Gulira, 06:19, 26 Июнь (Кулжа) 2026 карата

2026-06-26T06:19:24Z

Gulira, 11:52, 25 Июнь (Кулжа) 2026 карата

2026-06-25T11:52:18Z

← Мурунку нускасы		11:52, 25 Июнь (Кулжа) 2026 -деги абалы
2 сап:		2 сап:
	[[File:БИШКЕК19.png \| thumb \| none]]		[[File:БИШКЕК19.png \| thumb \| none]]
	Бишкек шаарында 4 административдик-аймактык бирдик – Биринчи Май, Ленин, Октябрь, Свердлов райондору, Чоӊ-Арык айылдары курамында (8,2 миӊ адам) жана Орто-Сай айылдары (4,5 миӊ адам) бар.<br/>'''Табияты:''' Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыӊкы түздүктөн орун алган. Деӊиз деӊгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лёсс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай <br />		Бишкек шаарында 4 административдик-аймактык бирдик – Биринчи Май, Ленин, Октябрь, Свердлов райондору, Чоӊ-Арык айылдары курамында (8,2 миӊ адам) жана Орто-Сай айылдары (4,5 миӊ адам) бар.<br/>'''Табияты:''' Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыӊкы түздүктөн орун алган. Деӊиз деӊгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лёсс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай <br />
	[[File:БИШКЕК20.png \| thumb \| <center></center>]]жантайып, Чүй дарыясынын жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй дарыясынын нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары туштагы жазылыгы 60 ''км''дей. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары жайгашкан борбордук бөлүгү г е о л о г и я л ы к с т р у к т у р а с ы боюнча кеӊдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриялык мегасинклиналь. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө-тектер менен толгон. Алар палеозой фундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереӊдикте (геофизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланец жана акиташ тегинен, ошондой эле эффузия тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген неоген тоо тек катмарларынын жалпы калыӊдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоӊ тоо тектердин калыӊ кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллювий-пролювий чөкмө тоо тектерден турат. Сейсмдик райондоштуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереӊдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы хлорид-натрий кальцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот. Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик к л и м а т т у у аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эӊ көп тийген ай июль (332 саат), эӊ аз тийгени декабрь (126 саат). Абанын жылдык орточо ~~темппературасы~~ 10,2°С, январдыкы – 4,6°С, июлдуку – 24,5°С. 1930-жылы декабрда эӊ төмөнкү темппература (–38°С), 1983-жылы июлда эӊ жогорку темппература (43°С) катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1–2°Сге жылуураак. Үшүк жүрүү жазында апрелдин ортосунда токтоп, күзүндө октябрдын ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаарда нымдын негизги булагы – деӊиз менен океандан алыс жайгашкандыктан, жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү март – июль, жылдын кургакчыл мезгили (11%) июль – сентябрь айларына туура келет. Кар декабрдын ортосунан февралдын аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыӊдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыӊдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы мүнөздүү. Анын ылдамдыгы 2–3 ''м/сек''дан ашпайт. Ылдамдыгы 15 ''м/сек''га жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен 30дай жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат. Бишкек шаарынын негизги с у у а р т е р и я л а р ы мурда Ала-Арча жана Аламүдүн суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеӊири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат. Бишкектин ирригация системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоӊ Чүй каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара-Жыгач багында жана Бишкек Эркин экономикалык зонасынын аймагында көлмөлөр бар. Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраӊ чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эфемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.<br/> '''Калкы.''' Шаар калкынын саны 1999-жылы марттагы эл каттоо боюнча 762,3 миӊ адам болуп, республикадагы калктын 15,8%ин түзгөн. Шаарда 1940-жылы 104,5 миӊ калк жашаса, 1950-жылы 218,0 миӊ, 1979-жылы 535,5 миӊ, 1989-жылы 619,9 миӊ калк болгон. 2005-жылы 896,3 миӊ калк жашап, анын 99,4% шаарда, 0,6% шаардын чет-жакасындагы Орто-Сай айылында жашайт. Эркектер жалпы калктын 47,9%ин, аялдар 52,1%ин түзөт. 2004-жылы үйлөнгөндөрдүн саны 4403 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 5,3; ажырашкандар 1724 же 1000 <br />[[File:БИШКЕК21.png \| thumb \| <center>Ак үй.</center>]]		[[File:БИШКЕК20.png \| thumb \| <center></center>]]жантайып, Чүй дарыясынын жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй дарыясынын нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары туштагы жазылыгы 60 ''км''дей. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары жайгашкан борбордук бөлүгү г е о л о г и я л ы к с т р у к т у р а с ы боюнча кеӊдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриялык мегасинклиналь. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө-тектер менен толгон. Алар палеозой фундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереӊдикте (геофизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланец жана акиташ тегинен, ошондой эле эффузия тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген неоген тоо тек катмарларынын жалпы калыӊдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоӊ тоо тектердин калыӊ кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллювий-пролювий чөкмө тоо тектерден турат. Сейсмдик райондоштуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереӊдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы хлорид-натрий кальцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот. Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик к л и м а т т у у аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эӊ көп тийген ай июль (332 саат), эӊ аз тийгени декабрь (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2°С, январдыкы – 4,6°С, июлдуку – 24,5°С. 1930-жылы декабрда эӊ төмөнкү темппература (–38°С), 1983-жылы июлда эӊ жогорку темппература (43°С) катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1–2°Сге жылуураак. Үшүк жүрүү жазында апрелдин ортосунда токтоп, күзүндө октябрдын ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаарда нымдын негизги булагы – деӊиз менен океандан алыс жайгашкандыктан, жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү март – июль, жылдын кургакчыл мезгили (11%) июль – сентябрь айларына туура келет. Кар декабрдын ортосунан февралдын аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыӊдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыӊдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы мүнөздүү. Анын ылдамдыгы 2–3 ''м/сек''дан ашпайт. Ылдамдыгы 15 ''м/сек''га жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен 30дай жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат. Бишкек шаарынын негизги с у у а р т е р и я л а р ы мурда Ала-Арча жана Аламүдүн суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеӊири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат. Бишкектин ирригация системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоӊ Чүй каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара-Жыгач багында жана Бишкек Эркин экономикалык зонасынын аймагында көлмөлөр бар. Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраӊ чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эфемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.<br/> '''Калкы.''' Шаар калкынын саны 1999-жылы марттагы эл каттоо боюнча 762,3 миӊ адам болуп, республикадагы калктын 15,8%ин түзгөн. Шаарда 1940-жылы 104,5 миӊ калк жашаса, 1950-жылы 218,0 миӊ, 1979-жылы 535,5 миӊ, 1989-жылы 619,9 миӊ калк болгон. 2005-жылы 896,3 миӊ калк жашап, анын 99,4% шаарда, 0,6% шаардын чет-жакасындагы Орто-Сай айылында жашайт. Эркектер жалпы калктын 47,9%ин, аялдар 52,1%ин түзөт. 2004-жылы үйлөнгөндөрдүн саны 4403 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 5,3; ажырашкандар 1724 же 1000 <br />[[File:БИШКЕК21.png \| thumb \| <center>Ак үй.</center>]]
	кишиге эсептегенде 2,1 адамды түзгөн. 2005-жылы Бишкек шаардык кеӊеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 18,0; өлгөндөрдүн саны 7,4; табигый өсүш 10,6 миӊди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 29,6сы өлүмгө дуушар болгон. 2003-жылы шаар боюнча жалпы калктын 23,0% эмгек жашына жете электер, 66,9% эмгекке жарамдуу, 10,1% улуу муундагы адамдар.		кишиге эсептегенде 2,1 адамды түзгөн. 2005-жылы Бишкек шаардык кеӊеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 18,0; өлгөндөрдүн саны 7,4; табигый өсүш 10,6 миӊди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 29,6сы өлүмгө дуушар болгон. 2003-жылы шаар боюнча жалпы калктын 23,0% эмгек жашына жете электер, 66,9% эмгекке жарамдуу, 10,1% улуу муундагы адамдар.