https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98 2026-06-14T22:26:14Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=80365&oldid=prev 2026-05-12T09:53:19Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:53, 12 Май (Бугу) 2026 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''' , (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни шаары) – 13. 12. 1048, Газни шаары (азыркы Афганстан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''', (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни шаары) – 13. 12. 1048, Газни шаары (азыркы Афганстан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика, медицина, геология, минерология ж. б. илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин тармактарын камтыган. Ал Орто Азия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Ирандын шаарларында болуп ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995– 1010-жылдарда Иранда жашаган. 1000-жылы орто кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-жылы Хорезм ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө атайын илимий Академия («Момундун ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы») уюштурулуп, анда Бирунинин жетектөөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар илимий-изилдөө иштерин жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. Бируни – «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй илимий эмгектердин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. Бируни грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) жөнүндө илимий эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият та&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. Бируни поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>ал өз огунда айлануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты илимий түрдө д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген. Галилей <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Ньютондон 600 жыл и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда астрономиялык байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>химиялык заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt; шарынын глобусун жасаган. Анын пикири боюнча, Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. Бирунинин математикасында геометрия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>тригонометрия маселелери изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген. Анын географиялык чыгармаларында ошол ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги белгилүү жерлердин баары айтылып, м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер картага түшүрүлгөн. Бируни биологиялык масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими боюнча эмгектеринде 7-кылымдагы М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы жөнүндө маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>түрк элдерине кошуларын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика, медицина, геология, минерология ж. б. илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин тармактарын камтыган. Ал Орто Азия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Ирандын шаарларында болуп ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995– 1010-жылдарда Иранда жашаган. 1000-жылы орто кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-жылы Хорезм ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө атайын илимий Академия («Момундун ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы») уюштурулуп, анда Бирунинин жетектөөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар илимий-изилдөө иштерин жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. Бируни – «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй илимий эмгектердин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. Бируни грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) жөнүндө илимий эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият та&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. Бируни поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>ал өз огунда айлануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты илимий түрдө д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген. Галилей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Ньютондон 600 жыл и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда астрономиялык байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>химиялык заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt; шарынын глобусун жасаган. Анын пикири боюнча, Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. Бирунинин математикасында геометрия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>тригонометрия маселелери изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген. Анын географиялык чыгармаларында ошол ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги белгилүү жерлердин баары айтылып, м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер картага түшүрүлгөн. Бируни биологиялык масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими боюнча эмгектеринде 7-кылымдагы М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы жөнүндө маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>түрк элдерине кошуларын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">66</del>; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1966</ins>; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том ]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том ]]</div></td></tr> </table>

Gulira https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=19514&oldid=prev 2025-04-04T04:50:10Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:50, 4 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l5">5 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">5 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, бүтө элек</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том ]]</div></td></tr> </table>

АУ Үсөн https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=17590&oldid=prev 2025-03-11T10:22:37Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:22, 11 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''' , (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш.</del>) – 13. 12. 1048, Газни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </del>(азыркы Афганстан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''' , (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</ins>) – 13. 12. 1048, Газни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </ins>(азыркы Афганстан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика, медицина, геология, минерология ж. б. илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин тармактарын камтыган. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия ж-а Ирандын шаарларында болуп ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995– 1010-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдарда </ins>Иранда жашаган. 1000-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы орто </ins>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Хорезм ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү м-н Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө атайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>Академия («Момундун ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы») уюштурулуп, анда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>жетектөөсү м-н ''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилдөө </ins>иштерин жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>эмгектердин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш ж-а Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө илимий </ins>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табият та</ins>&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу ж-а коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин ж-а ал өз огунда айлануу м-н Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>түрдө д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген. Галилей м-н Ньютондон 600 жыл и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астрономиялык </ins>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал ж-а <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер шарынын </ins>радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган ж-а Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt; шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча</ins>, Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>математикасында геометрия ж-а тригонометрия маселелери изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </ins>чыгармаларында ошол ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги белгилүү жерлердин баары айтылып, м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер картага түшүрүлгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни биологиялык </ins>масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>эмгектеринде 7-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдагы </ins>М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө </ins>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили б-ча түрк элдерине кошуларын ж-а өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>математика, астрономия, география, топография, ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика, медицина, геология, минерология ж. б. илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин тармактарын камтыган. Ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия ж-а Ирандын шаарларында болуп ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995– 1010-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Иранда жашаган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1000-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. о. </del>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Хорезм ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү м-н Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө атайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>Академия («Момундун ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы») уюштурулуп, анда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>жетектөөсү м-н ''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">из. </del>иштерин жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>– «Геодезия», «Минерология»,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>эмгектердин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш ж-а Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>изилденген. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө ил. </del>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табиятта</del>&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу ж-а коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин ж-а ал өз огунда айлануу м-н Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>түрдө д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген. Галилей м-н Ньютондон 600 жыл и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астр. </del>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал ж-а <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жершарынын </del>радиусун эсептеп</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган ж-а Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бча</del>, Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>математикасында геометрия ж-а тригонометрия маселелери изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </del>чыгармаларында ошол ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги белгилүү жерлердин баары айтылып, м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер картага түшүрүлгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. биол. </del>масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>эмгектеринде 7-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дагы </del>М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;font color='green'&gt;ж&lt;/font&gt;дө </del>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили б-ча түрк элдерине кошуларын ж-а өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том, бүтө элек]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том, бүтө элек]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=12982&oldid=prev 2025-01-20T08:27:09Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:27, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol2_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=12983&oldid=prev 2025-01-20T02:42:01Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:42, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИРУНИ&amp;#769;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, </del>''' (Беруни) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>А б у Р е й х а н<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>[4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</del>) – 13. 12. 1048, Газни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </del>(азыркы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афганистан </del>аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">физика</del>, медицина, геология, минерология ж. б. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимдердин </del>тармактарын камтыган. Ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </del>Азия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>Ирандын шаарларында болуп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атактуу </del>астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">995–1010</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдарда </del>Иранда жашаган. 1000-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы орто </del>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, </ins>(Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш.</ins>) – 13. 12. 1048, Газни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </ins>(азыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афганстан </ins>аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]</del>деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">акими </del>Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен Үргөнчтө </del>атайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Илимий академия </del>(«Момундун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">академиясы»</del>) уюштурулуп, анда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </del>жетектөөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилдөө </del>иштерин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жүргүзүшкөн</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </del>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий эмгектин </del>автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </del>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө илимий </del>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табият таануу жана </del>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунин </del>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">системасын </del>иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>ал өз огунда айлануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </del>түрдө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">далилдеген</del>. Галилей <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>Ньютондон 600 жыл <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илгери </del>телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афганистанда астрологиялык </del>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Менделеевден </del>1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана химиялык </del>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер шарынын </del>радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана Жер </del>шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </del>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгарган </del>нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </del>математикасында геометрия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>тригонометрия маселелери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилденген</del>. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </del>чыгармаларында ошол <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кездеги </del>белгилүү жерлердин баары айтылып, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">материктер </del>картага түшүрүлгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни биологиялык маселелерге </del>да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </del>эмгектеринде 7-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдагы Муканнанын </del>көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө </del>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </del>түрк элдерине кошуларын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эскерткен</del>. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых,</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>математика, астрономия, география, топография, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика</ins>, медицина, геология, минерология ж. б. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин </ins>тармактарын камтыган. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </ins>Азия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>Ирандын шаарларында болуп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу </ins>астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">995– 1010</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </ins>Иранда жашаган.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1000-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. о. </ins>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми </ins>Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө </ins>атайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. Академия </ins>(«Момундун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы»</ins>) уюштурулуп, анда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </ins>жетектөөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил.</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">из. </ins>иштерин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. Б</ins>. – «Геодезия», «Минерология»,</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. эмгектердин </ins>автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>изилденген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </ins>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө ил. </ins>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табиятта&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу ж-а </ins>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </ins>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын </ins>иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>ал өз огунда айлануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </ins>түрдө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген</ins>. Галилей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>Ньютондон 600 жыл <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери </ins>телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда астр. </ins>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден </ins>1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а хим. </ins>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жершарынын </ins>радиусун эсептеп</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;</ins>шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бча, </ins>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган </ins>нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </ins>математикасында геометрия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>тригонометрия маселелери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген</ins>. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </ins>чыгармаларында ошол <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги </ins>белгилүү жерлердин баары айтылып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер </ins>картага түшүрүлгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. биол. масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге </ins>да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </ins>эмгектеринде 7-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дагы М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын </ins>көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;font color='green'&gt;ж&lt;/font&gt;дө </ins>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </ins>түрк элдерине кошуларын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен</ins>. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Category: 2-том, бүтө элек]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br />''Эмг.:'' Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Category: 2-том]]</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=9211&oldid=prev 2024-04-19T09:43:24Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:43, 19 Апрель (Чын куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИРУНИ&amp;#769;, ''' (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш.</del>) – 13. 12. 1048, Газни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </del>(азыркы Афганистан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, физика, медицина, геология, минерология ж. б. илимдердин тармактарын камтыган. Ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Ирандын шаарларында болуп атактуу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995–1010-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Иранда жашаган. 1000-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. о. </del>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИРУНИ&amp;#769;, ''' (Беруни) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>А б у Р е й х а н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins>[4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</ins>) – 13. 12. 1048, Газни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </ins>(азыркы Афганистан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, физика, медицина, геология, минерология ж. б. илимдердин тармактарын камтыган. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Ирандын шаарларында болуп атактуу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995–1010-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдарда </ins>Иранда жашаган. 1000-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы орто </ins>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»&lt;br/&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм акими Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Үргөнчтө атайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Илимий </ins>академия («Момундун академиясы») уюштурулуп, анда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>жетектөөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилдөө </ins>иштерин жүргүзүшкөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>эмгектин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө илимий </ins>эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият таануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунин </ins>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн системасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>ал өз огунда айлануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>түрдө далилдеген. Галилей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Ньютондон 600 жыл илгери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афганистанда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астрологиялык </ins>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Менделеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана химиялык </ins>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Жер шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп чыгарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>математикасында геометрия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>тригонометрия маселелери изилденген. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </ins>чыгармаларында ошол кездеги белгилүү жерлердин баары айтылып, материктер картага түшүрүлгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни биологиялык </ins>маселелерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>эмгектеринде 7-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдагы </ins>Муканнанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө </ins>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>түрк элдерине кошуларын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскерткен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм акими Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Үргөнчтө атайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ил. </del>академия («Момундун академиясы») уюштурулуп, анда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>жетектөөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">из. </del>иштерин жүргүзүшкөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>эмгектин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө ил. </del>эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият таануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн системасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>ал өз огунда айлануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>түрдө далилдеген. Галилей <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Ньютондон 600 жыл илгери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афганистанда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астр. </del>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Менделеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а хим. </del>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Жер шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп чыгарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>математикасында геометрия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>тригонометрия маселелери изилденген. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </del>чыгармаларында ошол кездеги белгилүү жерлердин баары айтылып, материктер картага түшүрүлгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. биол. </del>маселелерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>эмгектеринде 7-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дагы </del>Муканнанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө </del>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>түрк элдерине кошуларын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскерткен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br /&gt;''Эмг.:'' Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;''Эмг.:'' Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=7537&oldid=prev 2024-03-28T11:52:10Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:52, 28 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol2_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=7538&oldid=prev 2024-03-28T05:57:17Z

<p>1 версия</p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&#039;&#039;&#039;БИРУНИ&amp;#769;, &#039;&#039;&#039; (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни ш.) – 13. 12. 1048, Газни ш. (азыркы Афганистан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, физика, медицина, геология, минерология ж. б. илимдердин тармактарын камтыган. Ал О. Азия ж-а Ирандын шаарларында болуп атактуу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995–1010-ж. Иранда жашаган. 1000-ж. о. кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»<br /> &lt;br/&gt;<br /> [[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]<br /> деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм акими Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү м-н Үргөнчтө атайын Ил. академия («Момундун академиясы») уюштурулуп, анда Б-нин жетектөөсү м-н &#039;&#039;Ибн Сина&#039;&#039;, Массих, Хаммар, &#039;&#039;Мискавейх&#039;&#039; ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар ил.-из. иштерин жүргүзүшкөн. Б. – «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй ил. эмгектин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш ж-а Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. Б. грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) ж-дө ил. эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият таануу ж-а коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. Б. поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн системасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин ж-а ал өз огунда айлануу м-н Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты ил. түрдө далилдеген. Галилей м-н Ньютондон 600 жыл илгери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афганистанда астр. байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Менделеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал ж-а хим. заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ &#039;&#039;км&#039;&#039; түзөт деп жазган ж-а Жер шарынын глобусун жасаган. Анын пикири б-ча Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп чыгарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. Б-нин математикасында геометрия ж-а тригонометрия маселелери изилденген. Анын геогр. чыгармаларында ошол кездеги белгилүү жерлердин баары айтылып, материктер картага түшүрүлгөн. Б. биол. маселелерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими б-ча эмгектеринде 7-к-дагы Муканнанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы ж-дө маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили б-ча түрк элдерине кошуларын ж-а өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскерткен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.<br /> &lt;br/&gt;&#039;&#039;Эмг.:&#039;&#039; Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.<br /> [[Category: 2-том]]<br /> </div>

Kadyrm