https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC 2026-04-17T01:20:12Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=78411&oldid=prev 2026-03-24T07:34:14Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:34, 24 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АВТОМОБИЛЬ&#039;&#039;&#039; (&#039;&#039;авто&#039;&#039; ... &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; адамдарды ташууга арналган механикалык транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз жана башкасыз сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-кылымда башталган.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АВТОМОБИЛЬ&#039;&#039;&#039; (&#039;&#039;авто&#039;&#039; ... &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; адамдарды ташууга арналган механикалык транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз жана башкасыз сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-кылымда башталган.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb|Г. Даймлер автомобили (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1885‒86</del>).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb|Г. Даймлер автомобили (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1885‒1886</ins>).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb|К. Бенц автомобили (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1885‒86</del>).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb|К. Бенц автомобили (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1885‒1886</ins>).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb|Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb|Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb|«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb|«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">7 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">7 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы автомобиль жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» автомобили биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» автомобилдери жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил автомобилдин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, ошондой эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү &#039;&#039;илиништирүү кошкучунан (муфтасынан), берүү кутусу&#039;&#039;нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган &#039;&#039;трансмиссиянын&#039;&#039;  жардамы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы автомобиль жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» автомобили биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» автомобилдери жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил автомобилдин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, ошондой эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү &#039;&#039;илиништирүү кошкучунан (муфтасынан), берүү кутусу&#039;&#039;нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган &#039;&#039;трансмиссиянын&#039;&#039;  жардамы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb|Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а ‒ </del>жалпы көрүнүшү; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б </del>‒ чанагы; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">в </del>‒ шассиси; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">г </del>‒ кыймылдаткычы.]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb|Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А‒ </ins>жалпы көрүнүшү; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б </ins>‒ чанагы; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В </ins>‒ шассиси; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Г </ins>‒ кыймылдаткычы.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, ошондой  эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, ошондой  эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ13.png| thumb|Тойота автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ13.png| thumb|Тойота автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">300ЯX </del>автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">300ZX </ins>автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,&#039;&#039; дөӊгөлөгүн&#039;&#039; , акселераторду, &#039;&#039;токтоткучту&#039;&#039; (&#039;&#039;тормоз ) &#039;&#039;&lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) алдыңкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары &#039;&#039;радиатор&#039;&#039;, чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; &#039;&#039;аккумулятор&#039;&#039; болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу автомобилде күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  автомобиль жүк &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н  түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  автомобиль  мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук автомобилдин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи автомобиль совет доорунда (1930‒1940) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция жана башка  өлкөлөрдүн автомобилдери жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан автомобиль  аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,&#039;&#039; дөӊгөлөгүн&#039;&#039; , акселераторду, &#039;&#039;токтоткучту&#039;&#039; (&#039;&#039;тормоз ) &#039;&#039;&lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) алдыңкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары &#039;&#039;радиатор&#039;&#039;, чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; &#039;&#039;аккумулятор&#039;&#039; болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу автомобилде күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  автомобиль жүк &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н  түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  автомобиль  мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук автомобилдин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи автомобиль совет доорунда (1930‒1940) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция жана башка  өлкөлөрдүн автомобилдери жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан автомобиль  аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td></tr> </table>

Gulira https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=44947&oldid=prev 2025-12-22T04:53:15Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:53, 22 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВТОМОБИЛЬ''' (''авто'' ... &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; адамдарды ташууга арналган механикалык транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б., </del>сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-кылымда башталган.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВТОМОБИЛЬ''' (''авто'' ... &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; адамдарды ташууга арналган механикалык транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкасыз </ins>сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-кылымда башталган.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb|Г. Даймлер автомобили (1885‒86).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb|Г. Даймлер автомобили (1885‒86).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb|К. Бенц автомобили (1885‒86).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb|К. Бенц автомобили (1885‒86).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb|Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb|Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb|«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb|«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Франциялык  офицер Н. Ж. Кюньо 1769-жылы  буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1885‒86</del>-жылдарда немец  инженерлери Г. Даймлер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи автомобиль  катары кабыл алынган. Россияда автомобиль  куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-жылы  Е. А. Яковлев &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе жасаган автомобиль эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 20 ''км/с'' ылдамдыкка жеткен. 19‒20-кылымдарда көпчүлүк өлкөлөрдө автомобилди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу автомобиль  1908-жылы  Ригадагы вагон жасоочу заводдон даярдалган. Автомобилди массалык жасоо америкалык  ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-жылы  ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-жылы  жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. Автомобилдин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан автомобиль чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон автомобиль өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Франциялык  офицер Н. Ж. Кюньо 1769-жылы  буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1885‒1886</ins>-жылдарда немец  инженерлери Г. Даймлер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи автомобиль  катары кабыл алынган. Россияда автомобиль  куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-жылы  Е. А. Яковлев &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе жасаган автомобиль эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 20 ''км/с'' ылдамдыкка жеткен. 19‒20-кылымдарда көпчүлүк өлкөлөрдө автомобилди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу автомобиль  1908-жылы  Ригадагы вагон жасоочу заводдон даярдалган. Автомобилди массалык жасоо америкалык  ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-жылы  ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-жылы  жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. Автомобилдин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан автомобиль чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон автомобиль өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы автомобиль жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» автомобили биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» автомобилдери жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил автомобилдин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, ошондой эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү &#039;&#039;илиништирүү кошкучунан (муфтасынан), берүү кутусу&#039;&#039;нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган &#039;&#039;трансмиссиянын&#039;&#039;  жардамы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы автомобиль жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» автомобили биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» автомобилдери жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил автомобилдин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, ошондой эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү &#039;&#039;илиништирүү кошкучунан (муфтасынан), берүү кутусу&#039;&#039;нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган &#039;&#039;трансмиссиянын&#039;&#039;  жардамы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">12 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">12 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткучту'' (''тормоз ) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) алдыңкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'', чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу автомобилде күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  автомобиль жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н  түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  автомобиль  мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук автомобилдин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи автомобиль совет доорунда (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1930‒40</del>) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>өлкөлөрдүн автомобилдери жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан автомобиль  аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткучту'' (''тормоз ) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) алдыңкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'', чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу автомобилде күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  автомобиль жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н  түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  автомобиль  мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук автомобилдин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи автомобиль совет доорунда (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1930‒1940</ins>) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка  </ins>өлкөлөрдүн автомобилдери жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан автомобиль  аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.  </div></td></tr> </table>

imported>Gulira https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50339&oldid=prev 2024-09-12T02:16:54Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:16, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l17">17 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">17 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50338&oldid=prev 2024-03-12T08:47:58Z

<p>Temirkan moved page <a href="/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91_%D0%98%D0%9B%D0%AC&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="АВТОМОБ ИЛЬ (мындай барак жок)">АВТОМОБ ИЛЬ</a> to <a href="/index.php/%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC" title="АВТОМОБИЛЬ">АВТОМОБИЛЬ</a></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:47, 12 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

imported>Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50337&oldid=prev 2023-12-04T06:05:05Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">06:05, 4 Декабрь (Бештин айы) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">4 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">4 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb|Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb|Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb|«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb|«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Франциялык  офицер Н. Ж. Кюньо 1769-жылы  буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда немец  инженерлери Г. Даймлер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del> катары кабыл алынган. Россияда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del> куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-жылы  Е. А. Яковлев &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе жасаган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del>эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 20 ''км/с'' ылдамдыкка жеткен. 19‒20-кылымдарда көпчүлүк өлкөлөрдө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобилди </del>өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del> 1908-жылы  Ригадагы вагон жасоочу заводдон даярдалган. Автомобилди массалык жасоо америкалык  ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-жылы  ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-жылы  жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. Автомобилдин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль  </del>чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль  </del>өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Франциялык  офицер Н. Ж. Кюньо 1769-жылы  буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда немец  инженерлери Г. Даймлер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins> катары кабыл алынган. Россияда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins> куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-жылы  Е. А. Яковлев &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе жасаган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins>эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 20 ''км/с'' ылдамдыкка жеткен. 19‒20-кылымдарда көпчүлүк өлкөлөрдө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобилди </ins>өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins> 1908-жылы  Ригадагы вагон жасоочу заводдон даярдалган. Автомобилди массалык жасоо америкалык  ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-жылы  ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-жылы  жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. Автомобилдин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins>чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins>өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del>жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобили </del>биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобилдери </del>жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобилдин </del>пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, ошондой эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучунан (муфтасынан), берүү кутусу''нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссиянын''  жардамы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins>жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобили </ins>биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобилдери </ins>жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобилдин </ins>пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, ошондой эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучунан (муфтасынан), берүү кутусу''нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссиянын''  жардамы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb|Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb|Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, ошондой  эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, ошондой  эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">12 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">12 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткучту'' (''тормоз ) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) алдыңкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'', чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобилде </del>күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del>жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н  түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del> мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобилдин </del>жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del>совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобилдери </del>жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Автомобиль </del> аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткучту'' (''тормоз ) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) алдыңкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'', чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобилде </ins>күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins>жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н  түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins> мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобилдин </ins>жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins>совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобилдери </ins>жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">автомобиль </ins> аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

imported>Adina https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50336&oldid=prev 2023-08-30T10:12:49Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:12, 30 Август (Баш оона) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l6">6 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">6 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Франциялык  офицер Н. Ж. Кюньо 1769-жылы  буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда немец  инженерлери Г. Даймлер &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи Автомобиль  катары кабыл алынган. Россияда Автомобиль  куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-жылы  Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе жасаган Автомобиль эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; 20 &#039;&#039;км/с&#039;&#039; ылдамдыкка жеткен. 19‒20-кылымдарда көпчүлүк өлкөлөрдө Автомобилди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу Автомобиль  1908-жылы  Ригадагы вагон жасоочу заводдон даярдалган. Автомобилди массалык жасоо америкалык  ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-жылы  ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-жылы  жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. Автомобилдин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан Автомобиль  чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон Автомобиль  өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Франциялык  офицер Н. Ж. Кюньо 1769-жылы  буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда немец  инженерлери Г. Даймлер &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи Автомобиль  катары кабыл алынган. Россияда Автомобиль  куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-жылы  Е. А. Яковлев &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; П. А. Фрезе жасаган Автомобиль эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; 20 &#039;&#039;км/с&#039;&#039; ылдамдыкка жеткен. 19‒20-кылымдарда көпчүлүк өлкөлөрдө Автомобилди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу Автомобиль  1908-жылы  Ригадагы вагон жасоочу заводдон даярдалган. Автомобилди массалык жасоо америкалык  ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-жылы  ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-жылы  жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. Автомобилдин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан Автомобиль  чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон Автомобиль  өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы Автомобиль жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» Автомобили биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» Автомобилдери жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил Автомобилдин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучунан (муфтасынан) , берүү кутусу''нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссиянын''  жардамы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-жылы  ГАЗ маркасындагы алгачкы Автомобиль жасалып, 1932-жылы  массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» Автомобили биринчи болуп электр стартеру &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» Автомобилдери жасала баштаган. Автомобилдин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил Автомобилдин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучунан (муфтасынан), берүү кутусу''нан, дифференциалдык аппарат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссиянын''  жардамы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кыймылга келет. Автомобилдин чанагы жүргүнчүлөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борбордук бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. Автомобилдин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb|Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb|Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, ошондой  эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, ошондой  эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">12 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">12 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткучту'' (''тормоз ) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алдынкы </del>эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'' , чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу Автомобилде күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль  колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  Автомобиль жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  Автомобиль  мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук Автомобилдин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи Автомобиль совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн Автомобилдери жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан Автомобиль  аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, ошондой эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткучту'' (''тормоз ) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, ошондой  эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; токтоткуч (тормоз) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алдыңкы </ins>эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'', чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу Автомобилде күйүүчү май куюучу бак арт жагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштырылат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. Автомобилдин электр системасы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; электрондук приборлордун дисплейинен турат. Автомобиль  колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к  Автомобиль жүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>түрү тиешелүү жабдуулар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жабдылып, өрт өчүрүүчү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к  Автомобиль  мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук Автомобилдин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кыргызстандагы биринчи Автомобиль совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кыргызстандын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн Автомобилдери жүрөт. Кыргызстан тоолуу өлкө болгондуктан Автомобиль  аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

imported>Adina https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50335&oldid=prev 2023-08-14T10:25:33Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&amp;diff=50335&amp;oldid=50334">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Temirkan https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50334&oldid=prev 2022-12-05T08:40:32Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: м-н → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; (11), ж-а → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; (15)</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:40, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВТОМОБИЛЬ''' (''авто'' ... ж-а лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү м-н жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк ж-а адамдарды ташууга арналган мех. транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз ж. б., сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-к-да башталган.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВТОМОБИЛЬ''' (''авто'' ... <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>адамдарды ташууга арналган мех. транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз ж. б., сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-к-да башталган.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb |Г. Даймлер автомобили (1885‒86).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb|Г. Даймлер автомобили (1885‒86).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb |К. Бенц автомобили (1885‒86).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb|К. Бенц автомобили (1885‒86).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb |Е. А. Яковлев ж-а П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb|Е. А. Яковлев <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb |«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb|«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Фр. офицер Н. Ж. Кюньо 1769-ж. буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу м-н иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда нем. инженерлери Г. Даймлер ж-а К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи А. катары кабыл алынган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Фр. офицер Н. Ж. Кюньо 1769-ж. буу кыймылдаткычтуу үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда нем. инженерлери Г. Даймлер <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи А. катары кабыл алынган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Россияда А. куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-ж. Е. А. Яковлев ж-а П. А. Фрезе жасаган А. эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы м-н 20 ''км/с'' ылдамдыкка жеткен. 19‒20-к-дарда көпчүлүк өлкөлөрдө А-ди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу А. 1908-ж. Ригадагы вагон жасоочу з-ддон даярдалган. А-ди массалык жасоо амер. ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-ж. ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-ж. жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. А-дин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон ж-а ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан А. чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон А. өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Россияда А. куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-ж. Е. А. Яковлев <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>П. А. Фрезе жасаган А. эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>20 ''км/с'' ылдамдыкка жеткен. 19‒20-к-дарда көпчүлүк өлкөлөрдө А-ди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу А. 1908-ж. Ригадагы вагон жасоочу з-ддон даярдалган. А-ди массалык жасоо амер. ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-ж. ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-ж. жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. А-дин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан А. чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон А. өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb |«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb|«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу ж-а айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-ж. ГАЗ маркасындагы алгачкы А. жасалып, 1932-ж. массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» А-и биринчи болуп электр стартеру м-н жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» А-дери жасала баштаган. А-дин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил А-дин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр м-н кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, о. эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучу-'' нан'' (муфтасынан) , берүү кутусу''нан, дифференциалдык аппарат м-н механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссия-'' нын жардамы м-н кыймылга келет. А-дин чанагы жүргүнчү лөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борб. бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. А-дин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-ж. ГАЗ маркасындагы алгачкы А. жасалып, 1932-ж. массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» А-и биринчи болуп электр стартеру <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» А-дери жасала баштаган. А-дин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил А-дин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, о. эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучу-'' нан'' (муфтасынан) , берүү кутусу''нан, дифференциалдык аппарат <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссия-'' нын жардамы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>кыймылга келет. А-дин чанагы жүргүнчү лөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борб. бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. А-дин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта-</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb |Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb|Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары ж-а кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, о. эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. ''Автомобиль кыймылдаткычы'' (адатта карбюратордук күйүүчү май м-н иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, о. эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. ''Автомобиль кыймылдаткычы'' (адатта карбюратордук күйүүчү май <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ13.png| thumb |Тойота автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ13.png| thumb|Тойота автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb |Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb|Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb |ВMW автомобили (Германия).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb|ВMW автомобили (Германия).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат ж-а айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, о. эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткуч ''ту (''тормоз ) ''ж-а илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, о. эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу ж-а коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы м-н токтоткуч (тормоз) алдынкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'' , чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш ж-а ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу А-де күйүүчү май куюучу бак арт жагы м-н кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштыры лат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. А-дин электр система</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, о. эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткуч ''ту (''тормоз ) '<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&lt;span cat='ж.кыск' oldv=</ins>'ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, о. эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>токтоткуч (тормоз) алдынкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-ажыраткычтар прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'' , чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу А-де күйүүчү май куюучу бак арт жагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштыры лат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. А-дин электр система</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>сы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч ж-а электрондук приборлор дун дисплейинен турат. А. колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к А. жүк ж-а жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н түрү тиешелүү жабдуулар м-н жабдылып, өрт өчүрүүчү ж-а тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к А. мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук А-дин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кырг-ндагы биринчи А. совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кырг-ндын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн А-дери жүрөт. Кырг-н тоолуу өлкө болгондуктан А. аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>сы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>электрондук приборлор дун дисплейинен турат. А. колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к А. жүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н түрү тиешелүү жабдуулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>жабдылып, өрт өчүрүүчү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к А. мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук А-дин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кырг-ндагы биринчи А. совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кырг-ндын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн А-дери жүрөт. Кырг-н тоолуу өлкө болгондуктан А. аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50333&oldid=prev 2022-10-06T04:43:57Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:43, 6 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </del>(''авто'' ... ж-а лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү м-н жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк ж-а адамдарды ташууга арналган мех. транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз ж. б., сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-к-да башталган.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''АВТОМОБИЛЬ''' </ins>(''авто'' ... ж-а лат. mobilis ‒ кыймылдоочу, жүрүүчү) ‒ өз кыймылдаткычы аркылуу дөӊгөлөктөрү м-н жүрүүчү, айдоочу тарабынан башкарылуучу жүк ж-а адамдарды ташууга арналган мех. транспорт. Леонардо да Винчи өзү жүрүүчү арабаны түзүү оюн биринчилерден болуп сунуштаган. «Өзү жүрмө» экипажды (атсыз, өгүзсүз ж. б., сүйрөө күчү жок) жасоо аракети 18-к-да башталган.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb |Г. Даймлер автомобили (1885‒86).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ19.png| thumb |Г. Даймлер автомобили (1885‒86).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb |К. Бенц автомобили (1885‒86).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ18.png| thumb |К. Бенц автомобили (1885‒86).]]</div></td></tr> </table>

imported>Jortbek https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC&diff=50332&oldid=prev 2022-02-24T03:37:02Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:37, 24 Февраль (Бирдин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">4 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">4 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb |Е. А. Яковлев ж-а П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ17.png| thumb |Е. А. Яковлев ж-а П. А. Фрезе автомобили (1896).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb |«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ16.png| thumb |«Руссо-Балт» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Фр. офицер Н. Ж. Кюньо 1769-ж. буу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыймылдат кычтуу </del>үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу м-н иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда нем. инженерлери Г. Даймлер ж-а К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи А. катары кабыл алынган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Аны орус дыйканы А. Шамшуренков жасаган (1752). Фр. офицер Н. Ж. Кюньо 1769-ж. буу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыймылдаткычтуу </ins>үч дөӊгөлөктүү экипажды ойлоп тапкан, бирок аны коомчулук кабыл албаган. Кийин Германияда, Англияда буу м-н иштеген коляска пайда болгон. Бирок буу кыймылдаткычтуу экипаждар оор, пайдаланууга ыӊгайсыз болгондуктан кеӊири колдонулууга ээ болгон эмес. Ичинен күймө кыймылдаткыч пайда болгондон кийин жагдай таптакыр өзгөргөн. 1885‒86-жылдарда нем. инженерлери Г. Даймлер ж-а К. Бенц бири бирине байланышпастан туруп бензин кыймылдаткычтуу коляскага патент алышкан. Ал дүйнөдө биринчи А. катары кабыл алынган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Россияда А. куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-ж. Е. А. Яковлев ж-а П. А. Фрезе жасаган А. эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы м-н 20 &#039;&#039;км/с&#039;&#039; ылдамдыкка жеткен. 19‒20-к-дарда көпчүлүк өлкөлөрдө А-ди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу А. 1908-ж. Ригадагы вагон жасоочу з-ддон даярдалган. А-ди массалык жасоо амер. ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-ж. ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-ж. жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. А-дин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон ж-а ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан А. чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон А. өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Россияда А. куруу тарыхынын башталышы болуп, 1896-ж. Е. А. Яковлев ж-а П. А. Фрезе жасаган А. эсептелет. Ал бир цилиндрлүү, төрт такттуу кыймылдаткычы м-н 20 &#039;&#039;км/с&#039;&#039; ылдамдыкка жеткен. 19‒20-к-дарда көпчүлүк өлкөлөрдө А-ди өнөр жайлык жасоо башталган. Россияда «Руссо-Балт» аттуу А. 1908-ж. Ригадагы вагон жасоочу з-ддон даярдалган. А-ди массалык жасоо амер. ишкер Г. Форддун ысымына байланышкан. 1913-ж. ал «Форд-Т» өнөр жайын уюштурган. «Форд- Т» модели 1914-ж. жылдыргычта (конвейерде) чогултулган. А-дин пайда болушу адамзат тарыхындагы эӊ маанилүү ойлоп табуу болгон ж-а ошондон улам коомдо жашоо кыйла өзгөргөн. 1950-жылдан А. чыгаруучулардын көӊүлү улуттук рынокко эмес, эл аралык рынокко бурулат. 1960-жылдан япон А. өндүрүшү көтөрүлө баштайт. 1970-жылдагы карбюратордук күйүүчү май кризисинен улам (өзгөчө</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb |«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ15.png| thumb |«Форд-Т» автомобили (1913).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу ж-а айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-ж. ГАЗ маркасындагы алгачкы А. жасалып, 1932-ж. массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» А-и биринчи болуп электр стартеру м-н жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» А-дери жасала баштаган. А-дин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил А-дин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр м-н кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, о. эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучу'' нан'' (муфтасынан) , берүү кутусу'' нан, дифференциалдык аппарат м-н механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссия'' нын жардамы м-н кыймылга келет. А-дин чанагы жүргүнчү лөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борб. бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. А-дин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>АКШда) аны сарамжалдуу пайдалануу ж-а айлана-чөйрөнү булгабоо максатында көп өлкөдө «катализ чыпкасы» колдонула баштайт. Советтер Союзунда 1924-ж. ГАЗ маркасындагы алгачкы А. жасалып, 1932-ж. массалык түрдө чыгарылган. 1906-жылда курулган «Роллс-Ройс» А-и биринчи болуп электр стартеру м-н жабдылган. 1938-жылдан «Фольксваген-жук», 1984-жылдан «Феррари-тестаросса» А-дери жасала баштаган. А-дин формасы канчалык сүйрү болсо, ал тез жүрүп, күйүүчү майды аз сарптайт. Азыркы жеӊил А-дин пневматикалык шиналуу төрт дөӊгөлөгү, асма системасы, бекем чанагы (кузову) болот. Анын кыймыл багытын өзгөртүүгө арналган руль системасы негизинен алдыӊкы дөӊгөлөктөр м-н кошулган. Тартуучу дөӊгөлөктүн милдетин алдыӊкы же арткы, о. эле экөө теӊ бир учурда аткарышы мүмкүн. Дөӊгөлөктөрү ''илиништирүү кошкучу<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-</ins>'' нан'' (муфтасынан) , берүү кутусу''нан, дифференциалдык аппарат м-н механизмден, алып жүрүүчү жарым октордон турган ''трансмиссия<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-</ins>'' нын жардамы м-н кыймылга келет. А-дин чанагы жүргүнчү лөрдү коопсуз жайгаштырууга арналган бекем борб. бөлүктөн, ага бекитилген асмалардан, кыймылдаткычтан, бамперден турат. А-дин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн чанагынын капта<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb |Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ14.png| thumb |Автомобилдин негизги конструкциялык блоктору: а ‒ жалпы көрүнүшү; б ‒ чанагы; в ‒ шассиси; г ‒ кыймылдаткычы.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары ж-а кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, о. эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май м-н иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лына, таманына бекитилген тартып бекитүүчү курлары ж-а кулпусу; эшигинин түзүлүшү, капталдан урган соккуга туруктуу, о. эле амортизациялык жаздыкчасы бар рулдук башкаруусу, арттан болуучу соккудан сактоочу жаздыгы болот. Терезесине майда бөлүктөргө талкаланып чачылып кетпей турган көп катмарлуу материалдан жасалган атайын айнек коюлат. &#039;&#039;Автомобиль кыймылдаткычы&#039;&#039; (адатта карбюратордук күйүүчү май м-н иштөөчү кыймылдаткыч) алдынкы бөлүгүнө, капоттун астына</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l13">13 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">13 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb |Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ12.png| thumb |Ниссан 300ЯX автомобили (Япония).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb |ВMW автомобили (Германия).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВТОМОБ ИЛЬ11.png| thumb |ВMW автомобили (Германия).]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат ж-а айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, о. эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткуч ''ту (''тормоз ) ''ж-а илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, о. эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу ж-а коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы м-н токтоткуч (тормоз) алдынкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ажы</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орнотулат ж-а айлануу кыймылын берүү кутусу аркылуу алдынкы же арткы, о. эле төрт дөӊгөлөккө теӊ берет. Башкаруу системасын ‒ рулду,'' дөӊгөлөгүн'' , акселераторду, ''токтоткуч ''ту (''тормоз ) ''ж-а илиништирүү кошкучунун (муфтасынын) педалын, о. эле приборлорду долбоорлоо максималдуу ыӊгайлуу ж-а коопсуз болушуна көӊүл бурулат. Кыймылды которуштуруп берүү рычагы м-н токтоткуч (тормоз) алдынкы эки отургучтун ортосуна, кошуп-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ажыраткычтар </ins>прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'' , чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш ж-а ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу А-де күйүүчү май куюучу бак арт жагы м-н кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштыры лат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. А-дин электр система</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">раткычтар </del>прибор калканычына (шит) жайгаштырылат. Капоттун астында кыймылдаткычтан тышкары ''радиатор'' , чанак (кузов) жылыткыч, айнек тазалагыч, токтоткуч суюктугу куюлган идиш ж-а ''аккумулятор'' болот. Арткы дөӊгөлөктөрү тартуучу А-де күйүүчү май куюучу бак арт жагы м-н кагылышканда коопсуз болуш үчүн бамперден алыс коюлат, ал эми алдынкы дөӊгөлөгү тартуучу болсо, анда бак чанактын ортосунда, таманынын астына жайгаштыры лат. Чанактын артында, жүк салгыч, камдалган (запас) дөӊгөлөк жүк салгычтын таманынын астында сакталат. А-дин электр система</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>сы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч ж-а электрондук приборлор дун дисплейинен турат. А. колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к А. жүк ж-а жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н түрү тиешелүү жабдуулар м-н жабдылып, өрт өчүрүүчү ж-а тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к А. мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук А-дин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кырг-ндагы биринчи А. совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кырг-ндын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн А-дери жүрөт. Кырг-н тоолуу өлкө болгондуктан А. аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>сы татаал: от алдыруу системасы, стартер, жарык тармагы, үн сигналы, айнек тазалагычтар, чанак жылыткыч ж-а электрондук приборлор дун дисплейинен турат. А. колдонулушуна жараша транспорттук, атайын, спорттук болуп бөлүнөт. Т р а н с п о р т т у к А. жүк ж-а жүргүнчүлөрдү ташуу үчүн, а т а й ы н түрү тиешелүү жабдуулар м-н жабдылып, өрт өчүрүүчү ж-а тиричиликтик (коммуналдык) тейлөөлөрдө колдонулат. С п о р т т у к А. мелдештерге, ылдамдык рекордун коюуга арналат. Транспорттук А-дин жеӊил, жүк ташуучу, автобус, микроавтобус деген түрлөрү бар. Кырг-ндагы биринчи А. совет доорунда (1930‒40) Россиядан келе баштаган. Азыркы учурда Кырг-ндын жолдорунда Россия, Германия, Япония, Франция ж. б. өлкөлөрдүн А-дери жүрөт. Кырг-н тоолуу өлкө болгондуктан А. аркылуу жүргүнчүлөрдүн 99,6%и, ал эми жүктүн 97,8%и ташылат.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Литвинов А. С., Фаробин А. С.&#039;&#039; Автомобиль: теория эксплуатационных свойств. М., 1989; &#039;&#039;Туренко А. Н., Богомолов В. А., Клименко В. И. &#039;&#039;История инженерной деятельности. Развитие автомобилестроения. Хар., 1999.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Алымкулов, Э. Нусупов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

imported>Jortbek