АРГЕНТИНА - Түзөтүүлөр тарыхы

imported>Gulira, 07:51, 6 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата

2026-02-06T07:51:31Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Lera, 10:46, 29 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-29T10:46:18Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Kadyrm: категория кошуу

2024-09-12T04:13:47Z

категория кошуу

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Temirkan: /* Мамлекеттик түзүлүшү */

2023-12-14T06:20:08Z

Мамлекеттик түзүлүшү

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Begay, 05:35, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-10T05:35:35Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Begay, 05:22, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-10T05:22:41Z

← Мурунку нускасы		05:22, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АРГЕНТИНА,''' А р г е н т и н а Р е с п у б л и к а с ы '''–''' Түштүк Американын түштүгүндөгү мамлекет. Аянты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> калкынын саны боюнча континенттеги 2-өлкө (Бразилиядан кийин). Түштүк Америка материгинин түштүк-чыгышын, Оттуу Жер аралынын чыгыш бөлүгүн, жакын жайгашкан Эстадос ж. б. аралдарды ээлейт. Батышынан Чили, түндүгүнөн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышынан Боливия, Парагвай, Бразилия, Уругвай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 2,78 млн ''км''<sup>2</sup> [Аргентина <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Улуу Британиянын ортосундагы талаш аймак – Фолкленд (Мальвин) аралын кошпогондо]. Калкы 45,0 млн (2021). Борбору – Буэнос-Айрес шаары. Акча бирдиги – Аргентина песосу. Аргентина – БУУнун (1945), Америка мамлекеттери уюмунун (1948), Түштүк Американын жалпы рыногунун (МЕРКОСУР; 1991), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.		'''АРГЕНТИНА,''' А р г е н т и н а Р е с п у б л и к а с ы '''–''' Түштүк Американын түштүгүндөгү мамлекет. Аянты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> калкынын саны боюнча континенттеги 2-өлкө (Бразилиядан кийин). Түштүк Америка материгинин түштүк-чыгышын, Оттуу Жер аралынын чыгыш бөлүгүн, жакын жайгашкан Эстадос ж. б. аралдарды ээлейт. Батышынан Чили, түндүгүнөн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышынан Боливия, Парагвай, Бразилия, Уругвай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 2,78 млн ''км''<sup>2</sup> [Аргентина <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Улуу Британиянын ортосундагы талаш аймак – Фолкленд (Мальвин) аралын кошпогондо]. Калкы 45,0 млн (2021). Борбору – Буэнос-Айрес шаары. Акча бирдиги – Аргентина песосу. Аргентина – БУУнун (1945), Америка мамлекеттери уюмунун (1948), Түштүк Американын жалпы рыногунун (МЕРКОСУР; 1991), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.

	==Мамлекеттик түзүлүшү==		==Мамлекеттик түзүлүшү==
7 сап:		7 сап:
	токтотулган. 1949–57-ж. 1949-ж. конституциясы колдонулган, ал эми 1957-ж. 1853-жылдагы конституциясы калыбына келтирилген. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өкмөт башчысы – президент. Президент <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вице-президент жалпы элдик шайлоо жолу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 4 жылга (дагы бир жолу кайра шайлануу укугуна ээ) шайланат; андан соң мамлекет башчысы бир жолку мөөнөттү өткөрүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кайра шайланууга укуктуу. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Конгресс, ал Сенат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Депутаттар палатасынан турат. Саясий партиялары: Жарандык радикалдуу союз, Хустисиалистер партиясы, Өлкөнүн тилектештик фронту партиясы.<br>		токтотулган. 1949–57-ж. 1949-ж. конституциясы колдонулган, ал эми 1957-ж. 1853-жылдагы конституциясы калыбына келтирилген. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өкмөт башчысы – президент. Президент <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вице-президент жалпы элдик шайлоо жолу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 4 жылга (дагы бир жолу кайра шайлануу укугуна ээ) шайланат; андан соң мамлекет башчысы бир жолку мөөнөттү өткөрүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кайра шайланууга укуктуу. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Конгресс, ал Сенат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Депутаттар палатасынан турат. Саясий партиялары: Жарандык радикалдуу союз, Хустисиалистер партиясы, Өлкөнүн тилектештик фронту партиясы.<br>
	==Табияты.==		==Табияты.==
	Аргентинанын чыгыш бөлүгү түзөң; батышын ''Анд тоолору'' (Аконкагуа чокусу, бийиктиги 6960 ''м,'' Түштүк Американын эң бийик жери), түштүк батышын ''Патагония'' бөксө тоолору, түндүгүн ''Гран-Чако'' түздүгү, ''Парана, Уругвай'' дарыяларынын аралыгы (Эки суу арасы), борбордук бөлүгүн Ла-Плата ойдуңу ээлейт. Өлкөнүн негизги бөлүгүн түзгөн түздүктүү аймагы байыркы Түштүк Америка <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Патагония платформаларында жайгашкан. Ал[[File:АРГЕНТИНА_47.png \| thumb\|Аргентинанын батыш чек арасындагы ~~Туш.~~ Анд тоолору.]]		Аргентинанын чыгыш бөлүгү түзөң; батышын ''Анд тоолору'' (Аконкагуа чокусу, бийиктиги 6960 ''м,'' Түштүк Американын эң бийик жери), түштүк батышын ''Патагония'' бөксө тоолору, түндүгүн ''Гран-Чако'' түздүгү, ''Парана, Уругвай'' дарыяларынын аралыгы (Эки суу арасы), борбордук бөлүгүн Ла-Плата ойдуңу ээлейт. Өлкөнүн негизги бөлүгүн түзгөн түздүктүү аймагы байыркы Түштүк Америка <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Патагония платформаларында жайгашкан. Ал[[File:АРГЕНТИНА_47.png \| thumb\|Аргентинанын батыш чек арасындагы Түштүк Анд тоолору.]]
	эми Анд тоолору мезозой-кайнозой бүктөлүү		эми Анд тоолору мезозой-кайнозой бүктөлүү
	структураларына кирет. Маанилүү кен байлыктары: нефть (Комодоро-Ривадавия, Барранкас), газ (Лома, Ла-Плата, Сан-Хорхе ж. б.), бериллий, уран, темир, жез, алтын ж. б. Тропиктик, субтропиктик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн климаттык алкактарда жатат. Түндүгүндө январдын (жай айы) ~~орт. темп-расы~~ Гран-Чакодо 28°Сден (~~абс.~~ максимуму 46°С), Оттуу Жер ~~а-нда~~ 10°Сге чейин, июлда (кыш айы) түндүгүндө 18°С, түштүгүндө 1°С. Патагония бөксө тоолорунда –33°Сге чейин суук болушу мүмкүн (~~абс.~~ минимуму – Чубут ~~д-нын~~ өрөөнү, ~~Түш.~~ Американын эң суук жери). Түштүктөн соккон памперос шамалы өлкөнүн түндүгүнө да үшүк алып келиши ыктымал. Жылдык жаан-чачыны Эки суу арасында 1600 ''ммге'' чейин, Гран-Чакодо 400–1400 ''мм,'' Пампанын чыгышында ~~600-1000~~ ''мм,'' батышында ~~400- 600~~ ''мм,'' Патагонияда ~~100-300~~ ''мм,'' Пунада 100 ''ммден'' аз, Анд тоолорунун капталдарында ~~100-5000~~ ''мм.'' Патагония Анд тоолорунда ~~Түш.~~ Америкадагы ири мөңгүлөрдүн бири – Унсала жайгашкан. Ири дарыялары: ''Парана, Уругвай, Парагвай'' (кеме жүрөт), ''Чубут, Рио-Негро, ~~РиоКолорадо~~.'' Анд тоолорунда мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр бар. Тропиктик алкакта жайгашкан Эки суу арасынын ~~түн.~~-чыгышын, Анд тоолорунун чыгыш капталдарын нымдуу тропик токою (анын астында кызыл-сары ферралит топурактары ~~өөрчүйт~~), кызыл-күрөң топурактуу Гран-Чакону кургакчыл сейрек токой (кебрачо, альгарробо ж. б.), Пунаны бийик тоонун тропиктик чөлү, Пилькомайо, Рио-Бермехо, Парагвай, Парана ~~д-н~~ бойлой, Эки суу арасынын ~~борб.~~ бөлүгүн саз, токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чөп өсүмдүктөрү ээлейт. Субтропик алкагында – Эки суу арасынын түштүгүнө саванна, Пампанын чыгышына прерий сымал нымдуу шалбаалуу талаа - пампас (кара топурактуу; азыр дээрлик айдалган же жайыт), батышына кургакчыл бадалдуу талаа, андан ары, о. эле Анд тоолорунун капталдарына бадалдуу жарым чөл мелүүн алкакта – Патагонияга дан өсүмдүктүү бадалдуу жарым чөл, Анд өндүрүндөгү ойдуңдарга талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Анд тоолорунун чыгыш капталдарын 37° ~~түш.~~ кеңдиктен түштүктү ка[[File:АРГЕНТИНА_48.png \| thumb\|АРГЕНТИНА]]		структураларына кирет. Маанилүү кен байлыктары: нефть (Комодоро-Ривадавия, Барранкас), газ (Лома, Ла-Плата, Сан-Хорхе ж. б.), бериллий, уран, темир, жез, алтын ж. б. Тропиктик, субтропиктик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн климаттык алкактарда жатат. Түндүгүндө январдын (жай айы) орточо температурасы Гран-Чакодо 28°Сден (абсолюттук максимуму 46°С), Оттуу Жер аралында 10°Сге чейин, июлда (кыш айы) түндүгүндө 18°С, түштүгүндө 1°С. Патагония бөксө тоолорунда –33°Сге чейин суук болушу мүмкүн (абсолюттук минимуму – Чубут дарыясынын өрөөнү, Түштүк Американын эң суук жери). Түштүктөн соккон памперос шамалы өлкөнүн түндүгүнө да үшүк алып келиши ыктымал. Жылдык жаан-чачыны Эки суу арасында 1600 ''ммге'' чейин, Гран-Чакодо 400–1400 ''мм,'' Пампанын чыгышында 600–1000 ''мм,'' батышында 400–600 ''мм,'' Патагонияда 100–300 ''мм,'' Пунада 100 ''ммден'' аз, Анд тоолорунун капталдарында 100–5000 ''мм.'' Патагония Анд тоолорунда Түштүк Америкадагы ири мөңгүлөрдүн бири – Унсала жайгашкан. Ири дарыялары: ''Парана, Уругвай, Парагвай'' (кеме жүрөт), ''Чубут, Рио-Негро, Рио-Колорадо.'' Анд тоолорунда мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр бар. Тропиктик алкакта жайгашкан. Эки суу арасынын түндүк-чыгышын, Анд тоолорунун чыгыш капталдарын нымдуу тропик токою (анын астында кызыл-сары ферралит топурактары өрчүйт), кызыл-күрөң топурактуу Гран-Чакону кургакчыл сейрек токой (кебрачо, альгарробо ж. б.), Пунаны бийик тоонун тропиктик чөлү, Пилькомайо, Рио-Бермехо, Парагвай, Парана дарыясын бойлой, Эки суу арасынын борбордук бөлүгүн саз, токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чөп өсүмдүктөрү ээлейт. Субтропик алкагында – Эки суу арасынын түштүгүнө саванна, Пампанын чыгышына прерий сымал нымдуу шалбаалуу талаа – пампас (кара топурактуу; азыр дээрлик айдалган же жайыт), батышына кургакчыл бадалдуу талаа, андан ары, ошондой эле Анд тоолорунун капталдарына бадалдуу жарым чөл мелүүн алкакта – Патагонияга дан өсүмдүктүү бадалдуу жарым чөл, Анд өндүрүндөгү ойдуңдарга талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Анд тоолорунун чыгыш капталдарын 37° түштүк кеңдиктен түштүктү карай нымдуу дайыма жашыл, [[File:АРГЕНТИНА_48.png \| thumb\|АРГЕНТИНА]]
	[[File:АРГЕНТИНА_49.png \| thumb \| Игуасу улуттук		[[File:АРГЕНТИНА_49.png \| thumb \| Игуасу улуттук
	паркы.]]		паркы.]]

	~~рай нымдуу дайыма жашыл,~~ 41°тан түштүктө аралаш, о. эле жалбырагы күбүлмө субантарктикалык токойлор каптаган. ~~A-да~~ жалпы аянты 9112 миң гага жеткен 145 коргоого алынган аймак бар; <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> белгилүү улуттук парктары: Игуасу, Лос-Гласьярес (булар ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине катталган), Лос-Алерсес, Ланин, Науэль-Уапи ж. б.<br>		41°тан түштүктө аралаш, ошондой эле жалбырагы күбүлмө субантарктикалык токойлор каптаган. Aргентинада жалпы аянты 9112 миң гага жеткен 145 коргоого алынган аймак бар; <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> белгилүү улуттук парктары: Игуасу, Лос-Гласьярес (булар ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине катталган), Лос-Алерсес, Ланин, Науэль-Уапи ж. б.<br>
	==Калкы==		==Калкы==
	ар кошкон элдердин тукумдарынан куралган. Креолдор (~~A-да~~ туулган испандар) ~~жерг.~~индейлер, кийин (19-~~к-да~~) европа иммигранттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аралашып кеткен. Калкынын 90%тен ашыгы ''аргентиналыктар,'' алар расалык жактан «актарга» (73% ) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> метистерге бөлүнөт; о. эле испан, италян, украин, поляк, немис, француз ж. б. улуттар да жашайт. Орт. жыштыгы:1 ''км<sup>2</sup>'' жерге 14,2 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: 76 жыл (эркектериники – 73, аялдарыныкы – 79 жаш). Мамл. тили – испан тили. Калкынын 92% христиан динин тутат.Шаар калкы 80%тен ашык. Ири шаарлары:Буэнос-Айрес, Росарио, Кордова, Ла-Плата ж. б.<br>		ар кошкон элдердин тукумдарынан куралган. Креолдор (Aргентинада туулган испандар) жергиликтүү индейлер, кийин (19-кылымда) европа иммигранттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аралашып кеткен. Калкынын 90%тен ашыгы ''аргентиналыктар,'' алар расалык жактан «актарга» (73%) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> метистерге бөлүнөт; ошондой эле испан, италян, украин, поляк, немис, француз ж. б. улуттар да жашайт. Орт. жыштыгы:1 ''км<sup>2</sup>'' жерге 14,2 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: 76 жыл (эркектериники – 73, аялдарыныкы – 79 жаш). Мамл. тили – испан тили. Калкынын 92% христиан динин тутат.Шаар калкы 80%тен ашык. Ири шаарлары:Буэнос-Айрес, Росарио, Кордова, Ла-Плата ж. б.<br>

	==Тарыхы==		==Тарыхы==

imported>Begay, 05:15, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-10T05:15:32Z

← Мурунку нускасы		05:15, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АРГЕНТИНА,''' ~~'''Аргентина Республи~~~~касы -~~''' ~~Түш.~~ Американын түштүгүндөгү мамлекет. Аянты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> калкынын саны ~~б-ча~~ континенттеги 2-өлкө (Бразилиядан кийин). ~~Түш.~~ Америка материгинин ~~түш.~~-чыгышын, Оттуу Жер ~~а-нын~~ чыгыш бөлүгүн, жакын жайгашкан Эстадос ж. б. ~~а-ды~~ ээлейт. Батышынан Чили, түндүгүнөн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~түн.~~-чыгышынан Боливия, Парагвай, Бразилия, Уругвай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 2,78 млн ''км''<sup>2</sup> [А. <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Улуу Британиянын ортосундагы талаш аймак – Фолкленд (Мальвин) ~~а-н~~ кошпогондо]. Калкы 45,0 млн (2021). Борбору – Буэнос-Айрес ш. Акча бирдиги – Аргентина песосу. А. – БУУнун (1945), Америка мамлекеттери уюмунун (1948), ~~Түш. Американын~~ жалпы рыногунун (МЕРКОСУР; 1991), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.~~.<br>~~		'''АРГЕНТИНА,''' А р г е н т и н а Р е с п у б л и к а с ы '''–''' Түштүк Американын түштүгүндөгү мамлекет. Аянты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> калкынын саны боюнча континенттеги 2-өлкө (Бразилиядан кийин). Түштүк Америка материгинин түштүк-чыгышын, Оттуу Жер аралынын чыгыш бөлүгүн, жакын жайгашкан Эстадос ж. б. аралдарды ээлейт. Батышынан Чили, түндүгүнөн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышынан Боливия, Парагвай, Бразилия, Уругвай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 2,78 млн ''км''<sup>2</sup> [Аргентина <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Улуу Британиянын ортосундагы талаш аймак – Фолкленд (Мальвин) аралын кошпогондо]. Калкы 45,0 млн (2021). Борбору – Буэнос-Айрес шаары. Акча бирдиги – Аргентина песосу. Аргентина – БУУнун (1945), Америка мамлекеттери уюмунун (1948), Түштүк Американын жалпы рыногунун (МЕРКОСУР; 1991), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.

	==Мамлекеттик түзүлүшү==		==Мамлекеттик түзүлүшү==
	А. – федерациялык мамлекет. А. 23 провинцияга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Федерациялык (~~борб.~~) округга бөлүнөт. Конституциясы		Аргентина – федерациялык мамлекет. Ал 23 провинцияга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Федерациялык (борбордук) округга бөлүнөт. Конституциясы 1853-ж. кабыл алынган, бирок аскердик төңкөрүштөргө байланыштуу, бир нече жолу
	[[File:АРГЕНТИНА_45.png \| thumb\|none]]		[[File:АРГЕНТИНА_45.png \| thumb\|none]]
	[[File:АРГЕНТИНА_46.png \| thumb\|none]]		[[File:АРГЕНТИНА_46.png \| thumb\|none]]
	~~1853-ж. кабыл алынган, бирок аскердик төңкөрүштөргө байланыштуу, бир нече жолу~~ токтотулган. 1949–57-ж. 1949-ж. конституциясы колдонулган, ал эми 1957-ж. 1853-жылдагы конституциясы калыбына келтирилген. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өкмөт башчысы – президент. Президент <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вице-президент жалпы элдик шайлоо жолу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 4 жылга (дагы бир жолу кайра шайлануу укугуна ээ) шайланат; андан соң мамлекет башчысы бир жолку мөөнөттү өткөрүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кайра шайланууга укуктуу. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Конгресс, ал Сенат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Депутаттар палатасынан турат. Саясий партиялары: Жарандык радикалдуу союз, Хустисиалистер партиясы, Өлкөнүн тилектештик фронту партиясы.<br>		токтотулган. 1949–57-ж. 1949-ж. конституциясы колдонулган, ал эми 1957-ж. 1853-жылдагы конституциясы калыбына келтирилген. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өкмөт башчысы – президент. Президент <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вице-президент жалпы элдик шайлоо жолу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 4 жылга (дагы бир жолу кайра шайлануу укугуна ээ) шайланат; андан соң мамлекет башчысы бир жолку мөөнөттү өткөрүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кайра шайланууга укуктуу. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Конгресс, ал Сенат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Депутаттар палатасынан турат. Саясий партиялары: Жарандык радикалдуу союз, Хустисиалистер партиясы, Өлкөнүн тилектештик фронту партиясы.<br>
	==Табияты.==		==Табияты.==
	~~А-нын~~ чыгыш бөлүгү түзөң; батышын ''Анд тоолору'' (Аконкагуа чокусу, ~~бийикт.~~6960 ''м,'' ~~Түш.~~ Американын эң бийик жери), ~~түш.~~батышын ''Патагония'' бөксө тоолору, түндүгүн ''Гран-Чако'' түздүгү, ''Парана, Уругвай'' ~~д-нын~~ аралыгы (Эки суу арасы), ~~борб.~~ бөлүгүн ~~Лаплата~~ ойдуңу ээлейт. Өлкөнүн негизги бөлүгүн түзгөн түздүктүү аймагы байыркы ~~Түш.~~ Америка <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Патагония платформаларында жайгашкан. Ал[[File:АРГЕНТИНА_47.png \| thumb\|Аргентинанын батыш чек арасындагы Туш. Анд тоолору.]]		Аргентинанын чыгыш бөлүгү түзөң; батышын ''Анд тоолору'' (Аконкагуа чокусу, бийиктиги 6960 ''м,'' Түштүк Американын эң бийик жери), түштүк батышын ''Патагония'' бөксө тоолору, түндүгүн ''Гран-Чако'' түздүгү, ''Парана, Уругвай'' дарыяларынын аралыгы (Эки суу арасы), борбордук бөлүгүн Ла-Плата ойдуңу ээлейт. Өлкөнүн негизги бөлүгүн түзгөн түздүктүү аймагы байыркы Түштүк Америка <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Патагония платформаларында жайгашкан. Ал[[File:АРГЕНТИНА_47.png \| thumb\|Аргентинанын батыш чек арасындагы Туш. Анд тоолору.]]
	эми Анд тоолору мезозой-кайнозой бүктөлүү		эми Анд тоолору мезозой-кайнозой бүктөлүү
	структураларына кирет. Маанилүү кен байлыктары: нефть (Комодоро-Ривадавия, Барранкас), газ (Лома, Ла-Плата, Сан-Хорхе ж. б.), бериллий, уран, темир, жез, алтын ж. б. Тропиктик, субтропиктик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн климаттык алкактарда жатат. Түндүгүндө январдын (жай айы) орт. темп-расы Гран-Чакодо 28°Сден (абс. максимуму 46°С), Оттуу Жер а-нда 10°Сге чейин, июлда (кыш айы) түндүгүндө 18°С, түштүгүндө 1°С. Патагония бөксө тоолорунда –33°Сге чейин суук болушу мүмкүн (абс. минимуму – Чубут д-нын өрөөнү, Түш. Американын эң суук жери). Түштүктөн соккон памперос шамалы өлкөнүн түндүгүнө да үшүк алып келиши ыктымал. Жылдык жаан-чачыны Эки суу арасында 1600 ''ммге'' чейин, Гран-Чакодо 400–1400 ''мм,'' Пампанын чыгышында 600-1000 ''мм,'' батышында 400- 600 ''мм,'' Патагонияда 100-300 ''мм,'' Пунада 100 ''ммден'' аз, Анд тоолорунун капталдарында 100-5000 ''мм.'' Патагония Анд тоолорунда Түш. Америкадагы ири мөңгүлөрдүн бири – Унсала жайгашкан. Ири дарыялары: ''Парана, Уругвай, Парагвай'' (кеме жүрөт), ''Чубут, Рио-Негро, РиоКолорадо.'' Анд тоолорунда мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр бар. Тропиктик алкакта жайгашкан Эки суу арасынын түн.-чыгышын, Анд тоолорунун чыгыш капталдарын нымдуу тропик токою (анын астында кызыл-сары ферралит топурактары өөрчүйт), кызыл-күрөң топурактуу Гран-Чакону кургакчыл сейрек токой (кебрачо, альгарробо ж. б.), Пунаны бийик тоонун тропиктик чөлү, Пилькомайо, Рио-Бермехо, Парагвай, Парана д-н бойлой, Эки суу арасынын борб. бөлүгүн саз, токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чөп өсүмдүктөрү ээлейт. Субтропик алкагында – Эки суу арасынын түштүгүнө саванна, Пампанын чыгышына прерий сымал нымдуу шалбаалуу талаа - пампас (кара топурактуу; азыр дээрлик айдалган же жайыт), батышына кургакчыл бадалдуу талаа, андан ары, о. эле Анд тоолорунун капталдарына бадалдуу жарым чөл мелүүн алкакта – Патагонияга дан өсүмдүктүү бадалдуу жарым чөл, Анд өндүрүндөгү ойдуңдарга талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Анд тоолорунун чыгыш капталдарын 37° түш. кеңдиктен түштүктү ка[[File:АРГЕНТИНА_48.png \| thumb\|АРГЕНТИНА]]		структураларына кирет. Маанилүү кен байлыктары: нефть (Комодоро-Ривадавия, Барранкас), газ (Лома, Ла-Плата, Сан-Хорхе ж. б.), бериллий, уран, темир, жез, алтын ж. б. Тропиктик, субтропиктик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн климаттык алкактарда жатат. Түндүгүндө январдын (жай айы) орт. темп-расы Гран-Чакодо 28°Сден (абс. максимуму 46°С), Оттуу Жер а-нда 10°Сге чейин, июлда (кыш айы) түндүгүндө 18°С, түштүгүндө 1°С. Патагония бөксө тоолорунда –33°Сге чейин суук болушу мүмкүн (абс. минимуму – Чубут д-нын өрөөнү, Түш. Американын эң суук жери). Түштүктөн соккон памперос шамалы өлкөнүн түндүгүнө да үшүк алып келиши ыктымал. Жылдык жаан-чачыны Эки суу арасында 1600 ''ммге'' чейин, Гран-Чакодо 400–1400 ''мм,'' Пампанын чыгышында 600-1000 ''мм,'' батышында 400- 600 ''мм,'' Патагонияда 100-300 ''мм,'' Пунада 100 ''ммден'' аз, Анд тоолорунун капталдарында 100-5000 ''мм.'' Патагония Анд тоолорунда Түш. Америкадагы ири мөңгүлөрдүн бири – Унсала жайгашкан. Ири дарыялары: ''Парана, Уругвай, Парагвай'' (кеме жүрөт), ''Чубут, Рио-Негро, РиоКолорадо.'' Анд тоолорунда мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр бар. Тропиктик алкакта жайгашкан Эки суу арасынын түн.-чыгышын, Анд тоолорунун чыгыш капталдарын нымдуу тропик токою (анын астында кызыл-сары ферралит топурактары өөрчүйт), кызыл-күрөң топурактуу Гран-Чакону кургакчыл сейрек токой (кебрачо, альгарробо ж. б.), Пунаны бийик тоонун тропиктик чөлү, Пилькомайо, Рио-Бермехо, Парагвай, Парана д-н бойлой, Эки суу арасынын борб. бөлүгүн саз, токой <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чөп өсүмдүктөрү ээлейт. Субтропик алкагында – Эки суу арасынын түштүгүнө саванна, Пампанын чыгышына прерий сымал нымдуу шалбаалуу талаа - пампас (кара топурактуу; азыр дээрлик айдалган же жайыт), батышына кургакчыл бадалдуу талаа, андан ары, о. эле Анд тоолорунун капталдарына бадалдуу жарым чөл мелүүн алкакта – Патагонияга дан өсүмдүктүү бадалдуу жарым чөл, Анд өндүрүндөгү ойдуңдарга талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Анд тоолорунун чыгыш капталдарын 37° түш. кеңдиктен түштүктү ка[[File:АРГЕНТИНА_48.png \| thumb\|АРГЕНТИНА]]

imported>Kadyrm: clean up, replaced: м-н → менен (34), ж-а → жана (81), а. и. → анын ичинде (9)

2022-12-05T11:24:53Z

clean up, replaced: м-н → менен (34), ж-а → жана (81), а. и. → анын ичинде (9)

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Temirkan, 08:49, 30 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-30T08:49:52Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Roza, 04:15, 25 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-25T04:15:51Z

← Мурунку нускасы		04:15, 25 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы
3 сап:		3 сап:
	Жер а-нын чыгыш бөлүгүн, жакын жайгашка.Эстадос ж. б. а-ды ээлейт. Батышынан Чили,		Жер а-нын чыгыш бөлүгүн, жакын жайгашка.Эстадос ж. б. а-ды ээлейт. Батышынан Чили,
	түндүгүнөн ж-а түн.-чыгышынан Боливия, Парагвай, Бразилия, Уругвай м-н чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 2,78 млн ''км''<sup>2</sup> [А. м-н Улуу Британиянын		түндүгүнөн ж-а түн.-чыгышынан Боливия, Парагвай, Бразилия, Уругвай м-н чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 2,78 млн ''км''<sup>2</sup> [А. м-н Улуу Британиянын
	ортосундагы талаш аймак – Фолкленд (~~Маль�~~вин) а-н кошпогондо]. Калкы 45,0 млн (2021).		ортосундагы талаш аймак – Фолкленд (Мальвин) а-н кошпогондо]. Калкы 45,0 млн (2021).
	Борбору – Буэнос-Айрес ш. Акча бирдиги – ~~Ар�~~гентина песосу. А. – БУУнун (1945), Америка		Борбору – Буэнос-Айрес ш. Акча бирдиги – Аргентина песосу. А. – БУУнун (1945), Америка
	мамлекеттери уюмунун (1948), Түш. ~~Америка�~~нын жалпы рыногунун (МЕРКОСУР; 1991),		мамлекеттери уюмунун (1948), Түш. Американын жалпы рыногунун (МЕРКОСУР; 1991),
	Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү..<br>		Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү..<br>
	==Мамлекеттик түзүлүшү==		==Мамлекеттик түзүлүшү==
69 сап:		69 сап:
	==Калкы==		==Калкы==
	ар кошкон элдердин тукумдарынан куралган. Креолдор (A-да туулган испандар) жерг.индейлер, кийин (19-к-да) европа иммигранттары м-н аралашып кеткен. Калкынын 90%тен ашыгы ''аргентиналыктар,'' алар расалык жактан «актарга» (73% ) ж-а метистерге бөлүнөт; о.		ар кошкон элдердин тукумдарынан куралган. Креолдор (A-да туулган испандар) жерг.индейлер, кийин (19-к-да) европа иммигранттары м-н аралашып кеткен. Калкынын 90%тен ашыгы ''аргентиналыктар,'' алар расалык жактан «актарга» (73% ) ж-а метистерге бөлүнөт; о.
	эле испан, италян, украин, поляк, немис, француз ж. б. улуттар да жашайт. Орт. жыштыгы:		эле испан, италян, украин, поляк, немис, француз ж. б. улуттар да жашайт. Орт. жыштыгы:1 ''км<sup>2</sup>'' жерге 14,2 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: 76 жыл (эркектериники – 73, аялдарыныкы – 79 жаш). Мамл. тили – испан
	1 ''км<sup>2</sup>'' жерге 14,2 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: 76 жыл (эркектериники – 73, аялдарыныкы – 79 жаш). Мамл. тили – испан		тили. Калкынын 92% христиан динин тутат.Шаар калкы 80%тен ашык. Ири шаарлары:Буэнос-Айрес, Росарио, Кордова, Ла-Плата ж. б.<br>
	тили. Калкынын 92% христиан динин тутат.Шаар калкы 80%тен ашык. Ири шаарлары:
	Буэнос-Айрес, Росарио, Кордова, Ла-Плата ж. б.<br>
	==Тарыхы.==		==Тарыхы.==
	А-нын аймагын байыртан эле индей уруулары мекендеп келген. Алар 16-к-дын башына чейин уруучулук коомдо жашап, дыйканчылык, аңчылык ж-а балык уулоочулук м-н кесиптенишкен. 1516-ж. февралда испаниялык деңиз саякатчысы Хуан Диас де Солис Рио-делаПлата өзөнүнө келип түшүп, аны испан королунун жери деп жарыялайт. А. аймагын испандыктар басып алып, бул жерди күмүштүн запасына бай деп эсептешип, аймакты Ла-Плата деп		А-нын аймагын байыртан эле индей уруулары мекендеп келген. Алар 16-к-дын башына чейин уруучулук коомдо жашап, дыйканчылык, аңчылык ж-а балык уулоочулук м-н кесиптенишкен. 1516-ж. февралда испаниялык деңиз саякатчысы Хуан Диас де Солис Рио-делаПлата өзөнүнө келип түшүп, аны испан королунун жери деп жарыялайт. А. аймагын испандыктар басып алып, бул жерди күмүштүн запасына бай деп эсептешип, аймакты Ла-Плата деп
157 сап:		155 сап:
	<br>		<br>

	А. ядро энергетикасы ж-а уран өнөр жайы б-ча дүйнөгө белгилүү болгон. Кара металлур гия сырттан алынып келинген сырьёнун неги- зинде иштейт. Түстүү металлургия (цинк, алю миний, коргошун) өнөр жайы өнүккөн. Оор өнөр жайында алдынкы орунду машина куруу ээлейт; а. и. транспорттук, а. ч. машиналарын куруу, электр-тех., тамак-аш өнөр жайы үчүн жабдуу- ларды чыгаруучу тармактары өнүккөн. ~~Автомо биль~~ чыгаруу б-ча Латын Америкасында (~~Бра зилия~~, Мексикацан кийин) 3-орунда турат. 1990-<br>		А. ядро энергетикасы ж-а уран өнөр жайы б-ча дүйнөгө белгилүү болгон. Кара металлур гия сырттан алынып келинген сырьёнун неги- зинде иштейт. Түстүү металлургия (цинк, алю миний, коргошун) өнөр жайы өнүккөн. Оор өнөр жайында алдынкы орунду машина куруу ээлейт; а. и. транспорттук, а. ч. машиналарын куруу, электр-тех., тамак-аш өнөр жайы үчүн жабдуу- ларды чыгаруучу тармактары өнүккөн. Автомобиль чыгаруу б-ча Латын Америкасында (Бразилия, Мексикацан кийин) 3-орунда турат. 1990-<br>

	<table>		<table>
232 сап:		230 сап:

	[[File:АРГЕНТИНА_51.png \| thumb \| Акча бирдиги – Аргентина шесосу.]]		[[File:АРГЕНТИНА_51.png \| thumb \| Акча бирдиги – Аргентина шесосу.]]
	жылдын аягынан 13 автомобиль компаниясы иштейт [а. и. 8 жеңил автомобилдерди («Фиат», «Рено», «Форд», «Фольксваген»), калгандары ~~ав тобус~~ ж-а жүк ташуучу машиналарды «Мерсе- дес-Бенц» кураштырууга адистештирилген]. Кеме		жылдын аягынан 13 автомобиль компаниясы иштейт [а. и. 8 жеңил автомобилдерди («Фиат», «Рено», «Форд», «Фольксваген»), калгандары автобус ж-а жүк ташуучу машиналарды «Мерсе- дес-Бенц» кураштырууга адистештирилген]. Кеме

	<table>		<table>
257 сап:		255 сап:
	<br>		<br>
	ж-а авиа куруу, аскер, а. ч., турмуш-тиричилик техникаларын чыгаруу<br>		ж-а авиа куруу, аскер, а. ч., турмуш-тиричилик техникаларын чыгаруу<br>
	чу, нефть-хим. (этил, ~~по лиэтилен~~, изопропанол, метанол, күкүрт к-тасы, пластмасса ж. б.), фарма цевтика, булгаары-бут кийим, табигый ж-а жасалма була өнөр ~~жай- лары~~ бар.<br>		чу, нефть-хим. (этил, полиэтилен, изопропанол, метанол, күкүрт к-тасы, пластмасса ж. б.), фарма цевтика, булгаары-бут кийим, табигый ж-а жасалма була өнөр жайлары бар.<br>
	А. эт (негизинен уй этин) даярдоо (жылына<br> млн ~~г дан~~) ж-а экспорттоо б-ча дүйнөдөгү ~~бир- ден~~ бир өлкө. Ички аймактарында кол өнөрчүлүк (жип ийрүү ж-а токуу) өнүккөн.<br>		А. эт (негизинен уй этин) даярдоо (жылына<br> млн гдан) ж-а экспорттоо б-ча дүйнөдөгү бирден бир өлкө. Ички аймактарында кол өнөрчүлүк (жип ийрүү ж-а токуу) өнүккөн.<br>
	А. өзүн а. ч. продуктылары м-н толук камсыз кылат. Латифундизмдин үстөмдүк кылышы ~~экс- тенсивдүү~~ чарбаны – жайыт мал чарбасын ж-а күрдүү топуракта дан эгиндерин өндүрүүгө түрткү берди. А. ч-га жарактуу жери 162 млн ''га'' (2002), а. и. шалбаа ж-а жайыт 51,8%, токой 18,6%, иштетилүүчү аянты 9,9%.<br>		А. өзүн а. ч. продуктылары м-н толук камсыз кылат. Латифундизмдин үстөмдүк кылышы экстенсивдүү чарбаны – жайыт мал чарбасын ж-а күрдүү топуракта дан эгиндерин өндүрүүгө түрткү берди. А. ч-га жарактуу жери 162 млн ''га'' (2002), а. и. шалбаа ж-а жайыт 51,8%, токой 18,6%, иштетилүүчү аянты 9,9%.<br>
	Башкы а. ч. району – Пампа. Мал чарбасы,<br>		Башкы а. ч. району – Пампа. Мал чарбасы,<br>
	а. и. бодо мал, о. эле кой чарбасы өнүккөн. Жүн		а. и. бодо мал, о. эле кой чарбасы өнүккөн. Жүн
333 сап:		331 сап:
	<br>		<br>

	гылат. Эзелтен экспорттук маанидеги дан ~~эгин- дери~~ ж-а май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. ~~Ай доо~~ аянты 33 700 миң ''га,'' сугат жери 1 561 миң~~<br>~~		гылат. Эзелтен экспорттук маанидеги дан эгиндери ж-а май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Айдоо аянты 33 700 миң ''га,'' сугат жери 1 561 миң
	''га.'' Дан эгиндерин жыйноо б-ча Латын Америкасында 1- орунда (негизги ~~ай- магы~~ Пампа); күн- карама (1-орун), соя (2-), жүгөрү (3-), ~~пах та~~ (2-; Чако, Фор- мос), ~~акжүгөрү~~, ~~ша лы~~, арпа, сулу, ~~кен- дир~~ (1-), ~~балкамыш~~, чай, арахис, зайтун, тунг дарактар өстү рүлөт.		''га.'' Дан эгиндерин жыйноо б-ча Латын Америкасында 1- орунда (негизги аймагы Пампа); күн- карама (1-орун), соя (2-), жүгөрү (3-), пахта (2-; Чако, Фор- мос), ак жүгөрү, шалы, арпа, сулу, кендир (1-), бал камыш, чай, арахис, зайтун, тунг дарактар өстү рүлөт.
	Цитрус өсүмдүктөрү негизинен өлкөнүн түн.чыгышында (негизинен лимон), тропик жемиштери (банан, манго, ананас) түн.-батышында,		Цитрус өсүмдүктөрү негизинен өлкөнүн түн-.чыгышында (негизинен лимон), тропик жемиштери (банан, манго, ананас) түн.-батышында,
	мелүүн алкактын мөмө-жемиштери (алма, алмурут, кайнаалы) Мендос провинцияларында		мелүүн алкактын мөмө-жемиштери (алма, алмурут, кайнаалы) Мендос провинцияларында
	өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк өнүккөн (жылына 2,4		өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк өнүккөн (жылына 2,4
	млн ''т'' жүзүм шарабы). Балык (Парана, Уругвай		млн ''т'' жүзүм шарабы). Балык (Парана, Уругвай
	д-нан; 2002-ж. 645,9 млн г) кармалат. Темир жолунун уз. 31,4 миң ''км,'' автомобиль жолунуку~~<br>~~		д-нан; 2002-ж. 645,9 млн г) кармалат. Темир жолунун уз. 31,4 миң ''км,'' автомобиль жолунуку 231,4
	миң ''км'' (а. и. 30% асфальтталган; 11 миң		миң ''км'' (а. и. 30% асфальтталган; 11 миң
	кмге жакынына акы төлөнөт). Негизги порттору: Буэнос-Айрес, Ла-Плата, Баия-Бланка. Деңиз соода флотунун тоннажы 820 миң''рег. бр.-т.''		кмге жакынына акы төлөнөт). Негизги порттору: Буэнос-Айрес, Ла-Плата, Баия-Бланка. Деңиз соода флотунун тоннажы 820 миң ''рег. бр.-т.'' Нефть куурунун уз. 6 миң ''км,'' газдыкы 14
	Нефть куурунун уз. 6 миң ''км,'' газдыкы 14
	миң ''км.'' Өлкөдө 10 эл аралык аэропорт, «Аустраль» ж-а «Аэролинеас архентинас» авиакомпаниялары иштейт. Ички дүң продукциясында экспорттун үлүшү 11% ке жакын. Негизги соода шериктери: Бразилия, АКШ, Чили, Кытай, КМШ өлкөлөрү (а. и. Россия, Украина, Грузия).<br>		миң ''км.'' Өлкөдө 10 эл аралык аэропорт, «Аустраль» ж-а «Аэролинеас архентинас» авиакомпаниялары иштейт. Ички дүң продукциясында экспорттун үлүшү 11% ке жакын. Негизги соода шериктери: Бразилия, АКШ, Чили, Кытай, КМШ өлкөлөрү (а. и. Россия, Украина, Грузия).<br>
	==Маданияты.==		==Маданияты.==