https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%A7%D0%98_%D0%94%D2%AE%D0%99%D0%9D%D3%A8%D0%9B%D2%AE%D0%9A_%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%A3%D0%A8_%281914_%E2%80%93_1918%29БИРИНЧИ ДҮЙНӨЛҮК СОГУШ (1914 – 1918) - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-18T16:28:21ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%A7%D0%98_%D0%94%D2%AE%D0%99%D0%9D%D3%A8%D0%9B%D2%AE%D0%9A_%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%A3%D0%A8_(1914_%E2%80%93_1918)&diff=20412&oldid=prevАУ Үсөн, 05:07, 4 Апрель (Чын куран) 2025 карата2025-04-04T05:07:56Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:07, 4 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l10">10 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">10 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чыгыш Сибирь, Түркстан ж-а Казакстандан</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чыгыш Сибирь, Түркстан ж-а Казакстандан</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>19дан 43 жашка чейинки курактагы эркекте<font color='green'>р</font>ди согушуп жаткан Россиянын оорук иштерине мобилизациялоо тууралуу жардыгы жарыял<font color='green'>а</font>нат. Түркстан крайы б-ча жалпысынан 200 470 киши, а. и. Жетисуу облусунан 43 000, Фергана облусунан 51 233 киши оорук иштерине алыну<font color='green'>у</font>га тийиш болгон. Бул жарлык жерг. элдердин катуу нааразычылыгын туудуруп, Россиянын оторчул саясатына каршы элдик-боштондук кыймылдын башталышына алып келген.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>19дан 43 жашка чейинки курактагы эркекте<font color='green'>р</font>ди согушуп жаткан Россиянын оорук иштерине мобилизациялоо тууралуу жардыгы жарыял<font color='green'>а</font>нат. Түркстан крайы б-ча жалпысынан 200 470 киши, а. и. Жетисуу облусунан 43 000, Фергана облусунан 51 233 киши оорук иштерине алыну<font color='green'>у</font>га тийиш болгон. Бул жарлык жерг. элдердин катуу нааразычылыгын туудуруп, Россиянын оторчул саясатына каршы элдик-боштондук кыймылдын башталышына алып келген.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Первая мировая война. 1914–1918 / Под ред. ''А. Л. Сидорова.'' М., 1968; История Первой мировой войны 1914 – 1918. Т. 1–2. М., 1975; Новая история стран Европы и Америки. Второй период /Под ред. ''И. М. Кривогуза и Е. Е. Юровской.'' М., 1998; История Отечества. Энциклопедический словарь. М., 1999; История Киргизской ССР. Т. 1. Ф., 1968; Кыргызстан. Энциклопедия. Б. 2001. ''А. Орозов.'' [[Category: 2-том<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, бүтө элек</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Первая мировая война. 1914–1918 / Под ред. ''А. Л. Сидорова.'' М., 1968; История Первой мировой войны 1914 – 1918. Т. 1–2. М., 1975; Новая история стран Европы и Америки. Второй период /Под ред. ''И. М. Кривогуза и Е. Е. Юровской.'' М., 1998; История Отечества. Энциклопедический словарь. М., 1999; История Киргизской ССР. Т. 1. Ф., 1968; Кыргызстан. Энциклопедия. Б. 2001. ''А. Орозов.'' [[Category: 2-том ]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>АУ Үсөнhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%A7%D0%98_%D0%94%D2%AE%D0%99%D0%9D%D3%A8%D0%9B%D2%AE%D0%9A_%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%A3%D0%A8_(1914_%E2%80%93_1918)&diff=12926&oldid=prevvol2_>KadyrM, 08:27, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 карата2025-01-20T08:27:09Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:27, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol2_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%A7%D0%98_%D0%94%D2%AE%D0%99%D0%9D%D3%A8%D0%9B%D2%AE%D0%9A_%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%A3%D0%A8_(1914_%E2%80%93_1918)&diff=12927&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-01-20T02:41:59Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div> –<br />
Борб. державалар (Германия, Австрия-Венгрия, Осмон империясы ж-а Болгария) м-н ''Анта<font color='green'>н</font>танын'' (Улуу Британия, Франция, Россия, кийинчерээк Япония, Италия, Румыния, АКШ ж. б.; бардыгы 34 мамлекет) ортосундагы с<font color='green'>о</font>гуш. Б. д. с. европ. улуу державалардын «дү<font color='green'>й</font>нөнү кайрадан бөлүштүрүү» үчүн күрөшүнөн улам келип чыккан. 20-к-дын башында дүйнөдөгү ири державалардын ортосунда дүйнөнү бөлүштүрүү аяктаган. Колониялардын көпчүлүгүн Англия, Франция ээлеп алып, Германия, АКШ, Япония<br />
сыяктуу өнүгүп келаткан мамлекеттер жаӊы рынок, арзан чийкизат (сырьё) булактары үчүн күрөш башташкан. Державалардын ортосунд<font color='green'>а</font>гы саясий-экон., аймактык карама-каршылы<font color='green'>к</font>тардын негизги борбору Европада болгон, ош<font color='green'>о</font>ну м-н катар согушка катышкан ар бир өлкө жаӊы колонияларды ж-а таасир этүү чөйрөлөрүн басып алууну көздөгөн. Ушундан улам бул ма<font color='green'>м</font>лекеттер дүйнөнү кайрадан бөлүштүрүүгө араке<font color='green'>т</font>тенишет. Германия 1879-ж. согуш блогун түзүүгө киришип, Австрия-Венгрия м-н согуштук союз түзгөн. 1882-ж. ага Италия кошулуп, Францияга ж-а Россияга каршы Германия башында ту<font color='green'>р</font>ган ''Үчтүк союзу'' уюшулган (1914-ж. ага Осмон империясы, 1915-ж. Болгария кошулуп, ал эми 1915-ж. Италия союздан чыккандыгына байл<font color='green'>а</font>ныштуу Төрттүктөр союзу болуп кайра түзүлгөн). Ал эми Англия, Франция ж-а Россия 1907-ж. аларга каршы согуш коалициясы – ''Антант<font color='green'>а</font>га'' биригишкен. Германия Англия м-н Франци<font color='green'>я</font>ны талкалоону ж-а алардын колонияларын тартып алууну, Россияны начарлатууну ж-а Европада өз үстөмдүгүн орнотууну көздөгөн. Австрия-Венгрия Балкан ж. а-ндагы өз таас<font color='green'>и</font>рин кеӊейтүүгө ж-а ага караган элдердин улу<font color='green'>т</font>тук-боштондук кыймылын басууга умтулган. Англия башкы атаандашы Германияны талк<font color='green'>а</font>лоо м-н өзүнүн колониялык үстөмдүгүн сактап калуу, Осмон империясынан Месопотамия м-н Палестинаны тартып алуу, Египетте өзүнүн та<font color='green'>а</font>сирин чыӊдоону көздөгөн. Франция 1871-ж. Германияга тарттырып жиберген Эльзас м-н Лотарингияны кайтарып алууну ж-а чегараны Рейнден ары жылдыруу м-н Европа контине<font color='green'>н</font>тинде негизги ролду ойноону максат кылган. Россия Балкан ж. а-нда ж-а Босфор м-н Дард<font color='green'>а</font>нелль кысыктарында контроль орнотууну, о. эле Германияны экон. жактан начарлатууну ж-а Австрия-Венгриянын Балкандагы таасирин жоюуну көздөгөн. 1914-ж. Босниядагы австри<font color='green'>я</font>лык-венгриялык аскерлердин машыгуусуна к<font color='green'>а</font>тышууга келген австрия-венгриялык тактынын мураскору Франц Фердинанддын 15(28)-июнда Сараеводо серб улутчулу Гаврило Принцип т<font color='green'>а</font>рабынан өлтүрүлүшү жаӊы Балкан кризисине алып келген. Император Вильгельм II бул ок<font color='green'>у</font>яны «сербдерди талкалоо» үчүн шылтоо катары пайдаланууну чечкен. Австрия-Венгрия Герм<font color='green'>а</font>ниянын макулдугу м-н Сербия өкмөтүнө оор шарттарды камтыган ультиматумду койгон. Сербдердин анын көпчүлүк шарттарын кабыл алгандыгына карабастан, 28-июлда Австри<font color='green'>я</font>Венгрия Сербияга каршы согуш жарыялаган. Россия империясы Сербияга колдоо көрсөтүү<br />
үчүн өлкөдө жалпы аскердик мобилизацияны<br />
баштаган ж-а Германиянын жетекчилеринин Россиянын мындай кадамга баруусун токтоту<font color='green'>у</font>ну талап кылган ультиматумун четке каккан.<br />
<br />
1-августта Германия Россияга каршы согуш ж<font color='green'>а</font>рыялаган. 2-августта Германиянын аскерлери Люксембургду ээлеп, 3-августта Францияга с<font color='green'>о</font>гуш жарыялаган. Немис аскерлери Бельгиянын аймагын басып алып, ал аркылуу Францияны көздөй жөнөгөн. Бельгиянын нейтралитетин сактоону талап кылуу м-н Улуу Британия 2<font color='green'>2</font>июлда (4-август) Германияга каршы согуш ж<font color='green'>а</font>рыялаган. Европ. державалар м-н бирдикте алардын доминиондору ж-а колониялары да согушка тартылган. Августтун аягында Герм<font color='green'>а</font>нияга каршы Япония согуш жарыялап, анын Ы. Чыгыштагы ж-а Тынч океандагы колони<font color='green'>я</font>ларын ээлеп алган. Германиянын кысымы м-н Осмон империясы Антантага каршы согуштук аракеттерин баштаган. Антанта тарабында О<font color='green'>с</font>мон империясына каршы англичандардын көзөмөлү астында келген Египет согушка атта<font color='green'>н</font>ган. Ошентип, августтун аягында бул согушка 33 мамлекет тартылып, дүйнөлүк согушка а<font color='green'>й</font>ланган. 1917-ж. 6-апрелде Германияга каршы АКШ, кийинчерээк Латын Америкасынын 14 мамлекети, Кытай, Сиам ж-а Либерия согуш жарыялайт. Февраль рев-ясынын натыйжасы<font color='green'>н</font>да Россияда падышалык бийлик кулатылып, 1918-ж. 3-мартта Россия Германия м-н сепара<font color='green'>т</font>тык Брест тынчтык келишимине кол койгон. Б. д. с. Антанта союзунун жеӊиши м-н аякт<font color='green'>а</font>ды. Жалпысынан Антанта ж-а анын союзда<font color='green'>ш</font>тары адам ж-а материалдык ресурстары б-ча Ге<font color='green'>р</font>мания м-н Австрия-Венгрияга салыштырмалуу бир топ артыкчылык кылган. Согуштун ба<font color='green'>ш</font>талышында эле Антанта 11 млн аскерге ээ бо<font color='green'>л</font>со, Германия м-н Австрия-Венгрия 6,1 млн а<font color='green'>с</font>керге ээ болгон. 1918-ж. 29-сентябрда Болгария, 30-октябрда Осмон империясы, 3-ноябрда А<font color='green'>в</font>стрия-Венгрия, 11-ноябрда Германия капитул<font color='green'>я</font>цияланган. 3-ноябрда Германияда башталган моряктардын көтөрүлүшү рев-я м-н аяктап, ка<font color='green'>й</font>зер өлкөнү таштап чыгып кетти ж-а Германия респ. болуп жарыяланды. Б. д. с-тун жүрүшүндө согушуп жаткан тараптар 74 млн кишини с<font color='green'>о</font>гушка мобилизациялаган. Европалык держав<font color='green'>а</font>лар тарабынан башталган согушка 33 мамл<font color='green'>е</font>кет катышып, 10 млнго жакын киши курман,<br />
20 млнго жакыны жарадар болгон. Согуштук<br />
чыгымдар 266 млрд долларды түзгөн. Дүйнөлүк согуштун жыйынтыгында Россия, Германия, Австрия-Венгрия ж-а Осмон империялары кы<font color='green'>й</font>рап жок болгон. Б. д. с-тун жыйынтыгын ч<font color='green'>ы</font>гарган ж-а анда жеӊилген өлкөлөр м-н тын<font color='green'>ч</font>тык келишимдердин шарттарын иштеп чыгу<font color='green'>у</font>га чакырылган ''Париж тынчтык конференци<font color='green'>я</font>сынын'' жүрүшүндө Антанта өлкөлөрү м-н Ге<font color='green'>р</font>мания (Версаль), Австрия (Сен-Жермен), Вен<font color='green'>г</font>рия (Трианон), Болгария (Нейи), Түркия (Севр) мамлекеттеринин ортосундагы тынчтык кел<font color='green'>и</font>шимдерге кол коюлган. 1914-ж. башталган Б. д. <font color='green'>с</font>ка Россиянын катышуусу анын курамындагы элдерге, а. и. кыргыздарга да бир топ кыйынч<font color='green'>ы</font>лыктарды жараткан. Кыргыздар да башка э<font color='green'>л</font>дер м-н катар эле акча, кийим-кече, аттарды жөнөтүп турууга милдеттендирилген. 1916-ж. 2<font color='green'>5</font>июнда император Николай IIнин Волга бою,<br />
Чыгыш Сибирь, Түркстан ж-а Казакстандан<br />
19дан 43 жашка чейинки курактагы эркекте<font color='green'>р</font>ди согушуп жаткан Россиянын оорук иштерине мобилизациялоо тууралуу жардыгы жарыял<font color='green'>а</font>нат. Түркстан крайы б-ча жалпысынан 200 470 киши, а. и. Жетисуу облусунан 43 000, Фергана облусунан 51 233 киши оорук иштерине алыну<font color='green'>у</font>га тийиш болгон. Бул жарлык жерг. элдердин катуу нааразычылыгын туудуруп, Россиянын оторчул саясатына каршы элдик-боштондук кыймылдын башталышына алып келген.<br />
Ад.: Первая мировая война. 1914–1918 / Под ред. ''А. Л. Сидорова.'' М., 1968; История Первой мировой войны 1914 – 1918. Т. 1–2. М., 1975; Новая история стран Европы и Америки. Второй период /Под ред. ''И. М. Кривогуза и Е. Е. Юровской.'' М., 1998; История Отечества. Энциклопедический словарь. М., 1999; История Киргизской ССР. Т. 1. Ф., 1968; Кыргызстан. Энциклопедия. Б. 2001. ''А. Орозов.'' [[Category: 2-том, бүтө элек]]<br />
</div>Kadyrm