https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98 2026-04-18T17:30:42Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=19514&oldid=prev 2025-04-04T04:50:10Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:50, 4 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l5">5 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">5 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, бүтө элек</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том ]]</div></td></tr> </table>

АУ Үсөн https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=17590&oldid=prev 2025-03-11T10:22:37Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:22, 11 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''' , (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш.</del>) – 13. 12. 1048, Газни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </del>(азыркы Афганстан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''' , (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</ins>) – 13. 12. 1048, Газни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </ins>(азыркы Афганстан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика, медицина, геология, минерология ж. б. илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин тармактарын камтыган. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия ж-а Ирандын шаарларында болуп ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995– 1010-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдарда </ins>Иранда жашаган. 1000-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы орто </ins>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Хорезм ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү м-н Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө атайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>Академия («Момундун ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы») уюштурулуп, анда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>жетектөөсү м-н ''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилдөө </ins>иштерин жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>эмгектердин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш ж-а Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө илимий </ins>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табият та</ins>&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу ж-а коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин ж-а ал өз огунда айлануу м-н Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>түрдө д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген. Галилей м-н Ньютондон 600 жыл и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астрономиялык </ins>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал ж-а <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер шарынын </ins>радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган ж-а Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt; шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча</ins>, Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>математикасында геометрия ж-а тригонометрия маселелери изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </ins>чыгармаларында ошол ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги белгилүү жерлердин баары айтылып, м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер картага түшүрүлгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни биологиялык </ins>масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>эмгектеринде 7-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдагы </ins>М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө </ins>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили б-ча түрк элдерине кошуларын ж-а өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>математика, астрономия, география, топография, ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика, медицина, геология, минерология ж. б. илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин тармактарын камтыган. Ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия ж-а Ирандын шаарларында болуп ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995– 1010-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Иранда жашаган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1000-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. о. </del>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Хорезм ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү м-н Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө атайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>Академия («Момундун ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы») уюштурулуп, анда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>жетектөөсү м-н ''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">из. </del>иштерин жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>– «Геодезия», «Минерология»,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>эмгектердин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш ж-а Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>изилденген. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө ил. </del>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табиятта</del>&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу ж-а коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин ж-а ал өз огунда айлануу м-н Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>түрдө д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген. Галилей м-н Ньютондон 600 жыл и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астр. </del>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал ж-а <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жершарынын </del>радиусун эсептеп</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган ж-а Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бча</del>, Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>математикасында геометрия ж-а тригонометрия маселелери изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </del>чыгармаларында ошол ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги белгилүү жерлердин баары айтылып, м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер картага түшүрүлгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. биол. </del>масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>эмгектеринде 7-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дагы </del>М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;font color='green'&gt;ж&lt;/font&gt;дө </del>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили б-ча түрк элдерине кошуларын ж-а өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том, бүтө элек]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том, бүтө элек]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=12982&oldid=prev 2025-01-20T08:27:09Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:27, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol2_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=12983&oldid=prev 2025-01-20T02:42:01Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:42, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИРУНИ&amp;#769;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, </del>''' (Беруни) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>А б у Р е й х а н<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>[4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</del>) – 13. 12. 1048, Газни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </del>(азыркы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афганистан </del>аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">физика</del>, медицина, геология, минерология ж. б. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимдердин </del>тармактарын камтыган. Ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </del>Азия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>Ирандын шаарларында болуп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атактуу </del>астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">995–1010</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдарда </del>Иранда жашаган. 1000-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы орто </del>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''' БИРУНИ&amp;#769;''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, </ins>(Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш.</ins>) – 13. 12. 1048, Газни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </ins>(азыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афганстан </ins>аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]</del>деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">акими </del>Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен Үргөнчтө </del>атайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Илимий академия </del>(«Момундун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">академиясы»</del>) уюштурулуп, анда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </del>жетектөөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилдөө </del>иштерин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жүргүзүшкөн</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </del>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий эмгектин </del>автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </del>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө илимий </del>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табият таануу жана </del>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунин </del>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">системасын </del>иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>ал өз огунда айлануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </del>түрдө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">далилдеген</del>. Галилей <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>Ньютондон 600 жыл <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илгери </del>телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афганистанда астрологиялык </del>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Менделеевден </del>1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана химиялык </del>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер шарынын </del>радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана Жер </del>шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </del>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгарган </del>нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </del>математикасында геометрия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>тригонометрия маселелери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилденген</del>. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </del>чыгармаларында ошол <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кездеги </del>белгилүү жерлердин баары айтылып, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">материктер </del>картага түшүрүлгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни биологиялык маселелерге </del>да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </del>эмгектеринде 7-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдагы Муканнанын </del>көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө </del>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </del>түрк элдерине кошуларын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эскерткен</del>. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[File:БИРУНИ13.png | thumb | none]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эмгектери негизинен тарых,</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>математика, астрономия, география, топография, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ф&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;зика</ins>, медицина, геология, минерология ж. б. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимде&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;дин </ins>тармактарын камтыган. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </ins>Азия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>Ирандын шаарларында болуп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ата&lt;font color='green'&gt;к&lt;/font&gt;туу </ins>астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">995– 1010</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </ins>Иранда жашаган.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1000-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. о. </ins>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери» деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ак&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;ми </ins>Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н Ү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гөнчтө </ins>атайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. Академия </ins>(«Момундун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ак&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;демиясы»</ins>) уюштурулуп, анда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </ins>жетектөөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил.</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">из. </ins>иштерин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жү&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;гүзүшкөн. Б</ins>. – «Геодезия», «Минерология»,</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. эмгектердин </ins>автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>изилденген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </ins>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө ил. </ins>эмгектерди жазган. Анын эмгектери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табиятта&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;нуу ж-а </ins>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </ins>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с&lt;font color='green'&gt;и&lt;/font&gt;стемасын </ins>иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>ал өз огунда айлануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </ins>түрдө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;лилдеген</ins>. Галилей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>Ньютондон 600 жыл <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;гери </ins>телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Афга&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;станда астр. </ins>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ме&lt;font color='green'&gt;н&lt;/font&gt;делеевден </ins>1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а хим. </ins>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жершарынын </ins>радиусун эсептеп</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а Же&lt;font color='green'&gt;р&lt;/font&gt;</ins>шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бча, </ins>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ч&lt;font color='green'&gt;ы&lt;/font&gt;гарган </ins>нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </ins>математикасында геометрия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>тригонометрия маселелери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изи&lt;font color='green'&gt;л&lt;/font&gt;денген</ins>. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </ins>чыгармаларында ошол <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ке&lt;font color='green'&gt;з&lt;/font&gt;деги </ins>белгилүү жерлердин баары айтылып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м&lt;font color='green'&gt;а&lt;/font&gt;териктер </ins>картага түшүрүлгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. биол. масел&lt;font color='green'&gt;е&lt;/font&gt;лерге </ins>да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </ins>эмгектеринде 7-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дагы М&lt;font color='green'&gt;у&lt;/font&gt;каннанын </ins>көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;font color='green'&gt;ж&lt;/font&gt;дө </ins>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </ins>түрк элдерине кошуларын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эскер&lt;font color='green'&gt;т&lt;/font&gt;кен</ins>. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Эмг.: Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957– 66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Category: 2-том, бүтө элек]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br />''Эмг.:'' Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Category: 2-том]]</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=9211&oldid=prev 2024-04-19T09:43:24Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:43, 19 Апрель (Чын куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИРУНИ&amp;#769;, ''' (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш.</del>) – 13. 12. 1048, Газни <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </del>(азыркы Афганистан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, физика, медицина, геология, минерология ж. б. илимдердин тармактарын камтыган. Ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Ирандын шаарларында болуп атактуу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995–1010-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Иранда жашаган. 1000-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. о. </del>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИРУНИ&amp;#769;, ''' (Беруни) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>А б у Р е й х а н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins>[4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</ins>) – 13. 12. 1048, Газни <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </ins>(азыркы Афганистан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, физика, медицина, геология, минерология ж. б. илимдердин тармактарын камтыган. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Ирандын шаарларында болуп атактуу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995–1010-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдарда </ins>Иранда жашаган. 1000-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы орто </ins>кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»&lt;br/&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм акими Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Үргөнчтө атайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Илимий </ins>академия («Момундун академиясы») уюштурулуп, анда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>жетектөөсү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">изилдөө </ins>иштерин жүргүзүшкөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>эмгектин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни </ins>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө илимий </ins>эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият таануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунин </ins>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн системасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>ал өз огунда айлануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>түрдө далилдеген. Галилей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Ньютондон 600 жыл илгери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афганистанда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астрологиялык </ins>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Менделеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана химиялык </ins>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Жер шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп чыгарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бирунинин </ins>математикасында геометрия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>тригонометрия маселелери изилденген. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </ins>чыгармаларында ошол кездеги белгилүү жерлердин баары айтылып, материктер картага түшүрүлгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бируни биологиялык </ins>маселелерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>эмгектеринде 7-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдагы </ins>Муканнанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө </ins>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>түрк элдерине кошуларын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскерткен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм акими Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Үргөнчтө атайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ил. </del>академия («Момундун академиясы») уюштурулуп, анда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>жетектөөсү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>''Ибн Сина'', Массих, Хаммар, ''Мискавейх'' ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">из. </del>иштерин жүргүзүшкөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>– «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>эмгектин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө ил. </del>эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият таануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн системасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>ал өз огунда айлануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>түрдө далилдеген. Галилей <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Ньютондон 600 жыл илгери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афганистанда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">астр. </del>байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Менделеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а хим. </del>заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ ''км'' түзөт деп жазган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Жер шарынын глобусун жасаган. Анын пикири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп чыгарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б-нин </del>математикасында геометрия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>тригонометрия маселелери изилденген. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </del>чыгармаларында ошол кездеги белгилүү жерлердин баары айтылып, материктер картага түшүрүлгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. биол. </del>маселелерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>эмгектеринде 7-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дагы </del>Муканнанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө </del>маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>түрк элдерине кошуларын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскерткен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br /&gt;''Эмг.:'' Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;''Эмг.:'' Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=7537&oldid=prev 2024-03-28T11:52:10Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:52, 28 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol2_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%98&diff=7538&oldid=prev 2024-03-28T05:57:17Z

<p>1 версия</p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&#039;&#039;&#039;БИРУНИ&amp;#769;, &#039;&#039;&#039; (Беруни) А б у Р е й х а н [4. 10. 973, Кят (Каракалпакстан, Бируни ш.) – 13. 12. 1048, Газни ш. (азыркы Афганистан аймагында)] – орто азиялык илимпоз-энциклопедист, ойчул. Анын эмгектери негизинен тарых, математика, астрономия, география, топография, физика, медицина, геология, минерология ж. б. илимдердин тармактарын камтыган. Ал О. Азия ж-а Ирандын шаарларында болуп атактуу астроном, математик Абу Наср Мансур ибн Ирактан сабак алган. 995–1010-ж. Иранда жашаган. 1000-ж. о. кылымдардын энциклопедиясы аталган «Байыркы муундардын эстеликтери»<br /> &lt;br/&gt;<br /> [[File:БИРУНИ12.png | thumb | none]]<br /> деген айтылуу эмгегин жазган. 1010-ж. Хорезм акими Момун ибн Мухаммеддин көрсөтмөсү м-н Үргөнчтө атайын Ил. академия («Момундун академиясы») уюштурулуп, анда Б-нин жетектөөсү м-н &#039;&#039;Ибн Сина&#039;&#039;, Массих, Хаммар, &#039;&#039;Мискавейх&#039;&#039; ж. б. көрүнүктүү окумуштуулар ил.-из. иштерин жүргүзүшкөн. Б. – «Геодезия», «Минерология», «Хронология», «Индия», «Масуд Канону» ж. б. 150дөй ил. эмгектин автору. «Хронология» деген эмгегинде дүйнөдө биринчилерден болуп, Батыш ж-а Чыгыш өлкөлөрүндө колдонулган жыл санактар системасы, алардын өзгөчөлүгү, түрдүү элдердин үрп-адаты, салт-санаасы тереӊ изилденген. Б. грек, латын, араб, перс, түрк, хинди ж. б. тилдерди өздөштүргөн. Байыркы замандын окумуштуулары (Пифагор, Сократ, Платон, Аристотель, Гален, Птолемей) ж-дө ил. эмгектерди жазган. Анын эмгектери табият таануу ж-а коомдук илимдердин тармактарын изилдөөгө багытталган. Б. поляк окумуштуусу Николай Коперниктен дээрлик 500 жыл мурда эле асман телолорун, Аалам түзүлүшүн, Күн системасын иликтеп, Жердин шар формасында экендигин ж-а ал өз огунда айлануу м-н Күндү тегеренип жүрөт деген тыянакты ил. түрдө далилдеген. Галилей м-н Ньютондон 600 жыл илгери телолордун Жерге тартылуусун болжогон. Арал деӊизинин жээгинен, Индистанда, Афганистанда астр. байкоо иштерин жүргүзгөн. Д. Менделеевден 1000 жыл мурда көптөгөн металл, минерал ж-а хим. заттардын салыштырмалуу салмагын изилдеп, так эсептеп чыккан. Биринчилерден болуп Жер шарынын радиусун эсептеп чыгып, ал 40 миӊ &#039;&#039;км&#039;&#039; түзөт деп жазган ж-а Жер шарынын глобусун жасаган. Анын пикири б-ча Күн – бул жанып турган от. Ал бөлүп чыгарган нурдун ылдамдыгын билүү өтө кыйын, аны үндүн гана ылдамдыгына теӊеп билүүгө мүмкүн. Бирок ал андан да чоӊ ылдамдыкта жүрөт деп эскерткен. Б-нин математикасында геометрия ж-а тригонометрия маселелери изилденген. Анын геогр. чыгармаларында ошол кездеги белгилүү жерлердин баары айтылып, материктер картага түшүрүлгөн. Б. биол. маселелерге да кызыккан. Ал ар түрдүү өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. Тарых илими б-ча эмгектеринде 7-к-дагы Муканнанын көтөрүлүшү, карматтар кыймылы ж-дө маалыматтар камтылган. Кыргыздарды тили б-ча түрк элдерине кошуларын ж-а өздөрүнүн падышасын кан же хан деп аташарын эскерткен. Анын эмгектери англис, араб, орус, өзбек тилдерине которулган.<br /> &lt;br/&gt;&#039;&#039;Эмг.:&#039;&#039; Избранные произведения. Т. 1–3, Т., 1957–66; Собрание сведений для познания драгоценностей (минерология). Л., 1963.<br /> [[Category: 2-том]]<br /> </div>

Kadyrm