https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AFАВИАЦИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-19T11:12:59ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=78358&oldid=prevGulira, 10:54, 23 Март (Жалган куран) 2026 карата2026-03-23T10:54:51Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:54, 23 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''французча aviation, латынча avis <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- </del>канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта жана башка акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик авиация – аскер, милиция, бажы жана башка мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br> '''Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили.''' Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''сда'' 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) жана башкалар болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ага-инилер Л. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык конструктор X. С. Максим, 1897-жылы Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> кубаттуу Авиациялык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br> '''Буралгы моторлуу авиация.'''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>20-кылымдын башында Авиациянын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''французча aviation, латынча avis <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">– </ins>канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта жана башка акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик авиация – аскер, милиция, бажы жана башка мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br> '''Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили.''' Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''сда'' 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) жана башкалар болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ага-инилер Л. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык конструктор X. С. Максим, 1897-жылы Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> кубаттуу Авиациялык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br> '''Буралгы моторлуу авиация.''' 20-кылымдын башында Авиациянын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb|Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb|Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l9">9 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">9 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) жана башкалардын эмгектери түзгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1909-1914</del>-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский жана башкалардын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">450-525 </del>''км/ска'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br> '''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-1948-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1957-1959 </del>жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан-10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош жана башка шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) жана башкалардын эмгектери түзгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1909–1914</ins>-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский жана башкалардын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">450–525 </ins>''км/ска'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br> '''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-1948-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1957–1959 </ins>жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан-10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош жана башка шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr>
</table>Gulirahttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=78308&oldid=prevGulira, 09:45, 19 Март (Жалган куран) 2026 карата2026-03-19T09:45:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:45, 19 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">фр. </del>aviation, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лат. </del>avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта жана башка акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик авиация – аскер, милиция, бажы жана башка мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br>'''Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили.''' Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''сда'' 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) жана башкалар болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ага-инилер Л. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык конструктор X. С. Максим, 1897-жылы Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> кубаттуу Авиациялык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br>'''Буралгы моторлуу авиация.'''.20-кылымдын башында Авиациянын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">французча </ins>aviation, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">латынча </ins>avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта жана башка акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик авиация – аскер, милиция, бажы жана башка мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>'''Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили.''' Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''сда'' 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) жана башкалар болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ага-инилер Л. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык конструктор X. С. Максим, 1897-жылы Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> кубаттуу Авиациялык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>'''Буралгы моторлуу авиация.'''.20-кылымдын башында Авиациянын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb|Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb|Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l9">9 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">9 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) жана башкалардын эмгектери түзгөн. 1909-1914-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский жана башкалардын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br>'''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-1948-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кажеткен</del>. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-1959 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ан10</del>, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош жана башка шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) жана башкалардын эмгектери түзгөн. 1909-1914-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский жана башкалардын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>'''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-1948-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ка жеткен</ins>. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-1959 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ан-10</ins>, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош жана башка шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr>
</table>Gulirahttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=44865&oldid=previmported>Gulira, 07:53, 19 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата2025-12-19T07:53:27Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:53, 19 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик авиация – аскер, милиция, бажы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br>'''Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили.''' Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с</del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">да </del>260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ага-инилер Л. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык конструктор X. С. Максим, 1897-жылы Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> кубаттуу Авиациялык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br>'''Буралгы моторлуу авиация.'''.20-кылымдын башында Авиациянын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик авиация – аскер, милиция, бажы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br>'''Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили.''' Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сда</ins>'' 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкалар </ins>болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ага-инилер Л. <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык конструктор X. С. Максим, 1897-жылы Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> кубаттуу Авиациялык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br>'''Буралгы моторлуу авиация.'''.20-кылымдын башында Авиациянын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb|Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb|Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l9">9 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">9 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б-дын </del>эмгектери түзгөн. 1909-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">14</del>-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б-дын </del>конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br>'''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">48</del>-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''кажеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">59 </del>жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкалардын </ins>эмгектери түзгөн. 1909-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1914</ins>-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкалардын </ins>конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br>'''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1948</ins>-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''кажеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1959 </ins>жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr>
</table>imported>Gulirahttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49481&oldid=previmported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу2024-09-12T02:11:05Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:11, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l10">10 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">10 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br>'''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''кажеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган. 1902-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' жеткен.<br>'''Реактивдүү авиация заманы.''' 1940-жылдардын ортосунан реактивдүү авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''кажеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийиктиги 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында авиация транспорт, чарбачылык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr>
</table>imported>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49480&oldid=previmported>Dilde, 08:35, 4 Декабрь (Бештин айы) 2023 карата2023-12-04T08:35:54Z<p></p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49480&oldid=49479">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>imported>Dildehttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49479&oldid=previmported>Adina, 05:14, 1 Декабрь (Бештин айы) 2023 карата2023-12-01T05:14:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:14, 1 Декабрь (Бештин айы) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация </del>жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиациянын </del>жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиацияга </del>административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация </del>– аскер, милиция, бажы ж. б. мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиациясы </del>мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация </del>илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиация </ins>жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиациянын </ins>жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиацияга </ins>административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиация </ins>– аскер, милиция, бажы ж. б. мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиациясы </ins>мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиация </ins>илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили == </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили == </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага-инилер Л. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык кон-</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага-инилер Л. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык кон-</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l15">15 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">15 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган.<br>1922-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>'' жеткен.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), Л Приндтли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын конструкциясы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган.<br>1922-жылы Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва университетинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-жылы Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-жылы ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>жеткен.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Реактивдүү авиация заманы ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Реактивдүү авиация заманы ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация </del> калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация </del>1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br>1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиацияга </del>дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийикт. </del>20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиацияда </del>негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация </del>транспорт, чарбачылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиациянын </del>эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация </del> паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиациядан </del>Ан-2 самолеттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиация </ins> калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с.,'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиация </ins>1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br>1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 минутада учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиацияга </ins>дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийиктиги </ins>20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиацияда </ins>негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиация </ins>транспорт, чарбачылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиациянын </ins>эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиация </ins> паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">авиациядан </ins>Ан-2 самолеттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
</table>imported>Adinahttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49478&oldid=previmported>Adina, 08:55, 15 Август (Баш оона) 2023 карата2023-08-15T08:55:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:55, 15 Август (Баш оона) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша Авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык Авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы Авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация– </del>аскер, милиция, бажы ж. б. мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер Авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик Авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша Авиация жарандык, мамлекеттик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык Авиациянын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы Авиацияга административдик, жекече, спорттук, айыл чарба самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамлекеттик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Авиация – </ins>аскер, милиция, бажы ж. б. мамлекеттик кызматтарды тейлейт. Аскер Авиациясы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик Авиация илим-изилдөө иштерин, авиациялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили == </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын өнүгүшүнүн алгачкы мезгили == </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага-инилер Л. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык кон-</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-жылы Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жабылган. 1853-жылы ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Америкалык механиктер, ага-ини У. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда Авиация Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-жылы анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага-инилер Л. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-жылы дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-жылы англиялык кон-</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l18">18 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">18 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Реактивдүү авиация заманы ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Реактивдүү авиация заманы ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү Авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">;</del>''1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык Авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br>1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мин.да </del>учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык Авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийикт. 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык Авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында Авиация транспорт, чарбачылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык Авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк Авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы Авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү Авиация калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиациялык мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-жылы учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.,</ins>'' 1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык Авиация 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёттору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-жылы 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан-22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967-жылы 26-октябрда 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br>1968-жылы үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 кмди 9 с 30 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">минутада </ins>учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык Авиацияга дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийикт. 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-жылы дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Чет өлкөлүк жарандык Авиацияда негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI кылымдын башталышында Авиация транспорт, чарбачылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аскер боюнча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык Авиациянын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк Авиация паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кыргызстан аба мейкиндигинде 1919-жылы биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. шаарларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жергиликтүү аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы Авиациядан Ан-2 самолеттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
</table>imported>Adinahttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49477&oldid=previmported>Temirkan, 09:13, 9 Август (Баш оона) 2023 карата2023-08-09T09:13:08Z<p></p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49477&oldid=49476">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>imported>Temirkanhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49476&oldid=previmported>Temirkan, 11:04, 9 Январь (Үчтүн айы) 2023 карата2023-01-09T11:04:20Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:04, 9 Январь (Үчтүн айы) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша А. жарандык, мамл. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык А-нын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы А-га адм., жекече, спорттук, а. ч. самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамл. А.– аскер, милиция, бажы ж. б. мамл. кызматтарды тейлейт. Аскер А-сы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик А. ил.-из. иштерин, авиац. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тех. башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша А. жарандык, мамл. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык А-нын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы А-га адм., жекече, спорттук, а. ч. самолёттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> вертолёттору кирет. Мамл. А.– аскер, милиция, бажы ж. б. мамл. кызматтарды тейлейт. Аскер А-сы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик А. ил.-из. иштерин, авиац. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тех. башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өнүгүпгүнүн </del>алгачкы мезгили<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </del>== </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">онугушунун </ins>алгачкы мезгили == </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-ж. Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жабылган. 1853-ж. ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Амер. механиктер, ага-ини У. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда А. Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-ж. анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага-инилер Л. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-ж. дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-ж. англ. кон-</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-ж. Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жабылган. 1853-ж. ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Амер. механиктер, ага-ини У. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда А. Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-ж. анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага-инилер Л. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-ж. дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-ж. англ. кон-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ74.png | thumb|Ту-154 самолёту.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ74.png | thumb|Ту-154 самолёту.]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>структор X. С. Максим, 1897-ж. Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кубаттуу А-лык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>структор X. С. Максим, 1897-ж. Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кубаттуу А-лык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Буралгы моторлуу авиация<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Буралгы моторлуу авиация ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>20-к-дын башында А-нын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>20-к-дын башында А-нын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l15">15 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">15 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С. А. Чаплыгин (Россия), JI. Приндгли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын констр-ы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С.А. Чаплыгин (Россия), JI. Приндгли <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын констр-ы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> самолёттор жасалган.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1922-ж. Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва ун-тинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-ж. Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-ж. ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска.'' жеткен.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1922-ж. Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Москва ун-тинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-ж. Россияда А. Н. ''Туполевдин'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-ж. ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска.'' жеткен.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Реактивдүү </del>авиация заманы ==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Реактивдуу </ins>авиация заманы ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү А. калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиац. мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-ж. учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с;''1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык А. 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">самолёт-</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү А. калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиац. мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-ж. учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с;''1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык А. 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">самолёттору</ins>, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-ж. 60 ''т'' жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан22 «Антей» (О. К.<br>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967ж. 26-окт-да 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1968-</ins>ж. үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154 самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кмди </ins>9 с 30 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мин.да </ins>учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык А-га дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийикт. 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-ж. дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Че төлкөлүк жарандык А-да негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI к-дын башталышында А. транспорт, чарбачылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аскер б-ча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык А-нын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк А. паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кырг-н аба мейкиндигинде 1919-ж. биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. ш-ларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жерг. аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы А-дан Ан-2 самолеттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тору</del>, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-ж. 60 ''т''</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан22 «Антей» (О. К.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967ж. 26-окт-да 100 ''т ''дан ашык жүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">клади </del>9 с 30 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лшкда </del>учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык А-га дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийикт. 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ил-62 самолёту кошулган. 1971-ж. дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Че төлкөлүк жарандык А-да негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI к-дын башталышында А. транспорт, чарбачылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аскер б-ча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык А-нын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк А. паркы 23500дөн ашуун магистралдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аймактык самолётторду камтыйт. Кырг-н аба мейкиндигинде 1919-ж. биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. ш-ларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жерг. аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы А-дан Ан-2 самолеттору <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>imported>Temirkanhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%98%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF&diff=49475&oldid=previmported>Kadyrm: clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (4), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (19)2022-12-05T08:33:47Z<p>clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (4), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (19)</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:33, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша А. жарандык, мамл. ж-а эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык А-нын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык ж-а жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы А-га адм., жекече, спорттук, а. ч. самолёттору ж-а вертолёттору кирет. Мамл. А.– аскер, милиция, бажы ж. б. мамл. кызматтарды тейлейт. Аскер А-сы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик А. ил.-из. иштерин, авиац. ж-а тех. башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АВИАЦИЯ ('''фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) – абадан оор аппараттардын (''самолёт, вертолёт, планер)'' аба мейкиндигинде учуусуна байланышкан кеңири түшүнүк. Арналышына жараша А. жарандык, мамл. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>эксперименттик болуп бөлүнөт. Жарандык А-нын жүргүнчүлөрдү ташуучу, багаж, жүк, почта ж. б. акы төлөнүүчү жумуштарды аткаруучу коммерциялык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>жалпы арналыштагы деген түрлөрү бар. Көп мамлекеттерде жалпы арналыштагы А-га адм., жекече, спорттук, а. ч. самолёттору <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>вертолёттору кирет. Мамл. А.– аскер, милиция, бажы ж. б. мамл. кызматтарды тейлейт. Аскер А-сы мамлекеттин куралдуу күчүнүн курамдык бөлүгү. Эксперименттик А. ил.-из. иштерин, авиац. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>тех. башка сыноолорду жүргүзүүдө колдонулат.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын өнүгүпгүнүн алгачкы мезгили. == </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Авиациянын өнүгүпгүнүн алгачкы мезгили. == </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-ж. Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент м-н жабылган. 1853-ж. ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу ж-а каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Амер. механиктер, ага-ини У. ж-а О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда А. Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-ж. анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише ж-а ага-инилер Л. ж-а Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-ж. дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-ж. англ. кон-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Италиялык окумуштуу ''Леонардо да Винчи'' канаттуунун учушун байкап, абадан оор аппараттардын учуу теориясын негиздөөгө аракеттенген. Алгачкы самолёт ''аэроплан'' деп аталып, 1799-ж. Дж. Кейли тараптан сунушталган. Анын тулкусу жыгачтан жасалып, брезент <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>жабылган. 1853-ж. ал планёрду жасаган. «Сессна» жеңил монопланы (бир канаттуу самолёт) 3 кишиге чейинки жүк көтөрүүгө жөндөмдүү болгон. Абада кармалып туруучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>каалаган багытта уча алуучу «Робинсон R 22» вертолёту жасалган. Амер. механиктер, ага-ини У. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>О. Райттар 1-болуп «Флайер-1» самолётуна ичинен күймө кыймылдаткычты коюп 36 ''мге'' учушкан (17.12.1903). Ал самолёт акыркы учушунда 59 ''с''да 260 ''м'' аралыкты учуп өткөн. Кийинки жылдарда А. Европа өлкөлөрүндө тез өнүккөн, анткени самолёт куруунун пионерлери А. Сантос Дю мон, Г. Вуазен, Л. Блерио, Р. Эно Пельтри, А Фарман, Э. Ньюпор (Франция), А. Ро, Дж. Де Хэвилленд, Ф. Хэндли Пейдж (Улуу Британия), А. Фоккер (Нидерланд), Г. Юкер (Германия), Дж. Капрони (Италия) ж. б. болушкан. Вертолёт куруу иши самолёттукунан кыйла артта калган. Францияда 1907-ж. анча бийик эмес учкан алгачкы вертолёттор (алардын бирин Ш. Рише <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>ага-инилер Л. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Ж. Бреге, экинчисин П. Корню) жасалган. Россияда А ''Ф. Можайский'' 1883-ж. дүйнөдө 1-самолётту курган. 1894-ж. англ. кон-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ74.png | thumb | Ту-154 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>самолёту.]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ74.png | thumb|Ту-154 самолёту.]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>структор X. С. Максим, 1897-ж. Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил ж-а кубаттуу А-лык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>структор X. С. Максим, 1897-ж. Францияда К. Адер учуучу аппаратты жасашкан. Бирок бул самолеттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликсиз болгон. Ичинен күймө кыймылдаткычтын пайда болушу жеңил <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>кубаттуу А-лык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берген.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Буралгы моторлуу авиация. ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Буралгы моторлуу авиация. ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>20-к-дын башында А-нын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>20-к-дын башында А-нын өөрчүшүнө болгон талап жаңы илимдин – аэродинамиканын пайда болушуна алып келди. Ал илимдин негизин Н. Е. Жуковский,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb | ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ75.png | thumb|ИЛ-2 чабуулдоочу самолёт (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb | Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ76.png | thumb|Боинг В-29 бомбалоочу самолёту (АКШ).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ77.png | thumb | Су-47 «Беркут» истребители (Россия).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ77.png | thumb|Су-47 «Беркут» истребители (Россия).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ78.png | thumb | МиГ-29 истребители (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ78.png | thumb|МиГ-29 истребители (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ79.png | thumb | Локхид F-117 истребитель самолёт-невидимка (АКШ).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ79.png | thumb|Локхид F-117 истребитель самолёт-невидимка (АКШ).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ80.png | thumb | Ан-12 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ80.png | thumb|Ан-12 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ81.png | thumb | ТУ-204 жүргүнчүлөр самолёту (Россия).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ81.png | thumb|ТУ-204 жүргүнчүлөр самолёту (Россия).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb | Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ82.png | thumb|Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb | Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АВИАЦИЯ83.png | thumb|Ми-26 вертолёту (СССР).]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С. А. Чаплыгин (Россия), JI. Приндгли ж-а Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын констр-ы м-н самолёттор жасалган.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>С. А. Чаплыгин (Россия), JI. Приндгли <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Т. Карман (Германия) ж. б-дын эмгектери түзгөн. 1909-14-жылдарда Россияда Я. М. Гаккель, Д. П. Григорович, И. И. Сикорский ж. б-дын констр-ы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>самолёттор жасалган.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1922-ж. Н. Е. Жуковскийдин демилгеси м-н Москва ун-тинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-ж. Россияда А. Н. ''Туполевдин'' ж-а Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-ж. ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу ж-а Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска.'' жеткен.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1922-ж. Н. Е. Жуковскийдин демилгеси <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>Москва ун-тинде Россияда 1-аэродинамикалык түтүк курулган. 1920-ж. Россияда А. Н. ''Туполевдин'<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">' <span cat='ж.кыск' oldv=</ins>'ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Н. Н. Поликарповдун И-1, И-2 деген алгачкы самолёттору уча баштаган. 1930-ж. ылдамдыгы 450-525 ''км/ска.'' жеткен самолёттор курулган. Ал эми 2-дүйнөлүк согуш алдындагы ЛаГГ-3, МиГ-3, Як-1 истребителдеринин, Пе-2, Пе-8, Ил-4 бомбалоочу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Ил-2 чабуулдоочу (штурмалоочу) самолёттордун ылдамдыгы 600-650 ''км/с'' болсо, согуштун аягында кээ бир бышкектүү кыймылдаткычы бар самолёттордун ылдамдыгы 690-720 ''км/ска.'' жеткен.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Реактивдүү авиация заманы ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Реактивдүү авиация заманы ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү А. калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиац. мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-ж. учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 ж-а МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с;''1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык А. 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёт-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1940-жылдардын ортосунан реактивдүү А. калыптана баштаган, газ-баралуу (газтурбиналуу) кыймылдаткыч авиац. мотордун негизги түрү болгон. 2-дүйнөлүк согуштун аягында алгачкы реактивдүү истребителдер – Ме163В (Германия), «Метеор» (Англия) пайда<br>болгон. 1940-ж. учкуч В. П. Федоров 1-жолу реактивдүү самолётто, С. П. Королевдун (Россия) СК-9 ракетопланында учкан, 1947-48-жылдарда Ла-15 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>МиГ-15 самолётторунун ылдамдыгы 1050 ''км/с;''1950-жылдардын башында бир орундуу МиГ-19 (СССР, 1954) самолётунун ылдамдыгы 2000 ''км/с''ка'' ''жеткен. Тик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолёттор пайда болгон. Жарандык А. 1960-жылдардан баштап тез өрчүгөн. 1957-59 жылдарда Ту-104, Ил-18, Ту-114, Ан10, Ан-24 самолёт-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>тору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-ж. 60 ''т''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>тору, ылдамдыгы 3000 ''км/с'' болгон МиГ-25 (СССР, 1964) самолёту жасалган. 1965-ж. 60 ''т''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан22 «Антей» (О. К.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жүккө эсептелген дүйнөдөгү эң зор 4 турбиналуу кыймылдаткычтуу, кенен фюзеляждуу (диаметри 6 ''м)'' Ан22 «Антей» (О. К.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967ж. 26-окт-да 100 ''т ''дан ашык жүк м-н 7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Антипов) самолёту жасалган. Ал 1967ж. 26-окт-да 100 ''т ''дан ашык жүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>7800 ''м'' бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. үч реактивдүү кыймылдаткычтуу Ту-154</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 клади 9 с 30 лшкда учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык А-га дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийикт. 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту ж-а Ил-62 самолёту кошулган. 1971-ж. дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 ж-а жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Че төлкөлүк жарандык А-да негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү ж-а турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI к-дын башталышында А. транспорт, чарбачылык ж-а аскер б-ча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык А-нын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк А. паркы 23500дөн ашуун магистралдык ж-а аймактык самолётторду камтыйт. Кырг-н аба мейкиндигинде 1919-ж. биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. ш-ларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жерг. аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы А-дан Ан-2 самолеттору ж-а Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>самолёту сыноодон өткөн. Ал 7500 клади 9 с 30 лшкда учуп өтөт. Ылдамдыгы 850 ''км/с.'' Граждандык А-га дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийикт. 20000 ''м,'' ылдамдыгы 2500 ''км/с)'' 121 орундуу Ту-144 жүргүнчүлөр самолёту <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Ил-62 самолёту кошулган. 1971-ж. дүйнөдө эң чоң вертолёт В-12 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>жаңы самолёт Ил-76 сыноодон өткөн. Че төлкөлүк жарандык А-да негизги орунду Американын «Боинг», «Дуглас», «Локхид», Франциянын «Каравелла», Англиянын «БАК», «Трайдент» реактивдүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>турбореактивдүү самолеттору ээлейт. XXI к-дын башталышында А. транспорт, чарбачылык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>аскер б-ча кеңири чөйрөдөгү маселелерди чечүүгө жөндөмдүү. Жарандык А-нын эл аралык уюмунун катышуучулары – мамлекеттердин авиа транспорт компаниясы жыл сайын 1,6 млрддан ашуун жүргүнчү ташыйт, дүйнөлүк А. паркы 23500дөн ашуун магистралдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>аймактык самолётторду камтыйт. Кырг-н аба мейкиндигинде 1919-ж. биринчи самолёт учса, азыр Ил-18, Ту-154, Ил-76, А-310, «Боинг» самолёттору Москва, Стамбул, Лондон, Берлин, Ташкент, Ош ж. б. ш-ларга учуп турат. 1968-жылдан баштап жерг. аба жолдорунда Ан-24, Як-40 самолёттору, атайын максаттагы А-дан Ан-2 самолеттору <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Ми-8 вертолеттору колдонулууда.<br></div></td></tr>
</table>imported>Kadyrm