ДУЛУ - Түзөтүүлөр тарыхы

Турганбаев Элебай, 08:07, 26 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата

2026-01-26T08:07:27Z

← Мурунку нускасы		08:07, 26 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДУЛУ''' – [[Батыш Түрк каганды]]гынын (603–704) курамындагы беш уруунун жалпы аталышы. Байыркы Кытайдын [[династиялар тарыхы]]нда дулу (тулу) уруусу алгач гунн урууларына (кара: [[Гунндар]]) тиешелүү болгон жана биздин замандын баш ченинде бөлүгү батышка ооп, кийинки [[Болгар]] княздыгын негиздешкен. Ал эми [[Борбордук Азия]]дагы «Юебан» өлкөсүндө калган алардын айрым бөлүктөрү [[Улуу Түрк кагандыгы]]н (552–745) курамына кирген. Тан тарыхы (шу) боюнча Батыш түрк каганы (634–639) Шаболо Хилиши (түркчө Ышбара-Толис-шад хан) 637-жылы өз өлкөсүн он урууга (бу) бөлүп, ар урууну башкарууга бирден шад дайындаган жана бийликтин белгиси катары бирден жебе (ок) берген. Ушул себептен өлкө кошумча түрдө «он ок» деп атала баштаган. Мындан тышкары он окту кайра беш-бештен эки (батыш жана чыгыш) аймактарга ажыратып, Суй-йенин (азыркы [[Ак-Бешим]]) батышы [[нушиби]], чыгышы дулуларга тийген. Дулулар союзу 1) чумугун, 2) хулуву, 3) нешетидун, 4) туциши хелоши жана 5) шуниши чубин (А. Г. Малявкин боюнча чумукунь-люй-чур, хулуцзюй кюль-чур, шэшэти тон-чур, туциши хэлоши-чур, шуниши чупан-чур) урууларынан турган. Бирок мындай бөлүштүрүүнүн натыйжасында 640-жылдары эки аймактын ортолору саясий жиктенүүгө учурап, алсырай башташкан. Мындай абалдан пайдаланган [[Тан империясы]] [[Орто Азия]]га каршы жүргүзгөн агрессивдүү саясатын күчөтүүгө киришкен. Түрктөрдүн 10-чу каганы (653–658) Ашина Хэлу хандыкты кайра күчтөндүрүү үчүн жаңы реформа жүргүзүп, беш уруунун башчылары чжо (түркчө «Čor»); Чумугуньлюйчжо, Хулуву Кюе Чжо, Нешетидунь Чжо, Туциши Хэлоши Чжо, Шуниши Чубань Чжо деп аталып калган. 658-жылы чыгыш түрк урууларынын (теле, уйгур, тогуз огуз ж.б.) жардамы менен тан армиясы [[Иле дарыясы]]на жакын жерден батыш түрктөрдүн аскерин талкалап, Ашина Хэлуну колго түшүрүшкөн. Ушундан баштап Тан императорунун буйругу менен бул аймак округдарга (дуду) бөлүнүп башкарыла баштаган.		'''ДУЛУ''' – [[Батыш Түрк каганды]]гынын (603–704) курамындагы беш уруунун жалпы аталышы. Байыркы Кытайдын [[династиялар тарыхы]]нда дулу (тулу) уруусу алгач гунн урууларына (кара: [[Гунндар]]) тиешелүү болгон жана биздин замандын баш ченинде бөлүгү батышка ооп, кийинки [[Болгар]] княздыгын негиздешкен. Ал эми [[Борбордук Азия]]дагы «Юебан» өлкөсүндө калган алардын айрым бөлүктөрү [[Улуу Түрк кагандыгы]]н (552–745) курамына кирген. Тан тарыхы (шу) боюнча Батыш түрк каганы (634–639) Шаболо Хилиши (түркчө Ышбара-Толис-шад хан) 637-жылы өз өлкөсүн он урууга (бу) бөлүп, ар урууну башкарууга бирден шад дайындаган жана бийликтин белгиси катары бирден жебе (ок) берген. Ушул себептен өлкө кошумча түрдө «он ок» деп атала баштаган. Мындан тышкары он окту кайра беш-бештен эки (батыш жана чыгыш) аймактарга ажыратып, Суй-йенин (азыркы [[Ак-Бешим]]) батышы [[нушиби]], чыгышы дулуларга тийген. Дулулар союзу 1) чумугун, 2) хулуву, 3) нешетидун, 4) туциши хелоши жана 5) шуниши чубин (А. Г. Малявкин боюнча чумукунь-люй-чур, хулуцзюй кюль-чур, шэшэти тон-чур, туциши хэлоши-чур, шуниши чупан-чур) урууларынан турган. Бирок мындай бөлүштүрүүнүн натыйжасында 640-жылдары эки аймактын ортолору саясий жиктенүүгө учурап, алсырай башташкан. Мындай абалдан пайдаланган [[Тан империясы]] (618–907) [[Орто Азия]]га каршы жүргүзгөн агрессивдүү саясатын күчөтүүгө киришкен. Түрктөрдүн 10-чу каганы (653–658) Ашина Хэлу хандыкты кайра күчтөндүрүү үчүн жаңы реформа жүргүзүп, беш уруунун башчылары чжо (түркчө «Čor»); Чумугуньлюйчжо, Хулуву Кюе Чжо, Нешетидунь Чжо, Туциши Хэлоши Чжо, Шуниши Чубань Чжо деп аталып калган. 658-жылы чыгыш түрк урууларынын (теле, уйгур, тогуз огуз ж.б.) жардамы менен тан армиясы [[Иле дарыясы]]на жакын жерден батыш түрктөрдүн аскерин талкалап, Ашина Хэлуну колго түшүрүшкөн. Ушундан баштап Тан императорунун буйругу менен бул аймак округдарга (дуду) бөлүнүп башкарыла баштаган.

	Ад.: Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; Chavannes E., Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М., 1967; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосибирск, 1989''Аристов Н. А.'' Усуны и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002.		Ад.: Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; Chavannes E., Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М., 1967; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосибирск, 1989''Аристов Н. А.'' Усуны и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002.
	[[Категория:3-том, 86-170 бб]]		[[Категория:3-том, 86-170 бб]]

Турганбаев Элебай, 11:00, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T11:00:58Z

← Мурунку нускасы		11:00, 31 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДУЛУ''' – Батыш Түрк ~~кагандыгынын~~ курамына ~~кирип~~, ~~бир уруудагы ''~~он ~~окко'' бөлүнүп~~, ~~''дулу'' ж~~-~~а ''~~нушиби'' аталган беш уруктун конфедерациясы. Аталган экөөнүн ортосунда Батыш Түрк каганатында алдыңкы күч болуш үчүн ар дайым атаандаштык жүрүп турган. ~~Дулулардын союзуна Батыш Түрк кагандыгынын чыгышындагы (Иле өзөнүнүн бою~~) ~~беш аймакты ээлешкен~~ чумугун, хулуву, нешетидун, туциши, хелоши ~~ж-а шуниши~~ чубин ~~уруктары киришкен~~. ~~Ар бир уруктун башына бирден ''шад'' шайланып~~, ~~бийлик белгиси катары ага жаанын жебеси тапшырылган. Чуло~~-~~хан Тамандын тушунда (604–611~~-~~жылдарда башкарган) кагандыкты дулу союздары бийлеп~~, ~~бирок~~, ~~бир аз убакыттан кийин Шегуй~~-~~хандын бийликке келиши м~~-н, ~~нушиби уругу үстөмдүк кылууга жетишкен~~. ~~Кийин Тонжабгу~~-~~каган реформа~~ жүргүзүп (~~618–630~~), ~~дулу м~~-~~н нушибинин укугун теңештирген~~.		'''ДУЛУ''' – [[Батыш Түрк каганды]]гынын (603–704) курамындагы беш уруунун жалпы аталышы. Байыркы Кытайдын [[династиялар тарыхы]]нда дулу (тулу) уруусу алгач гунн урууларына (кара: [[Гунндар]]) тиешелүү болгон жана биздин замандын баш ченинде бөлүгү батышка ооп, кийинки [[Болгар]] княздыгын негиздешкен. Ал эми [[Борбордук Азия]]дагы «Юебан» өлкөсүндө калган алардын айрым бөлүктөрү [[Улуу Түрк кагандыгы]]н (552–745) курамына кирген. Тан тарыхы (шу) боюнча Батыш түрк каганы (634–639) Шаболо Хилиши (түркчө Ышбара-Толис-шад хан) 637-жылы өз өлкөсүн он урууга (бу) бөлүп, ар урууну башкарууга бирден шад дайындаган жана бийликтин белгиси катары бирден жебе (ок) берген. Ушул себептен өлкө кошумча түрдө «он ок» деп атала баштаган. Мындан тышкары он окту кайра беш-бештен эки (батыш жана чыгыш) аймактарга ажыратып, Суй-йенин (азыркы [[Ак-Бешим]]) батышы [[нушиби]], чыгышы дулуларга тийген. Дулулар союзу 1) чумугун, 2) хулуву, 3) нешетидун, 4) туциши хелоши жана 5) шуниши чубин (А. Г. Малявкин боюнча чумукунь-люй-чур, хулуцзюй кюль-чур, шэшэти тон-чур, туциши хэлоши-чур, шуниши чупан-чур) урууларынан турган. Бирок мындай бөлүштүрүүнүн натыйжасында 640-жылдары эки аймактын ортолору саясий жиктенүүгө учурап, алсырай башташкан. Мындай абалдан пайдаланган [[Тан империясы]] [[Орто Азия]]га каршы жүргүзгөн агрессивдүү саясатын күчөтүүгө киришкен. Түрктөрдүн 10-чу каганы (653–658) Ашина Хэлу хандыкты кайра күчтөндүрүү үчүн жаңы реформа жүргүзүп, беш уруунун башчылары чжо (түркчө «Čor»); Чумугуньлюйчжо, Хулуву Кюе Чжо, Нешетидунь Чжо, Туциши Хэлоши Чжо, Шуниши Чубань Чжо деп аталып калган. 658-жылы чыгыш түрк урууларынын (теле, уйгур, тогуз огуз ж.б.) жардамы менен тан армиясы [[Иле дарыясы]]на жакын жерден батыш түрктөрдүн аскерин талкалап, Ашина Хэлуну колго түшүрүшкөн. Ушундан баштап Тан императорунун буйругу менен бул аймак округдарга (дуду) бөлүнүп башкарыла баштаган.

	Ад.: ''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; ''Chavannes E.,'' Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; ''Гумилёв Л. Н.'' Древние тюрки. М., 1967; ''Аристов Н. А.'' Усуны и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ~~''Малявкин~~ А. Г.~~'' Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосиб~~., ~~1989.~~		Ад.: Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; Chavannes E., Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М., 1967; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосибирск, 1989''Аристов Н. А.'' Усуны и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002.

	~~''Т. Жуманалиев~~.''
	[[Категория:3-том, 86-170 бб]]		[[Категория:3-том, 86-170 бб]]

Temirkan, 04:08, 16 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-16T04:08:05Z

← Мурунку нускасы		04:08, 16 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДУЛУ''' – Батыш Түрк кагандыгынын курамына кирип, бир уруудагы ''он окко'' бөлүнүп, ''дулу'' ж-а ''нушиби'' аталган беш уруктун конфедерациясы. Аталган экөөнүн ортосунда Батыш Түрк каганатында алдыңкы күч болуш үчүн ар дайым атаандаштык жүрүп турган. ~~Д-лардын~~ союзуна Батыш Түрк кагандыгынын чыгышындагы (Иле		'''ДУЛУ''' – Батыш Түрк кагандыгынын курамына кирип, бир уруудагы ''он окко'' бөлүнүп, ''дулу'' ж-а ''нушиби'' аталган беш уруктун конфедерациясы. Аталган экөөнүн ортосунда Батыш Түрк каганатында алдыңкы күч болуш үчүн ар дайым атаандаштык жүрүп турган. Дулулардын союзуна Батыш Түрк кагандыгынын чыгышындагы (Иле өзөнүнүн бою) беш аймакты ээлешкен чумугун, хулуву, нешетидун, туциши, хелоши ж-а шуниши чубин уруктары киришкен. Ар бир уруктун башына бирден ''шад'' шайланып, бийлик белгиси катары ага жаанын жебеси тапшырылган. Чуло-хан Тамандын тушунда (604–611-жылдарда башкарган) кагандыкты дулу союздары бийлеп, бирок, бир аз убакыттан кийин Шегуй-хандын бийликке келиши м-н, нушиби уругу үстөмдүк кылууга жетишкен. Кийин Тонжабгу-каган реформа жүргүзүп (618–630), дулу м-н нушибинин укугун теңештирген.
	өзөнүнүн бою) беш аймакты ээлешкен чумугун,
	хулуву, нешетидун, туциши, хелоши ж-а шуниши чубин уруктары киришкен. Ар бир уруктун башына бирден ''шад'' шайланып, бийлик белгиси катары ага жаанын жебеси тапшырылган.
	~~<br>~~Чуло-хан Тамандын тушунда (604–611-ж. башкарган) кагандыкты дулу союздары бийлеп, бирок, бир аз убакыттан кийин Шегуй-хандын бийликке келиши м-н, нушиби уругу үстөмдүк кылууга жетишкен. Кийин Тонжабгу-каган реформа жүргүзүп (618–630), дулу м-н нушибинин укугун теңештирген.

	Ад.: ''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; ''Chavannes E.,'' Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; ''Гумилёв Л. Н.'' Древние тюрки. М., 1967; ''Аристов Н. А.'' Усуны и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ''Малявкин А. Г.'' Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосиб., 1989. ~~''Т. Жуманалиев.'' [[Категория:3-том, 86-170 бб]]~~		Ад.: ''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; ''Chavannes E.,'' Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; ''Гумилёв Л. Н.'' Древние тюрки. М., 1967; ''Аристов Н. А.'' Усуны и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ''Малявкин А. Г.'' Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосиб., 1989.

			''Т. Жуманалиев.''
			[[Категория:3-том, 86-170 бб]]

vol3_>KadyrM, 10:41, 4 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-04T10:41:01Z

← Мурунку нускасы	10:41, 4 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-04-04T05:00:04Z

1 версия

Жаңы барак

'''ДУЛУ''' – Батыш Түрк кагандыгынын курамына кирип, бир уруудагы ''он окко'' бөлүнүп, ''дулу'' ж-а ''нушиби'' аталган беш уруктун конфедерациясы. Аталган экөөнүн ортосунда Батыш Түрк каганатында алдыңкы күч болуш үчүн ар дайым атаандаштык жүрүп турган. Д-лардын союзуна Батыш Түрк кагандыгынын чыгышындагы (Иле
өзөнүнүн бою) беш аймакты ээлешкен чумугун,
хулуву, нешетидун, туциши, хелоши ж-а шуниши чубин уруктары киришкен. Ар бир уруктун башына бирден ''шад'' шайланып, бийлик белгиси катары ага жаанын жебеси тапшырылган.
<br>Чуло-хан Тамандын тушунда (604–611-ж. башкарган) кагандыкты дулу союздары бийлеп, бирок, бир аз убакыттан кийин Шегуй-хандын бийликке келиши м-н, нушиби уругу үстөмдүк кылууга жетишкен. Кийин Тонжабгу-каган реформа жүргүзүп (618–630), дулу м-н нушибинин укугун теңештирген.

Ад.: ''Бичурин Н. Я.'' Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; ''Chavannes E.,'' Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; ''Гумилёв Л. Н.'' Древние тюрки. М., 1967; ''Аристов Н. А.'' Усуны и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ''Малявкин А. Г.'' Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосиб., 1989. ''Т. Жуманалиев.'' [[Категория:3-том, 86-170 бб]]