АГРОНОМИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы

Gulira, 03:37, 25 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-25T03:37:56Z

← Мурунку нускасы		03:37, 25 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~гр.~~ nomos ‒ мыйзам) ‒ айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы агрономиянын чечүүчү маселелерин кеӊитип, анын тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. Агрономия азыр айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. Агрономия жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, айыл чарба метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия жана башка табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика жана башкаларды) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. Агрономия байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык боюнча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла жана башкалардын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган. Орто кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-кылымдын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> илимий-техникалык прогресстин натыйжасында Батыш Европа өлкөлөрүндө Агрономия ургаалдуу өнүгө баштаган. Немецтик окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. Ошондой эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши агрономиянын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу жана башка ачылыштарга түрткү болгон. Россияда илимий агрономиянын калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев жана башкалардын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атмосферадан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-кылымдарда илимий-техникалык прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө боюнча агрономиянын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар агрономияда ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда агрономия боюнча илимий иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык университети, Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа айыл чарбаны химиялаштыруу илим-изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту жана башка жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> грекче nomos ‒ мыйзам) ‒ айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы агрономиянын чечүүчү маселелерин кеӊитип, анын тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. Агрономия азыр айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. Агрономия жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, айыл чарба метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия жана башка табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика жана башкаларды) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. Агрономия байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык боюнча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла жана башкалардын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган. Орто кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-кылымдын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> илимий-техникалык прогресстин натыйжасында Батыш Европа өлкөлөрүндө Агрономия ургаалдуу өнүгө баштаган. Немецтик окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. Ошондой эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши агрономиянын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу жана башка ачылыштарга түрткү болгон. Россияда илимий агрономиянын калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев жана башкалардын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атмосферадан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-кылымдарда илимий-техникалык прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө боюнча агрономиянын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар агрономияда ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда агрономия боюнча илимий иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык университети, Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа айыл чарбаны химиялаштыруу илим-изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту жана башка жүргүзөт.

	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.

imported>Gulira, 08:05, 23 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-23T08:05:23Z

← Мурунку нускасы		08:05, 23 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы агрономиянын чечүүчү маселелерин кеӊитип, анын тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. Агрономия азыр айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. Агрономия жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, айыл чарба метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ~~ж. б.~~ табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика ~~ж. б.~~) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. Агрономия байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык боюнча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ~~ж. б-дын~~ эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган. Орто кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-кылымдын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> илимий-техникалык прогресстин натыйжасында Батыш Европа өлкөлөрүндө Агрономия ургаалдуу өнүгө баштаган. Немецтик окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. Ошондой эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши агрономиянын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу ~~ж. б.~~ ачылыштарга түрткү болгон. Россияда илимий агрономиянын калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ~~ж. б-дын~~ салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атмосферадан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-кылымдарда илимий-техникалык прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө боюнча агрономиянын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар агрономияда ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда агрономия боюнча илимий иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык университети, Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа айыл чарбаны химиялаштыруу илим-изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту ~~ж. б.~~ жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы агрономиянын чечүүчү маселелерин кеӊитип, анын тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. Агрономия азыр айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. Агрономия жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, айыл чарба метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия жана башка табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика жана башкаларды) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. Агрономия байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык боюнча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла жана башкалардын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган. Орто кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-кылымдын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> илимий-техникалык прогресстин натыйжасында Батыш Европа өлкөлөрүндө Агрономия ургаалдуу өнүгө баштаган. Немецтик окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. Ошондой эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши агрономиянын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу жана башка ачылыштарга түрткү болгон. Россияда илимий агрономиянын калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев жана башкалардын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атмосферадан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-кылымдарда илимий-техникалык прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө боюнча агрономиянын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар агрономияда ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда агрономия боюнча илимий иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык университети, Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа айыл чарбаны химиялаштыруу илим-изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту жана башка жүргүзөт.

	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.

imported>Dilde, 05:19, 11 Ноябрь (Жетинин айы) 2024 карата

2024-11-11T05:19:26Z

← Мурунку нускасы		05:19, 11 Ноябрь (Жетинин айы) 2024 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы ~~Агрономиянын~~ чечүүчү маселелерин кеӊитип, анын тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. Агрономия азыр айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. Агрономия жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, айыл чарба метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. Агрономия байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык боюнча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган. Орто кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-кылымдын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> илимий-техникалык прогресстин натыйжасында Батыш Европа өлкөлөрүндө Агрономия ургаалдуу өнүгө баштаган. Немецтик окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. Ошондой эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши ~~Агрономиянын~~ өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда илимий ~~Агрономиянын~~ калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атмосферадан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-кылымдарда илимий-техникалык прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө боюнча ~~Агрономиянын~~ тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар ~~Агрономияда~~ ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда ~~Агрономия~~ боюнча илимий иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык университети, Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа айыл чарбаны химиялаштыруу илим-изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту ж. б. жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы агрономиянын чечүүчү маселелерин кеӊитип, анын тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. Агрономия азыр айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. Агрономия жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, айыл чарба метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. Агрономия байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык боюнча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган. Орто кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-кылымдын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> илимий-техникалык прогресстин натыйжасында Батыш Европа өлкөлөрүндө Агрономия ургаалдуу өнүгө баштаган. Немецтик окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. Ошондой эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши агрономиянын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда илимий агрономиянын калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атмосферадан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-кылымдарда илимий-техникалык прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө боюнча агрономиянын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар агрономияда ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда агрономия боюнча илимий иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык университети, Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа айыл чарбаны химиялаштыруу илим-изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту ж. б. жүргүзөт.

	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T02:22:19Z

top: категория кошуу

← Мурунку нускасы		02:22, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
4 сап:		4 сап:

	Н.А. Карабаев.		Н.А. Карабаев.
			[[Категория:1-Том]]

imported>Temirkan, 05:54, 16 Август (Баш оона) 2023 карата

2023-08-16T05:54:30Z

← Мурунку нускасы		05:54, 16 Август (Баш оона) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ ~~а. ч.~~ өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ~~ж-дөгү~~ илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, ~~тех.~~ прогресстин жетишкендиктери, коомдун ~~а. ч.~~ азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы ~~А-нын~~ чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, ~~а. ч.~~ экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр ~~а. ч.~~ өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, ~~а. ч.~~ метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (~~хим.~~, ~~физиол.~~, радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, ~~лабор.~~, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык ~~б-ча~~ тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ~~ж-дөгү~~ түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-~~к-дын~~ 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~ил.~~-~~тех.~~ прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. ~~Нем.~~ окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ~~ж-дөгү~~ жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши ~~А-нын~~ өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-~~к-дагы~~ энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин ~~орг.~~ дүйнөнүн эволюциясы ~~ж-дөгү~~ окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ~~ил. А-нын~~ калыптанышы 18-~~к-дын~~ ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү ~~ж-дөгү~~ илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде ~~а. ч.~~ өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~атм-дан~~ азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-~~дарда ил.-тех.~~ прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө ~~б-ча А-нын~~ тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар ~~А-да~~ ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда ~~А. б-ча ил.~~ иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ~~ун-ти~~, Кыргызстан дыйканчылык ~~ил.~~ өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа ~~а. ч-ны~~ химиялаштыруу ~~ил.~~-~~из. инту~~, Кыргызстан тоют ~~ж-а~~ жайыт ~~ил.~~-~~из.~~ технология ~~ин-ту~~ ж. б. жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жөнүндөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, техникалык прогресстин жетишкендиктери, коомдун айыл чарба азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы Агрономиянын чечүүчү маселелерин кеӊитип, анын тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, айыл чарба экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. Агрономия азыр айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. Агрономия жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, айыл чарба метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (химиялык, физиологиялык, радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабораториялык, вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. Агрономия байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык боюнча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү жөнүндөгү түшүнүктөр жазылган. Орто кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-кылымдын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> илимий-техникалык прогресстин натыйжасында Батыш Европа өлкөлөрүндө Агрономия ургаалдуу өнүгө баштаган. Немецтик окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы жөнүндөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. Ошондой эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши Агрономиянын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-кылымдагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин органикалык дүйнөнүн эволюциясы жөнүндөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда илимий Агрономиянын калыптанышы 18-кылымдын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү жөнүндөгү илимди, ошондой эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атмосферадан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-кылымдарда илимий-техникалык прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө боюнча Агрономиянын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар Агрономияда ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда Агрономия боюнча илимий иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык университети, Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа айыл чарбаны химиялаштыруу илим-изилдөө институту, Кыргызстан тоют жана жайыт илим-изилдөө технология институту ж. б. жүргүзөт.

	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.

	Н.А. Карабаев.		Н.А. Карабаев.

imported>Temirkan, 10:33, 19 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-19T10:33:56Z

← Мурунку нускасы		10:33, 19 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют ~~жа~~ жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют ж-а жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.

	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.

	Н.А. Карабаев.		Н.А. Карабаев.

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (4), ж-а → жана (15), а. и. → анын ичинде

2022-12-05T08:48:33Z

top: clean up, replaced: м-н → менен (4), ж-а → жана (15), а. и. → анын ичинде

← Мурунку нускасы		08:48, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… ж-а гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн ж-а өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы ж-а аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү ж-а андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу м-н түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык ж-а талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия ж-а Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү ж-а ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот м-н азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр м-н түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу ж-а өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак ж-а жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө ж-а анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу ж-а абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны ж-а атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү ж-а эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (а. и. генетикалык ж-а клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы м-н өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> генетикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.
	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.

	Н.А. Карабаев.		Н.А. Карабаев.

imported>Dilde, 09:05, 27 Сентябрь (Аяк оона) 2022 карата

2022-09-27T09:05:42Z

← Мурунку нускасы		09:05, 27 Сентябрь (Аяк оона) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… ж-а гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн ж-а өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы ж-а аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү ж-а андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу м-н түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык ж-а талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия ж-а Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү ж-а ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот м-н азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр м-н түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу ж-а өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, ~~микроорганизмдер дин~~, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак ж-а жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө ж-а анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу ж-а абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны ж-а атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү ж-а эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (а. и. генетикалык ж-а клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы м-н өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, ~~Агрардык ил. ж-а консультациялык кызмат борборуна караштуу~~ Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… ж-а гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн ж-а өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы ж-а аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү ж-а андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу м-н түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык ж-а талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия ж-а Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү ж-а ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот м-н азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр м-н түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу ж-а өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдердин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак ж-а жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө ж-а анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу ж-а абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны ж-а атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү ж-а эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (а. и. генетикалык ж-а клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы м-н өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.
	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического ~~земледения~~. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996. ''Н. А. Карабаев.''		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледелия. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996.

			Н.А. Карабаев.

imported>Dilde, 08:57, 27 Сентябрь (Аяк оона) 2022 карата

2022-09-27T08:57:17Z

← Мурунку нускасы		08:57, 27 Сентябрь (Аяк оона) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	(''агро''… ж-а гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн ж-а өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы ж-а аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү ж-а андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу м-н түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык ж-а талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия ж-а Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү ж-а ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот м-н азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр м-н түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу ж-а өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдер дин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак ж-а жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө ж-а анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу ж-а абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны ж-а атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү ж-а эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (а. и. генетикалык ж-а клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы м-н өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Агрардык ил. ж-а консультациялык кызмат борборуна караштуу Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.		'''АГРОНОМИЯ''' (''агро''… ж-а гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн ж-а өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы ж-а аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү ж-а андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу м-н түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык ж-а талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия ж-а Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү ж-а ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот м-н азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр м-н түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу ж-а өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдер дин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак ж-а жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө ж-а анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу ж-а абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны ж-а атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү ж-а эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (а. и. генетикалык ж-а клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы м-н өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Агрардык ил. ж-а консультациялык кызмат борборуна караштуу Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.
	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледения. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996. ''Н. А. Карабаев.''		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледения. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996. ''Н. А. Карабаев.''

imported>Dilde, 05:52, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2022 карата

2022-09-22T05:52:48Z

← Мурунку нускасы		05:52, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	(''агро''… ж-а гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн ж-а өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык ~~мад-тынын~~ жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы ж-а аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү ж-а андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу м-н түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык ж-а талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия ж-а Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма ~~дыйканчы лык~~ системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү ж-а ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот м-н азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр м-н түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу ж-а өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдер дин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак ж-а жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө ж-а анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу ж-а абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны ж-а атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү ж-а эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (а. и. генетикалык ж-а клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы м-н өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Агрардык ил. ж-а консультациялык кызмат борборуна караштуу ~~Кыргн~~ дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, ~~Кыргн~~ топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.		(''агро''… ж-а гр. nomos ‒ мыйзам) ‒ а. ч. өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а талаачылык, жерди натыйжалуу пайдалануу, топурактын күрдүүлүгүн ж-а өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-дөгү илимдер комплекси. Табият таануу илимдеринин, тех. прогресстин жетишкендиктери, коомдун а. ч. азыктарына болгон талабы, дыйканчылык маданиятынын жогорулашы А-нын чечүүчү маселелерин кеӊитип, А. тармактарынын (''дыйканчылык, өсүмдүк өстүрүүчүлүк, селекция, агрохимия, агрофизика, үрөнчүлүк'' , фитопатология, энтомология, а. ч. экономикасы ж-а аны уюштуруу ж. б.) пайда болушуна алып келди. А. азыр а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү ж-а андан мол түшүм алуу жолдорун кеӊири изилдөөчү комплекстүү илимге айланды. А. жалпы биология, өсүмдүк физиологиясы, топурак таануу, а. ч. метеорологиясы, генетика, микробиология, биохимия ж. б. табият илимдерине таянуу м-н түрдүү ыкмаларды (хим., физиол., радиоактивдүү изотоптуу биофизика ж. б.) колдонуп, эксперименттик маалыматтарды алат, лабор., вегетациялык ж-а талаа тажрыйбаларын жүргүзөт. А. байыркы илимдердин катарына кирет. Алгач дыйканчылык б-ча тажрыйбалар укумдан тукумга оозеки өтүп келген. Бул илим байыркы чыгыш өлкөлөрүнөн (Египет, Месопотамия, Индия, Кытай) Байыркы Грекия ж-а Римге тараган. Дыйканчылык тажрыйбалары Аристотель, Вергилия, Колумелла ж. б-дын эмгектеринде да чагылдырылып, ошол учурдагы жер семирткич, топурак иштетүү, отоо чөпкө каршы күрөшүү ж-дөгү түшүнүктөр жазылган. О. кылымдарда Батыш Европада дыӊ жер дыйканчылыгы буулантма дыйканчылыкка, ал эми. 18-к-дын 2-жарымында буулантма дыйканчылык системасы үрөн алмаштыруу системасына өткөн. Шаар калкынын өсүшү ж-а ил.-тех. прогресстин натыйжасында, Батыш Европа өлкөлөрүндө А. ургаалдуу өнүгө баштаган. Нем. окумуштуу Ю. ''Либихтин'' өсүмдүктүн азыктанышы ж-дөгү жаӊы теорияны ачышы (бирок ал өсүмдүктүн азот м-н азыктанышына анча маани берген эмес) ''агрохимия''нын өнүгүшүнө чоӊ көмөк болгон. О. эле Г. Гельригелдин чанактуу өсүмдүктөр м-н түймөк бактериялардын симбиоздун тажрыйбада далилдеши А-нын өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон (1886). Анын андан ары өөрчүшү 19-к-дагы энергиянын сакталуу закону, тирүү материянын клеткалык түзүлүш теориясы, Г. Менделдин тукум куугучтук теориясы (1865), Ч. Дарвиндин орг. дүйнөнүн эволюциясы ж-дөгү окуусу ж. б. ачылыштарга түрткү болгон. Россияда ил. А-нын калыптанышы 18-к-дын ортосуна туура келет, топурак, анын пайда болушу ж-а өрчүшү ж-дөгү илимди, о. эле топурактагы процесстерге өсүмдүк, микроорганизмдер дин, адамдын чарбалык иш-аракетинин тийгизген таасирин, кара топурактуу талаанын күрдүүлүгүн жогорулатуу жолдорун ачууда В. В. Докучаев, П. А. Костычев ж. б-дын салымы чоӊ. Өсүмдүк, топурак ж-а жер семирткичтин өз ара таасир этүү механизмин изилдөө ж-а анын негизинде а. ч. өсүмдүгүн өстүрүү жолдорун иштеп чыгууда Д. Н. Прянишниковдун, өсүмдүктүн тамыр аркылуу ж-а абадан азыктануу теориясын ачууда К. А. Тимирязев нитрификация процессин пайда кылуучу бактерияны ж-а атм-дан азот сиӊирип алуучу микроорганизмдерди изилдөөдө С. Н. Виноградский чоӊ салым кошкон. 20‒21-к-дарда ил.-тех. прогресстин ургаалдуу өсүшү ж-а эл аралык байланыштын кеӊейиши бүткүл дүйнө б-ча А-нын тез өнүгүшүнө алып келди. Табият таануу тармагындагы көптөгөн ачылыштар А-да ''биотехнологияны'' (а. и. генетикалык ж-а клеткалык инженерияны) пайдаланып, анын жардамы м-н өсүмдүктүн түшүмдүү, илдетке туруктуу жаӊы сортун алууга мүмүкүндүк түзүлдү. Кыргызстанда А. б-ча ил. иштерди Кыргыз мамлекеттик агрардык ун-ти, Агрардык ил. ж-а консультациялык кызмат борборуна караштуу Кыргызстан дыйканчылык ил. өндүрүш бирикмеси, Кыргызстан топурак таануу жа а. ч-ны химиялаштыруу ил.-из. инту, Кыргызстан тоют жа жайыт ил.-из. технология ин-ту ж. б. жүргүзөт.
	Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледения. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996. ''Н. А. Карабаев.''		Ад.: ''Гаврилов А. М.'' Введение в агрономию. М., 1980. ''Каштанов А. Н., Лисецкий Ф. Н., Швебс Г. И.'' Основы ландшафтного ‒ экономического земледения. М., 1994; Мамытов А. М. Почвенные ресурсы и вопросы земельного кадастра Киргизской ССР. Изд. 3. Б., 1996. ''Н. А. Карабаев.''