https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB АДЫГЭ РЕСПУБЛИКАСЫ - Түзөтүүлөр тарыхы 2026-04-21T23:27:04Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=78707&oldid=prev Gulira, 09:53, 26 Март (Жалган куран) 2026 карата 2026-03-26T09:53:08Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:53, 26 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>'''А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del> Россия Федерациясынын курамында, Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 500 591 (2024). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында, Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 500 591 (2024). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек жана башка жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%ин токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар жана башка улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Биздин заманга чейин 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Биздин заманга чейин 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири биздин заманга чейин 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкалар</del>), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">630‑ж. </del>чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–1939‑жылдары Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–1557‑жылдары Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑жылы Кавказ согу­шунун натыйжасында (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1817–64</del>) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%и гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–1922‑жылдары Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж‑а </del>Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">7. 1922‑ж</del>. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">8</del>. 1928‑жылы Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 9‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж‑а </del>жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка</del>), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑жылы Майкопто орус драма театры, 1937‑жылы Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑жылы эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑жылы Россия академия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 –1980; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">22‑е </del>изд. Майкоп, 2001.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </ins>Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек жана башка жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%ин токой ээлейт.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар жана башка улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Биздин заманга чейин 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Биздин заманга чейин 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири биздин заманга чейин 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б.</ins>), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">630‑жылга </ins>чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–1939‑жылдары Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–1557‑жылдары Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑жылы Кавказ согу­шунун натыйжасында (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1817–1864</ins>) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%и гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–1922‑жылдары Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">07</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1922‑жылы </ins>БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">08</ins>. 1928‑жылы Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 9‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б.</ins>), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑жылы Майкопто орус драма театры, 1937‑жылы Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑жылы эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑жылы Россия академия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </ins>Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 –1980; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2‑е </ins>изд. Майкоп, 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr> </table> Gulira https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=45177&oldid=prev imported>Gulira, 04:17, 25 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата 2025-12-25T04:17:57Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:17, 25 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында, Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 500 591 (2024). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins>'''А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins> Россия Федерациясынын курамында, Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 500 591 (2024). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">палаткадан </del>(Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. з. ч. </del>7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. з. ч. </del>3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. з. ч. </del>1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б.</del>), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1238–39‑ж. </del>Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1552–57‑ж. </del>Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1860‑ж. </del>Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1917–22‑ж. </del>Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1928‑ж. </del>Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">99‑орун</del>), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б.</del>), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1936‑ж. </del>Майкопто орус драма театры, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1937‑ж. </del>Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1941‑ж. </del>эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2001‑ж. </del>Россия академия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">– 80</del>; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">палатадан </ins>(Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ин </ins>токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Биздин заманга чейин </ins>7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Биздин заманга чейин </ins>3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биздин заманга чейин </ins>1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкалар</ins>), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1238–1939‑жылдары </ins>Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1552–1557‑жылдары </ins>Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1860‑жылы </ins>Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и </ins>гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1917–1922‑жылдары </ins>Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1928‑жылы </ins>Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">9‑орун</ins>), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка</ins>), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1936‑жылы </ins>Майкопто орус драма театры, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1937‑жылы </ins>Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1941‑жылы </ins>эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2001‑жылы </ins>Россия академия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">–1980</ins>; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr> </table> imported>Gulira https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52276&oldid=prev imported>Begay, 09:20, 3 Апрель (Чын куран) 2025 карата 2025-04-03T09:20:46Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:20, 3 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында, Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">442,8 миң </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2009</del>). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында, Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">500 591 </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2024</ins>). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 палаткадан (Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%ын токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">    </del>б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%ы гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑ж. Россия академия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 палаткадан (Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%ын токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%ы гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑ж. Россия академия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr> </table> imported>Begay https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52275&oldid=prev imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу 2024-09-12T02:33:11Z <p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:33, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">4 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">4 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr> </table> imported>Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52274&oldid=prev imported>Adina, 11:25, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата 2023-09-22T11:25:14Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:25, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </del>Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, </ins>Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 палаткадан (Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%ын токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири    б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%ы гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑ж. Россия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">акададемия </del>искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 палаткадан (Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%ын токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири    б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%ы гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑ж. Россия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">академия </ins>искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table> imported>Adina https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52273&oldid=prev imported>Adina, 11:14, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата 2023-09-22T11:14:23Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:14, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында. Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ,''' А д ы г э <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </ins>Р е с п у б л и к а с ы  Россия Федерациясынын курамында. Түндүк Кавказда, Лаба жанa ''Кубань'' дарыяларынын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' менен чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары.  Администрациялык-аймактык жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">палатадан </del>(Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40% <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ин </del>токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири    б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5% <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и </del>гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑ж. Россия акададемия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">палаткадан </ins>(Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40%<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </ins>токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири    б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5%<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </ins>гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑ж. Россия акададемия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р. Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table> imported>Adina https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52272&oldid=prev imported>Begay, 10:53, 16 Август (Баш оона) 2023 карата 2023-08-16T10:53:51Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:53, 16 Август (Баш оона) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">РЕСПУБЛИКАСЫ</del>''' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  Адыгэ Республикасы </del>Россия Федерациясынын курамында. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түн. </del>Кавказда, Лаба <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж‑a </del>''Кубань'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д‑нын </del>боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м‑н </del>чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Адм.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айм. </del>жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. Мамлекетти башкаруу ж‑a аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамл. кеңеш. Респ‑нын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши ж‑а республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамл. бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамл. кеңештин ма­кулдугу м‑н дайындайт.&lt;br&gt;Респ‑нын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийикт. 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть ж‑а газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу ж‑а нымдуу. Январдын орт. темп‑расы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачы­ны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба м‑н), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу ж‑а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) м‑н алмашат. Аймагынын 40% ин токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, о. эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орт. жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. А‑де ''Буткул дуйнөлук мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга ж‑а а. ч. тармагы үчүн да жагымдуу. Экол. абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;А‑нин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археол. табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор мад‑тынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑к‑дан баш­талган ''сарматтардын'' таасири б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаев­ский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑к‑дын аяк ченинен 630‑ж. чейин А. ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. А. аймагын монголдор каратып алган. 13‑к‑дын 2‑жарымынан 15‑к­дын 2‑жарымына чейин А‑нин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түн. Кавказдын борб. бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес ж‑а адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5% и гана калган. Алар Кубань обл‑нун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети м‑н Черкес (Адыгэ) Автономия обл. түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия обл., 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия обл. деп аталган. Борбору Краснодар ш. болгон, 1936‑жылдан Майкоп ш., 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;А. Түн.-Кавказ экон. р‑нуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү б‑ча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант з‑ддору, кондитер ф‑касы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча ж‑а бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) ф‑ка (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун уз. 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;А‑де 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑тех. окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) ж‑а ка­зак‑орус мад‑тынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип, А. С. Пушкин атн. театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атн. орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамл. акад. «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамл. ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык муз. театр иштейт. 2001‑ж. Россия акад. иск‑во театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">,</ins>''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А д ы г э  Р е с п у б л и к а с ы  </ins>Россия Федерациясынын курамында. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түндүк </ins>Кавказда, Лаба <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жанa </ins>''Кубань'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыяларынын </ins>боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> Администрациялык</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аймактык </ins>жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       ''Р.Карачалова, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мамлекетти башкаруу жанa аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамлекеттик кеңеш. Республиканын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши жана республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамлекеттик бийликтин аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамлекеттик кеңештин ма­кулдугу менен дайындайт.&lt;br&gt;Республиканын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийиктиги 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть жана газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу жана нымдуу. Январдын орточо температурасы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачыны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба менен), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу жана ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) менен алмашат. Аймагынын 40% ин токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, ошондой эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. Адыгэде ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга жана айыл чарба тармагы үчүн да жагымдуу. Экологиялык абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;Адыгэнин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археологиялык табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор маданиятынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑кылымдан баш­талган ''сарматтардын'' таасири    б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаевский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чернышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑кылымдын аяк ченинен 630‑ж. чейин Адыгэ ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. Адыгэ аймагын монголдор каратып алган. 13‑кылымдын 2‑жарымынан 15‑кылым­дын 2‑жарымына чейин Адыгэнин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес жана адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5% и гана калган. Алар Кубань облусунун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети менен Черкес (Адыгэ) Автономия облусу түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия облусу, 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия облусу деп аталган. Борбору Краснодар шаары болгон, 1936‑жылдан Майкоп шаары, 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;Адыгэ Түндүк-Кавказ экономикалык районуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), кумшекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү боюнча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант заводдору, кондитер фабрикасы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча жана бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­ралат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) фабрика (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;Адыгэде 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑техникалык окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) жана ка­зак‑орус маданиятынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип,  А. С. Пушкин атындагы театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атындагы орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамлекеттик академиялык «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамлекеттик ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык музыкалык театр иштейт. 2001‑ж. Россия акададемия искусство театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       ''Р. Карачалова, А. Орозов.''</div></td></tr> </table> imported>Begay https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52271&oldid=prev imported>Temirkan, 07:15, 20 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата 2022-12-20T07:15:58Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:15, 20 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ РЕСПУБЛИКАСЫ'''    Адыгэ Республикасы Россия Федерациясынын курамында. Түн. Кавказда, Лаба ж‑a ''Кубань'' д‑нын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' м‑н чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары. Адм.-айм. жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт. Мамлекетти башкаруу ж‑a аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамл. кеңеш. Респ‑нын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши ж‑а республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамл. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийликти </del>аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамл. кеңештин ма­кулдугу м‑н дайындайт.&lt;br&gt;Респ‑нын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийикт. 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть ж‑а газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу ж‑а нымдуу. Январдын орт. темп‑расы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачы­ны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба м‑н), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу ж‑а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) м‑н алмашат. Аймагынын 40% ин токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, о. эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орт. жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. А‑де ''Буткул дуйнөлук мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга ж‑а а. ч. тармагы үчүн да жагымдуу. Экол. абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;А‑нин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археол. табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор мад‑тынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑к‑дан баш­талган ''сарматтардын'' таасири б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаев­ский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Чер нышевский</del>, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑к‑дын аяк ченинен 630‑ж. чейин А. ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. А. аймагын монголдор каратып алган. 13‑к‑дын 2‑жарымынан 15‑к­дын 2‑жарымына чейин А‑нин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түн. Кавказдын борб. бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес ж‑а адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5% и гана калган. Алар Кубань обл‑нун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети м‑н Черкес (Адыгэ) Автономия обл. түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия обл., 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия обл. деп аталган. Борбору Краснодар ш. болгон, 1936‑жылдан Майкоп ш., 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;А. Түн.-Кавказ экон. р‑нуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АДЫГЭ РЕСПУБЛИКАСЫ'''    Адыгэ Республикасы Россия Федерациясынын курамында. Түн. Кавказда, Лаба ж‑a ''Кубань'' д‑нын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан ''Краснодар крайы'' м‑н чекте­шет. Аянты 7,8 миң ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары. Адм.-айм. жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт. Мамлекетти башкаруу ж‑a аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамл. кеңеш. Респ‑нын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши ж‑а республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамл. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийликтин </ins>аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамл. кеңештин ма­кулдугу м‑н дайындайт.&lt;br&gt;Респ‑нын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийикт. 3238 ''м''ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть ж‑а газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу ж‑а нымдуу. Январдын орт. темп‑расы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачы­ны 700 ''мм'' (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба м‑н), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу ж‑а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) м‑н алмашат. Аймагынын 40% ин токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, о. эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орт. жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. А‑де ''Буткул дуйнөлук мурастын'' тизмесине кирген ''Кавказ коругунун'' тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга ж‑а а. ч. тармагы үчүн да жагымдуу. Экол. абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;А‑нин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археол. табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор мад‑тынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑к‑дан баш­талган ''сарматтардын'' таасири б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаев­ский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Чернышевский</ins>, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑к‑дын аяк ченинен 630‑ж. чейин А. ''Түрк кагандыг''ы­''нын,'' 8–9-кылымда ''Хазар кагандыгынын'' карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. А. аймагын монголдор каратып алган. 13‑к‑дын 2‑жарымынан 15‑к­дын 2‑жарымына чейин А‑нин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түн. Кавказдын борб. бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес ж‑а адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы ''Осмон империясы, Крым хандыгы'' согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5% и гана калган. Алар Кубань обл‑нун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети м‑н Черкес (Адыгэ) Автономия обл. түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия обл., 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия обл. деп аталган. Борбору Краснодар ш. болгон, 1936‑жылдан Майкоп ш., 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;А. Түн.-Кавказ экон. р‑нуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң ''дал,'' 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,'' 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң ''т,'' 99‑орун), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кумшекер </ins>(49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү б‑ча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант з‑ддору, кондитер ф‑касы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча ж‑а бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">асы­ралат</ins>. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) ф‑ка (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун уз. 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;А‑де 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑тех. окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) ж‑а ка­зак‑орус мад‑тынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип, А. С. Пушкин атн. театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атн. орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамл. акад. «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамл. ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык муз. театр иштейт. 2001‑ж. Россия акад. иск‑во театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>99‑орун), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кум шекер </del>(49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү б‑ча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант з‑ддору, кондитер ф‑касы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча ж‑а бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">асы­рал ат</del>. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) ф‑ка (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун уз. 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А‑де 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑тех. окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) ж‑а ка­зак‑орус мад‑тынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип, А. С. Пушкин атн. театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атн. орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамл. акад. «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамл. ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык муз. театр иштейт. 2001‑ж. Россия акад. иск‑во театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р.Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р.Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table> imported>Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52270&oldid=prev imported>Roza, 09:09, 29 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата 2022-11-29T09:09:17Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:09, 29 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АДЫГЭ РЕСПУБЛИКАСЫ&#039;&#039;&#039;    Адыгэ Республикасы Россия Федерациясынын курамында. Түн. Кавказда, Лаба ж‑a &#039;&#039;Кубань&#039;&#039; д‑нын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан &#039;&#039;Краснодар крайы&#039;&#039; м‑н чекте­шет. Аянты 7,8 миң &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&#039;&#039; Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары. Адм.-айм. жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт. Мамлекетти башкаруу ж‑a аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамл. кеңеш. Респ‑нын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши ж‑а республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамл. бийликти аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамл. кеңештин ма­кулдугу м‑н дайындайт.&lt;br&gt;Респ‑нын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийикт. 3238 &#039;&#039;м&#039;&#039;ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть ж‑а газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу ж‑а нымдуу. Январдын орт. темп‑расы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачы­ны 700 &#039;&#039;мм&#039;&#039; (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба м‑н), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу ж‑а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) м‑н алмашат. Аймагынын 40% ин токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, о. эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орт. жыштыгы 1 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&#039;&#039; жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. А‑де &#039;&#039;Буткул дуйнөлук мурастын&#039;&#039; тизмесине кирген &#039;&#039;Кавказ коругунун&#039;&#039; тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга ж‑а а. ч. тармагы үчүн да жагымдуу. Экол. абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;А‑нин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археол. табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор мад‑тынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑к‑дан баш­талган &#039;&#039;сарматтардын&#039;&#039; таасири б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаев­ский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чер нышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑к‑дын аяк ченинен 630‑ж. чейин А. &#039;&#039;Түрк кагандыг&#039;&#039;ы­&#039;&#039;нын,&#039;&#039; 8–9-кылымда &#039;&#039;Хазар кагандыгынын&#039;&#039; карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. А. аймагын монголдор каратып алган. 13‑к‑дын 2‑жарымынан 15‑к­дын 2‑жарымына чейин А‑нин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түн. Кавказдын борб. бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес ж‑а адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы &#039;&#039;Осмон империясы, Крым хандыгы&#039;&#039; согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5% и гана калган. Алар Кубань обл‑нун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети м‑н Черкес (Адыгэ) Автономия обл. түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия обл., 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия обл. деп аталган. Борбору Краснодар ш. болгон, 1936‑жылдан Майкоп ш., 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;А. Түн.-Кавказ экон. р‑нуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң &#039;&#039;дал,&#039;&#039; 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң &#039;&#039;м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң &#039;&#039;т,&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АДЫГЭ РЕСПУБЛИКАСЫ&#039;&#039;&#039;    Адыгэ Республикасы Россия Федерациясынын курамында. Түн. Кавказда, Лаба ж‑a &#039;&#039;Кубань&#039;&#039; д‑нын боюнда жайгашкан. Бардык жагынан &#039;&#039;Краснодар крайы&#039;&#039; м‑н чекте­шет. Аянты 7,8 миң &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&#039;&#039; Калкы 442,8 миң (2009). Борбору – Майкоп шаары. Адм.-айм. жактан 7 районго, 2 шаарга (Майкоп, Ады­гейск), 3 шаарчага бөлүнөт. Мамлекетти башкаруу ж‑a аткаруу бийлиги президентке таандык. Мыйзам чыгаруучу жо­горку органы – мамл. кеңеш. Респ‑нын хасэси (парламент) 2 палатадан (Өкүлдөр кеңеши ж‑а республикалык кеңеш) турат. Министрлер ка­бинети – мамл. бийликти аткаруу органы. Президент премьер‑министрди мамл. кеңештин ма­кулдугу м‑н дайындайт.&lt;br&gt;Респ‑нын түндүгү Кубань бою түздүгүндө, түш­түгү Чоң Кавказдын капталдарында жайгашкан. Жеринин бетинин бийикт. 3238 &#039;&#039;м&#039;&#039;ге чейин (Чу­гуш чокусу). Нефть ж‑а газ (Майкоптун айлана­сынан), курулуш материалдары, фосфорит (запасы 180 миң т) казылып алынат. Минералдык булактары бар. Климаты мелүүн континенттик, жылуу ж‑а нымдуу. Январдын орт. темп‑расы –2,4°С, июлдуку 22,2°С. Жылдык жаан‑чачы­ны 700 &#039;&#039;мм&#039;&#039; (эң көбү апрелден декабрга чейин). Аязсыз мезгили 180 күн. Ири дарыялары: Кубань (куймасы Лаба м‑н), Ак (Фишт шаркы­ратмасы бар), Чехрак, Фарс, Пшиш, Псекупс ж. б. Дарыялардын агымын жөнгө салуу ире­тинде суу сактагычтар (Краснодар, Тщикск, Шапсугск, Октябрь) курулган. Кээ бир дарыя­ларынын төмөнкү агымында сал агызылат. Кара топурак басымдуу келип, аймагын эмен, бук, граб, зараң, ак чечек ж. б. жазы жалбырактуу токой ээлеп жатат. Жапайы мөмө‑жемиш, дары-­дармек, эфир‑май өсүмдүктөрү көп. Тоолорунда бийиктеген сайын жазы жалбырактуу ж‑а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай, кызыл карагай) м‑н алмашат. Аймагынын 40% ин токой ээлейт.&lt;br&gt;Негизги калкы адыгэлер, о. эле орус, күрд, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники – 62,6, аялдарыныкы – 75,2 жаш. Орт. жыштыгы 1 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&#039;&#039; жерге 57,9 киши. Шаар калкы 53,7%. Шаарла­ры: Майкоп, Адыгейск. А‑де &#039;&#039;Буткул дуйнөлук мурастын&#039;&#039; тизмесине кирген &#039;&#039;Кавказ коругунун&#039;&#039; тоо жак бөлүгү жайгашкан. Табияты жашоого, эс алууга ж‑а а. ч. тармагы үчүн да жагымдуу. Экол. абалы салыштырмалуу канааттандырар­лык.&lt;br&gt;А‑нин аймагында адамдар төмөнкү палеолит доорунан эле мекендегенин археол. табылгалар тастыктайт. Б. з. ч. 7-кылымда меоттор мад‑тынын калыптанышы аяктаган. Бул мезгилге таандык көрүстөндөрдөн (Хажох, Уашхиту, Келер­мес) меот урууларынын скифтердин жүрүштө­рүнө катышкандыгын далилдеген арабалар, асем буюмдар арбын табылган. Б. з. ч. 3‑к‑дан баш­талган &#039;&#039;сарматтардын&#039;&#039; таасири б. з. ч. 1-кылымда өзгөчө күчөгөн. Меот‑сармат мезгилине таандык сепилдери бар шаар калдыктары (Тахтамукаев­ский, Ассоколайский ж. б.), көрүстөндөр (Чер нышевский, Серегинский), бай коргондор (Ха­тажукай, Кончукохабль ж. б.) белгилүү. 6‑к‑дын аяк ченинен 630‑ж. чейин А. &#039;&#039;Түрк кагандыг&#039;&#039;ы­&#039;&#039;нын,&#039;&#039; 8–9-кылымда &#039;&#039;Хазар кагандыгынын&#039;&#039; карамагын­да болгон. 1238–39‑ж. А. аймагын монголдор каратып алган. 13‑к‑дын 2‑жарымынан 15‑к­дын 2‑жарымына чейин А‑нин маданий‑тары­хый өнүгүүсүнө Кара деңиз жээктериндеги генуэ­лик шаар‑колониялардын таасири зор болгон. 14–15-кылымда адыгэлердин Түн. Кавказдын борб. бөлүгүнө чачырап жайгашуусу башталган. Алар ушундан улам бир нече этностук топторго бө­лүнүп, натыйжада кийин кабарда, черкес ж‑а адыгэ элдеринин калыптанышына негиз түзгөн. 16–18-кылымда буларга каршы &#039;&#039;Осмон империясы, Крым хандыгы&#039;&#039; согуш жүргүзүп, адыгдар орус мамлекетинен жардам суроого мажбур болуш­кан. 1552–57‑ж. Москвага бир нече адыгэ элчи­лери келип, ушул мезгилден алар Россиянын курамына кошулушкан. 1860‑ж. Кавказ согу­шунун натыйжасында (1817–64) Осмон империя­сына караштуу жерлерге адыгэлерди масса­лык түрдө көчүрүү башталып, Россия импе­риясында алардын 5% и гана калган. Алар Кубань обл‑нун аймагында жашаган. 1917–22‑ж. Граждандык согуштун жүрүшүндө адыгэлердин көпчүлүгү Түркия ж‑а Жакынкы Чыгыш өл­көлөрүнө жер которушкан. 27. 7. 1922‑ж. БРБАКтын декрети м‑н Черкес (Адыгэ) Автономия обл. түзүлгөн, ошол эле жылы 24‑августта Адыгэ (Черкес) Автономия обл., 13. 8. 1928‑ж. Адыгэ Автономия обл. деп аталган. Борбору Краснодар ш. болгон, 1936‑жылдан Майкоп ш., 1991‑жылдан РСФСРдин курамында Адыгэ Советтик Социалисттик Республикасы, 1992‑жыл­дан Адыгэ Республикасы деп аталат.&lt;br&gt;А. Түн.-Кавказ экон. р‑нуна кирет. Россия Фе­дерациясындагы жүзүм шарабын (жылына 2020 миң &#039;&#039;дал,&#039;&#039; 6‑орун), курулуш жыгачтарын (36,8 миң &#039;&#039;м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; 7‑орун) даярдоо, картон (51,7 миң &#039;&#039;т,&#039;&#039;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>99‑орун), кум шекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү б‑ча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант з‑ддору, кондитер ф‑касы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча ж‑а бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­рал ат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) ф‑ка (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун уз. 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>99‑орун), кум шекер (49,8 миң ''т,'' 15‑орун), жа­шылча ширелерин ж‑а жемиш консерваларын өндүрүү б‑ча өзгөчөлөнөт. Өнөр жайы негизинен Майкопто жайгашкан. Тамак‑аш (спирт, кант з‑ддору, кондитер ф‑касы, консерва комбинаты), жыгач даярдоо, жыгаччылык, целлю­лоза‑кагаз («Майкопмебель», «Дружба», «Кар­тонтара» ж. б.), машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар өнөр жайы бар.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>А‑де 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑тех. окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) ж‑а ка­зак‑орус мад‑тынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип, А. С. Пушкин атн. театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атн. орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамл. акад. «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамл. ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык муз. театр иштейт. 2001‑ж. Россия акад. иск‑во театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Дан эгиндери, рапс, күн карама, кант кызыл­ча, тамеки, эфир‑май, жашылча ж‑а бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, багбанчылык өнүккөн. Малы жайытта багылат. Бодо мал (эт­-сүт багытында), чочко, кой, эчки, жылкы асы­рал ат. Үй куштары багылат. Аарычылык да өнүккөн. Өлкөдөгү эң ири диеталык эт даярдоо­чу (күрп) ф‑ка (Майкопто) иштейт. Автомобиль жолунун уз. 1,6 миң ''км'' (асфальтталган), темир жолунуку 200 ''км'' (2008). Майкоп – Усть‑Ла­бинск, Майкоп – Туапсе, Майкоп – Армавир газ кууру, аэропорт бар.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.   </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А‑де 124 мекеме, 188 жалпы билим берүүчү мектеп, 6 кесиптик‑тех. окуу жайы, 2 ЖОЖ, 150 китепкана, 28 музей иштейт. 20 гезит басы­лып чыгарылат. Телекөрсөтүү эки тилде (адыгэ, орус) көрсөтүлөт. Филармония, драма театр бар. Жыл сайын фестивалдар (Майкоп) ж‑а ка­зак‑орус мад‑тынын күндөрү өткөрүлүп турат. 1936‑ж. Майкопто орус драма театры, 1937‑ж. Адыгэ колхоз‑совхоз театры уюшулган. 1941‑ж. эки театр биригип, А. С. Пушкин атн. театрын (облустук драма театрдын курамында) түзгөн. 2000‑жылдан өз алдынча эки театрга ­Адыгэ драма театры, А. С. Пушкин атн. орус драма театрына бөлүнгөн. 1936‑жылдан мамл. акад. «Нальмес» бий ансамбли, 1991‑жылдан «Исламей» мамл. ыр‑бий ансамбли, 1993‑жыл­дан Камералык муз. театр иштейт. 2001‑ж. Россия акад. иск‑во театрынын филиалы ачылган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Вопросы истории, адыгейской литературы: В 2 кн. Майкоп, 1979 – 80; Сокровища курганов Адыгей. М., 1985; ''Панеш У. М.'' Типологические связи и формирование художественно‑эстетического единства адыгских литератур. Майкоп, 1990; География Республики Адыгея. 22‑е изд. Майкоп, 2001.   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р.Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>                                                       &#039;&#039;Р.Карачалова, А. Орозов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table> imported>Roza https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=52269&oldid=prev imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: ‑к‑да → -кылымда (5) 2022-11-24T12:57:33Z <p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: ‑к‑да → -кылымда (5)</span></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AD_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&amp;diff=52269&amp;oldid=52268">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a> imported>Kadyrm