-~~к-дын~~ башында <i>Түргөш кагандыгынын</i>, 766-ж. карлуктардын Суябды басып алышы м-н алардын ээлигинде калат (к. <i>Карлук кагандыгы</i>). 9–10-~~к-да~~ <i>жикилдер</i> ж-а кыргыздар (хырхыс) Ж.-~~С-да~~ жашаганы перс тилиндеги эмгектерде эскерилген (к.
	<i>«Худуд-ал-алам»</i>). 10–11-~~к-да~~ Караханиддер мамлекетинин курамына кирип, 1129–30-ж. кидандар каратып алган. 1218-~~ж. Ж.~~-~~С-ну~~ <i>Чыңгызхан</i> басып алып, көп өтпөй <i>Чагатай улусунун,</i> 14-~~к-да~~ Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-~~к-да~~ <i>Моголстандын</i> курамына кирген. Султан Сайид (1514–33) ж-а Абд ар-Рашид (1533–65) хандардын тушунда кыргыздар м-н казактар биргелешип моголдорду Ж.-~~С-дан~~ сүрүп чыгышкан. 16-~~к-дын~~ 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан Казак хандыгынын курамына кирген. 17-~~к-дын~~ аягы – 18-к~~дын~~ 50-жылдарына чейин <i>Жуңгар хандыгынын (1635–1758)</i> кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин Олуя-Атадан Илеге
	чейин солто, чекир саяк, сарыбагыш уруулары көчүп келген (к. <i>Кыргыздардын Чүйгө келиши</i>). 19-~~к-дын~~ башында Иленин оң жээгине чейинки аймак Кокон хандыгынын ээлигине өтүп, чептерди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши м-н Ж.-С. акырындап Россия мамлекетинин колониясына айланган. 1924–25-~~ж. О.~~ Азиядагы ~~сов. респ-ларда~~ жүргүзүлгөн улуттук-~~мамл.~~ чек араларды бөлүштүрүүдөн кийин Ж.-~~С. Кырг-н~~ м-н Казакстандын курамында калган.
	<br>Ад: <i>Бартольд В. В</i>. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; <i>Румянцев П. П.</i> Уезды Джетысу. А., 2000; <i>Мырза Мухаммед Хайдар Дулати.</i> Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007. ~~<i>Э. Турганбаев.</i> [[Категория:3-том, 327-448 бб]]~~

			<i>Э. Турганбаев.</i>
			[[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-05-02T13:51:51Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:51, 2 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 07:34, 2 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-02T07:34:55Z

Жаңы барак

ЖЕТИ-СУУ – Казакстандын түш.-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн Балкаш көлү, түн.-чыгышынан Сасык-Көл ж-а Ала-Көл, түш.-чыгышынан Жуңгар Ала-Тоосу, түштүгүнөн Түн. Теңир-Тоо м-н
чектешкен тарыхый-геогр. аймак.
 Тарыхый нускалар ж-а ил. из-лөр б-ча Ж.-С-нун аталышы жети өзөнгө байланышкан. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркант, Ак- Суу, Бойон, Кара-Тал ж-а Кел-Суу д-н атаса, кээ бирлери Баскан, Саркант д-нын ордуна Аягөз м-н Илени атаган. В. В. Бартольд Иле д-нын түн.-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркант суусун киргизген. 1867-ж. Түркстан генерал-губернаторлугунун алдында Жети-Суу (Семиречье) обл. түзүлүп, ага Ысык-Көл (кийин Каракол), Токмок (кийин Пишпек) уезддери карап, чек арасы Кургаты ж-а Чүй суусунун оң жак жээги м-н өткөндүктөн, бул обл-ка кирген аймактар жалпысынан Ж.-С. деген түшүнүк алган. Улуу Жибек жолунда жайгашкандыктан, байыртадан өнүккөн мад-тка ээ болуп, Ж.-С-да б. з. ч. 7–4-к-да сак урууларына (кытайча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-к-да аларды юечжилер сүрүп чыгып, Кушан державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-к-дан б. з. 4-кнын башына чейин усундар; 4–6-к-да жужаңдар мекендешкен. 6-к-да Түрк кагандыгы (581-ж. Батыш ж-а Чыгыш Түрк кагандыкта-

ры болуп бөлүнгөн) ж-а 8-к-дын башында Түргөш кагандыгынын, 766-ж. карлуктардын Суябды басып алышы м-н алардын ээлигинде калат (к. Карлук кагандыгы). 9–10-к-да жикилдер ж-а кыргыздар (хырхыс) Ж.-С-да жашаганы перс тилиндеги эмгектерде эскерилген (к.
«Худуд-ал-алам»). 10–11-к-да Караханиддер мамлекетинин курамына кирип, 1129–30-ж. кидандар каратып алган. 1218-ж. Ж.-С-ну Чыңгызхан басып алып, көп өтпөй Чагатай улусунун, 14-к-да Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-к-да Моголстандын курамына кирген. Султан Сайид (1514–33) ж-а Абд ар-Рашид (1533–65) хандардын тушунда кыргыздар м-н казактар биргелешип моголдорду Ж.-С-дан сүрүп чыгышкан. 16-к-дын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан Казак хандыгынын курамына кирген. 17-к-дын аягы – 18-кдын 50-жылдарына чейин Жуңгар хандыгынын (1635–1758) кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин Олуя-Атадан Илеге
чейин солто, чекир саяк, сарыбагыш уруулары көчүп келген (к. Кыргыздардын Чүйгө келиши). 19-к-дын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак Кокон хандыгынын ээлигине өтүп, чептерди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши м-н Ж.-С. акырындап Россия мамлекетинин колониясына айланган. 1924–25-ж. О. Азиядагы сов. респ-ларда жүргүзүлгөн улуттук-мамл. чек араларды бөлүштүрүүдөн кийин Ж.-С. Кырг-н м-н Казакстандын курамында калган.
 Ад: Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; Румянцев П. П. Уезды Джетысу. А., 2000; Мырза Мухаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007. Э. Турганбаев. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]