АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА КАРШЫ ЖОРТУУЛДАРЫ - Түзөтүүлөр тарыхы

https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА КАРШЫ ЖОРТУУЛДАРЫ - Түзөтүүлөр тарыхы 2026-04-18T20:07:56Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=78156&oldid=prev Gulira, 10:48, 16 Март (Жалган куран) 2026 карата 2026-03-16T10:48:39Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=78156&oldid=77654">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Gulira https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=77654&oldid=prev Турганбаев Элебай, 01:55, 11 Март (Жалган куран) 2026 карата 2026-03-11T01:55:15Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=77654&oldid=44824">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=44824&oldid=prev imported>Gulira, 04:38, 19 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата 2025-12-19T04:38:31Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:38, 19 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l3">3 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">3 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993; Алымбектин санжырасы. Б., 2007; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 2003. Т. 2; Жайыл баатыр: тарых, учур жана келечек. Эл аралык илимий пактикалык конференциянын материалдары. Б., 2006; Казахско-русские отношение в XVI-XVIII веков (Сб. документов и материалов). А., 1961; Цинская империя и казахские ханства (вторая половина XVIII–первая треть XIX в.), 2 часть. А., 1989; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы: очерки истории и быта населения Западного Тянь-Шаня и исследования по его исторической географии. Б., 2001; Валиханов Ч. Ч. Собр. Соч.. в 5 томах. А., 1961; Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. Из истории Казахстана. А., 1988; Левшин А.И''.'' Описание киргиз-казачьих орд и степей. А., 1996; Андреев И.Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков. А., 1998.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993; Алымбектин санжырасы. Б., 2007; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 2003. Т. 2; Жайыл баатыр: тарых, учур жана келечек. Эл аралык илимий пактикалык конференциянын материалдары. Б., 2006; Казахско-русские отношение в XVI-XVIII веков (Сб. документов и материалов). А., 1961; Цинская империя и казахские ханства (вторая половина XVIII–первая треть XIX в.), 2 часть. А., 1989; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы: очерки истории и быта населения Западного Тянь-Шаня и исследования по его исторической географии. Б., 2001; Валиханов Ч. Ч. Собр. Соч.. в 5 томах. А., 1961; Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. Из истории Казахстана. А., 1988; Левшин А.И''.'' Описание киргиз-казачьих орд и степей. А., 1996; Андреев И.Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков. А., 1998.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Т. Асанов.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</ins>Т. Асанов.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr> </table>

imported>Gulira https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49009&oldid=prev imported>Турганбаев Элебай, 03:11, 17 Апрель (Чын куран) 2025 карата 2025-04-17T03:11:16Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49009&oldid=49008">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49008&oldid=prev imported>Kadyrm: /* top */ clean up 2024-09-11T10:40:52Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> clean up</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:40, 11 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">4 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">4 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Т. Асанов.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Т. Асанов.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49007&oldid=prev imported>Турганбаев Элебай, 04:05, 9 Февраль (Бирдин айы) 2024 карата 2024-02-09T04:05:04Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49007&oldid=49006">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49006&oldid=prev imported>Турганбаев Элебай, 01:17, 5 Февраль (Бирдин айы) 2024 карата 2024-02-05T01:17:51Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">01:17, 5 Февраль (Бирдин айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖОРТУУЛДАРЫ''' – 18-кылымдын экинчи жарымынан кыргыздарды өзүнө каратып алуу максатында казак ханы Абылайдын кыргыз жергесине уюштурган баскынчыл согуштук аракеттери. Жунгар хандыгы кулагандан кийин кыргыз-казак элдери чек аралаш аймактардагы жайыттарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуштарга талапкер боло башташкан. Жайыт, жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуш талашуудан чыккан өз ара дооматтар акыры чоң жаңжалга айланган. Көчмөндөр өз муктаждыктарын камсыз кылуу үчүн бири-бирин талап-тоноочулукка өткөн, жылкы тийип, ''барымтага'' алуу сыяктуу кейиштүү жосундар туруктуу мүнөзгө айланган. Башкаруучу төбөлдөр да мындай ыкманы колдоп, барымтанын эсебинен үйүрдүн башын көбөйтүүнү максат кылышкан. Өзгөчө Иле дарыясынын алабы, Чүй <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Талас сууларынын төмөнкү агымындагы конуш жерлер талашка түшкөн. Кыргыздар менен казактардын ортосундагы мамилелердин курчушу 1759-, 1764-, 1765-, 1766-, 1768-жылдардагы кандуу кагышууларга алып келген. 1765-жылы ''Абылай ''султан Түркстандын чет жакасында көчүп жүргөн Каработо бийге кол салып, мал-жаны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> барымтага алган. 1771-жылы Абылай Орто жүздүн ханы болуп шайлангандан кийин кыргыздарды өзүнө баш ийдирүүгө аракет кылган. Абылайга таянган казак уруулары чек аралаш аймактардагы кыргыз конуштарына көчүп келип, жайыттарды ээлей баштаган. Чанычкулудан Бердикожо; Чапыраштыдан Кооман, Жабек, Качыке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Дөөлөт; Ботбайдан Түлөкабыл, Жайсаң; Кашкородон Малдыбай, Конушбай сыяктуу баатырлар баштап келип, кыргыздын жерлерине ээлик кылышкан. Ушундай кырдаалга байланыштуу Таластын оозундагы Капкада оң канаттан Эсенгул баатырдын, сол канаттан Туума бийдин жетекчилигинде бийлердин кеңеши өткөрүлгөн. Кеңештин жыйынтыгы боюнча кыргыз конуштарын казактардан коргоп калуу максатында Кетмен-Төбөдөгү каба саяктарды Таласка, Кочкордогу чекир саяктарды Чүйгө көчүрүп келүү керек деген бүтүмгө келишкен. Өз ара кагылышуулардын айынан кыргыздардын колунан казак баатырлары Качыке, Кооман, Жабек <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көкжарлы Барак каза болот. Натыйжада кыргыздардан жеңилген казактар Сары-Аркадагы Абылай ханга даттанып барышкан. Кытай даректеринин ырастаганы боюнча Абылай хан 1774-жылы кыргыздардын аймагына кол салган. Ошол учурдагы Кара-Балтадагы салгылашууда ''Атаке'' баатыр жеңилип, Таласка чегинген. Буга жооп кылып, ''Садыр'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Жайыл'' баатырлар Чолок-Коргон, Созок аймактарындагы казактарга жортуул жасап, жылкы тийип турушкан. Улуу жүздүн бийлери Жоогачты өкүл кылып, Абылай ханга жиберишкен. 1779-жылы Абылай хан чоң күч <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кыргыздарга каршы аттанып, колунун бир бөлүгүн Олуя-Атага, экинчисин Таластын Капкасындагы Садыр баатырга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> үчүнчүсүн Чүйгө жөнөткөн. Чүйдүн аягы Түйүшкенттеги салгылашууда солтонун талкан уругу катуу жеңилип, Жайыл үч уулу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туткунга түшкөн. Капыстан тийген жоого Садыр дагы туруштук бере албай туткунга алынган. Ушул согушта солто уруусуна жардамга келаткан саруунун айрым бөлүктөрү жаңылыш Абылайдын колуна туш болгон. «Эрдигинен солто өлдү, энөөлүгүнөн куубилек, колпоч өлдү» деген сөз ошондон калган. Жоо капысынан кол салгандыктан, башка уруулар өз учурунда жардамга келалбай калган. Акырында кыргыздар Абылай хандан жеңилген. Кыргыздын башчысы чоң бий Эсенгул баатыр 21 жаштагы Түлөберди Жамансарт уулун элчиликке жиберген. Түлөберди Абылай хандын кабыл алуусунда болуп, тирүү калган туткундарды бошотуп алган. Абылай хан жер маселеси боюнча кыргыздарга катуу талап койгон. Түлөберди келгенден кийин Эсенгул баатыр кыргыздын аттуу-баштуулары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кеңешип жер боюнча Абылай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> макулдашуу керектиги айтылган. 1780-жылы сол канаттан Туума бий <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Мама бийдин, солтодон Кебек бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түлөбердинин, сарыбагыштан Эсенгул баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Атаке баатырдын, бугудан Бирназар бийдин, чекир саяктан Жамболот баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Качыке баатырдын, саяктан Сейит бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Келдибектин катышуусунда Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги ажыратылган. Кыргыздын жер чеги батыш жагы Күйүктүн бели, Үчбуурул, Түймөкент, Абылкайыр, Курагаттынын Чүйгө куйган жери Түйүшкөн, Чүйдүн суусун кечип өтүп, Чокмордун кайкысын басып, Иленин суусун жээктеп келип, Үчалматыдан токтогон. Башы Үчалматы, түндүгү Иле бою, аягы Чокмордун бели, Курагаттынын Чүйгө куйган жери, батыш жагы кичи Буурул - чоң Буурул, Күйүктүн бели, Терс суусу андан ары Чаткал суусунун аягы Кой-Ташка чейинки жерлер Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги катары аныкталган. Тынчтык мамилени сактап туруу үчүн кыргыздар Түлөбердини казактарга ''ак үйлүүгө'' көчүрүшкөн. Бердикожо баатырдын 1785-жылы баштаган согушуна чейин эки тараптын мамилеси тынч болгон. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">КАРШЫ </ins>ЖОРТУУЛДАРЫ''' – 18-кылымдын экинчи жарымынан кыргыздарды өзүнө каратып алуу максатында казак ханы Абылайдын кыргыз жергесине уюштурган баскынчыл согуштук аракеттери. Жунгар хандыгы кулагандан кийин кыргыз-казак элдери чек аралаш аймактардагы жайыттарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуштарга талапкер боло башташкан. Жайыт, жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуш талашуудан чыккан өз ара дооматтар акыры чоң жаңжалга айланган. Көчмөндөр өз муктаждыктарын камсыз кылуу үчүн бири-бирин талап-тоноочулукка өткөн, жылкы тийип, ''барымтага'' алуу сыяктуу кейиштүү жосундар туруктуу мүнөзгө айланган. Башкаруучу төбөлдөр да мындай ыкманы колдоп, барымтанын эсебинен үйүрдүн башын көбөйтүүнү максат кылышкан. Өзгөчө Иле дарыясынын алабы, Чүй <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Талас сууларынын төмөнкү агымындагы конуш жерлер талашка түшкөн. Кыргыздар менен казактардын ортосундагы мамилелердин курчушу 1759-, 1764-, 1765-, 1766-, 1768-жылдардагы кандуу кагышууларга алып келген. 1765-жылы ''Абылай ''султан Түркстандын чет жакасында көчүп жүргөн Каработо бийге кол салып, мал-жаны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> барымтага алган. 1771-жылы Абылай Орто жүздүн ханы болуп шайлангандан кийин кыргыздарды өзүнө баш ийдирүүгө аракет кылган. Абылайга таянган казак уруулары чек аралаш аймактардагы кыргыз конуштарына көчүп келип, жайыттарды ээлей баштаган. Чанычкулудан Бердикожо; Чапыраштыдан Кооман, Жабек, Качыке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Дөөлөт; Ботбайдан Түлөкабыл, Жайсаң; Кашкородон Малдыбай, Конушбай сыяктуу баатырлар баштап келип, кыргыздын жерлерине ээлик кылышкан. Ушундай кырдаалга байланыштуу Таластын оозундагы Капкада оң канаттан Эсенгул баатырдын, сол канаттан Туума бийдин жетекчилигинде бийлердин кеңеши өткөрүлгөн. Кеңештин жыйынтыгы боюнча кыргыз конуштарын казактардан коргоп калуу максатында Кетмен-Төбөдөгү каба саяктарды Таласка, Кочкордогу чекир саяктарды Чүйгө көчүрүп келүү керек деген бүтүмгө келишкен. Өз ара кагылышуулардын айынан кыргыздардын колунан казак баатырлары Качыке, Кооман, Жабек <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көкжарлы Барак каза болот. Натыйжада кыргыздардан жеңилген казактар Сары-Аркадагы Абылай ханга даттанып барышкан. Кытай даректеринин ырастаганы боюнча Абылай хан 1774-жылы кыргыздардын аймагына кол салган. Ошол учурдагы Кара-Балтадагы салгылашууда ''Атаке'' баатыр жеңилип, Таласка чегинген. Буга жооп кылып, ''Садыр'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Жайыл'' баатырлар Чолок-Коргон, Созок аймактарындагы казактарга жортуул жасап, жылкы тийип турушкан. Улуу жүздүн бийлери Жоогачты өкүл кылып, Абылай ханга жиберишкен. 1779-жылы Абылай хан чоң күч <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кыргыздарга каршы аттанып, колунун бир бөлүгүн Олуя-Атага, экинчисин Таластын Капкасындагы Садыр баатырга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> үчүнчүсүн Чүйгө жөнөткөн. Чүйдүн аягы Түйүшкенттеги салгылашууда солтонун талкан уругу катуу жеңилип, Жайыл үч уулу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туткунга түшкөн. Капыстан тийген жоого Садыр дагы туруштук бере албай туткунга алынган. Ушул согушта солто уруусуна жардамга келаткан саруунун айрым бөлүктөрү жаңылыш Абылайдын колуна туш болгон. «Эрдигинен солто өлдү, энөөлүгүнөн куубилек, колпоч өлдү» деген сөз ошондон калган. Жоо капысынан кол салгандыктан, башка уруулар өз учурунда жардамга келалбай калган. Акырында кыргыздар Абылай хандан жеңилген. Кыргыздын башчысы чоң бий Эсенгул баатыр 21 жаштагы Түлөберди Жамансарт уулун элчиликке жиберген. Түлөберди Абылай хандын кабыл алуусунда болуп, тирүү калган туткундарды бошотуп алган. Абылай хан жер маселеси боюнча кыргыздарга катуу талап койгон. Түлөберди келгенден кийин Эсенгул баатыр кыргыздын аттуу-баштуулары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кеңешип жер боюнча Абылай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> макулдашуу керектиги айтылган. 1780-жылы сол канаттан Туума бий <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Мама бийдин, солтодон Кебек бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түлөбердинин, сарыбагыштан Эсенгул баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Атаке баатырдын, бугудан Бирназар бийдин, чекир саяктан Жамболот баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Качыке баатырдын, саяктан Сейит бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Келдибектин катышуусунда Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги ажыратылган. Кыргыздын жер чеги батыш жагы Күйүктүн бели, Үчбуурул, Түймөкент, Абылкайыр, Курагаттынын Чүйгө куйган жери Түйүшкөн, Чүйдүн суусун кечип өтүп, Чокмордун кайкысын басып, Иленин суусун жээктеп келип, Үчалматыдан токтогон. Башы Үчалматы, түндүгү Иле бою, аягы Чокмордун бели, Курагаттынын Чүйгө куйган жери, батыш жагы кичи Буурул - чоң Буурул, Күйүктүн бели, Терс суусу андан ары Чаткал суусунун аягы Кой-Ташка чейинки жерлер Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги катары аныкталган. Тынчтык мамилени сактап туруу үчүн кыргыздар Түлөбердини казактарга ''ак үйлүүгө'' көчүрүшкөн. Бердикожо баатырдын 1785-жылы баштаган согушуна чейин эки тараптын мамилеси тынч болгон. </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br>Ад.: ''Алымбеков Т.'' Кыргыз урууларынын чыгышы/ КЖФ № 364; ''Алымбеков Т.'' Кокон хандыгына чейинки кыргыз турмушу жөнундө / №1454; ''Асанов Т.'' Кыргызско-казахские взаимоотношения и пограничные вопросы XVm-XIX вв. / Вестник КГНУ; ''Сапаралиев Д. Б.'' Взаимоотношения кыргызского народа с Россией и соседними народами в XVIII в. Б., 1995; Кытай жазмаларындагы кыргыздар. Шинжаң эл басмасы, 2004. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br>Ад.: ''Алымбеков Т.'' Кыргыз урууларынын чыгышы/ КЖФ № 364; ''Алымбеков Т.'' Кокон хандыгына чейинки кыргыз турмушу жөнундө / №1454; ''Асанов Т.'' Кыргызско-казахские взаимоотношения и пограничные вопросы XVm-XIX вв. / Вестник КГНУ; ''Сапаралиев Д. Б.'' Взаимоотношения кыргызского народа с Россией и соседними народами в XVIII в. Б., 1995; Кытай жазмаларындагы кыргыздар. Шинжаң эл басмасы, 2004. </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''Т.Асанов.'' <br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''Т.Асанов.'' <br></div></td></tr> </table>

imported>Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49005&oldid=prev imported>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖАСАГАН ЖОРТУУЛДАРЫ to АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА КАРШЫ ЖОРТУУЛДАРЫ 2024-02-05T01:17:07Z

<p>Турганбаев Элебай moved page <a href="/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%96%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%90%D0%9D_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&action=edit&redlink=1" class="new" title="АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖАСАГАН ЖОРТУУЛДАРЫ (мындай барак жок)">АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖАСАГАН ЖОРТУУЛДАРЫ</a> to <a href="/index.php/%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB" title="АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА КАРШЫ ЖОРТУУЛДАРЫ">АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА КАРШЫ ЖОРТУУЛДАРЫ</a></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">01:17, 5 Февраль (Бирдин айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

imported>Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49004&oldid=prev imported>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖОРТУУЛДАРЫ to АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖАСАГАН ЖОРТУУЛДАРЫ 2024-02-05T01:15:12Z

<p>Турганбаев Элебай moved page <a href="/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&action=edit&redlink=1" class="new" title="АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖОРТУУЛДАРЫ (мындай барак жок)">АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖОРТУУЛДАРЫ</a> to <a href="/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%96%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%90%D0%9D_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&action=edit&redlink=1" class="new" title="АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖАСАГАН ЖОРТУУЛДАРЫ (мындай барак жок)">АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖАСАГАН ЖОРТУУЛДАРЫ</a></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">01:15, 5 Февраль (Бирдин айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

imported>Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%93%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%AB_%D0%96%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=49003&oldid=prev imported>Adina, 10:07, 30 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 карата 2023-11-30T10:07:06Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:07, 30 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖОРТУУЛДАРЫ''' – 18-кылымдын экинчи жарымынан кыргыздарды өзүнө каратып алуу максатында казак ханы Абылайдын кыргыз жергесине уюштурган баскынчыл согуштук аракеттери. Жунгар хандыгы кулагандан кийин кыргыз-казак элдери чек аралаш аймактардагы жайыттарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуштарга талапкер боло башташкан. Жайыт, жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуш талашуудан чыккан өз ара дооматтар акыры чоң жаңжалга айланган. Көчмөндөр өз муктаждыктарын камсыз кылуу үчүн бири-бирин талап-тоноочулукка өткөн, жылкы тийип, ''барымтага'' алуу сыяктуу кейиштүү жосундар туруктуу мүнөзгө айланган. Башкаруучу төбөлдөр да мындай ыкманы колдоп, барымтанын эсебинен үйүрдүн башын көбөйтүүнү максат кылышкан. Өзгөчө Иле дарыясынын алабы, Чүй <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Талас сууларынын төмөнкү агымындагы конуш жерлер талашка түшкөн. Кыргыздар менен казактардын ортосундагы мамилелердин курчушу 1759-, 1764-, 1765-, 1766-, 1768-жылдардагы кандуу кагышууларга алып келген. 1765-жылы ''Абылай ''султан Түркстандын чет жакасында көчүп жүргөн Каработо бийге кол салып, мал-жаны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> барымтага алган. 1771-жылы Абылай Орто жүздүн ханы болуп шайлангандан кийин кыргыздарды өзүнө баш ийдирүүгө аракет кылган. Абылайга таянган казак уруулары чек аралаш аймактардагы кыргыз конуштарына көчүп келип, жайыттарды ээлей баштаган. Чанычкулудан Бердикожо; Чапыраштыдан Кооман, Жабек, Качыке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Дөөлөт; Ботбайдан Түлөкабыл, Жайсаң; Кашкородон Малдыбай, Конушбай сыяктуу баатырлар баштап келип, кыргыздын жерлерине ээлик кылышкан. Ушундай кырдаалга байланыштуу Таластын оозундагы Капкада оң канаттан Эсенгул баатырдын, сол канаттан Туума бийдин жетекчилигинде бийлердин кеңеши өткөрүлгөн. Кеңештин жыйынтыгы боюнча кыргыз конуштарын казактардан коргоп калуу максатында Кетмен-Төбөдөгү каба саяктарды Таласка, Кочкордогу чекир саяктарды Чүйгө көчүрүп келүү керек деген бүтүмгө келишкен. Өз ара кагылышуулардын айынан кыргыздардын колунан казак баатырлары Качыке, Кооман, Жабек <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көкжарлы Барак каза болот. Натыйжада кыргыздардан жеңилген казактар Сары-Аркадагы Абылай ханга даттанып барышкан. Кытай даректеринин ырастаганы боюнча Абылай хан 1774-жылы кыргыздардын аймагына кол салган. Ошол учурдагы Кара-Балтадагы салгылашууда ''Атаке'' баатыр жеңилип, Таласка чегинген. Буга жооп кылып, ''Садыр'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Жайыл'' баатырлар Чолок-Коргон, Созок аймактарындагы казактарга жортуул жасап, жылкы тийип турушкан. Улуу жүздүн бийлери Жоогачты өкүл кылып, Абылай ханга жиберишкен. 1779-жылы Абылай хан чоң күч <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кыргыздарга каршы аттанып, колунун бир бөлүгүн Олуя-Атага, экинчисин Таластын Капкасындагы Садыр баатырга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> үчүнчүсүн Чүйгө жөнөткөн. Чүйдүн аягы Түйүшкенттеги салгылашууда солтонун талкан уругу катуу жеңилип, Жайыл үч уулу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туткунга түшкөн. Капыстан тийген жоого Садыр дагы туруштук бере албай туткунга алынган. Ушул согушта солто уруусуна жардамга келаткан саруунун айрым бөлүктөрү жаңылыш Абылайдын колуна туш болгон. «Эрдигинен солто өлдү, энөөлүгүнөн куубилек, колпоч өлдү» деген сөз ошондон калган. Жоо капысынан кол салгандыктан, башка уруулар өз учурунда жардамга келалбай калган. Акырында кыргыздар Абылай хандан жеңилген. Кыргыздын башчысы чоң бий Эсенгул баатыр 21 жаштагы Түлөберди Жамансарт уулун элчиликке жиберген. Түлөберди Абылай хандын кабыл алуусунда болуп, тирүү калган туткундарды бошотуп алган. Абылай хан жер маселеси боюнча кыргыздарга катуу талап койгон. Түлөберди келгенден кийин Эсенгул баатыр кыргыздын аттуу-баштуулары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кеңешип жер боюнча Абылай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> макулдашуу керектиги айтылган. 1780-жылы сол канаттан Туума бий <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Мама бийдин, солтодон Кебек бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түлөбердинин, сарыбагыштан Эсенгул баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Атаке баатырдын, бугудан Бирназар бийдин, чекир саяктан Жамболот баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Качыке баатырдын, саяктан Сейит бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Келдибектин катышуусунда Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги ажыратылган. Кыргыздын жер чеги батыш жагы Күйүктүн бели, Үчбуурул, Түймөкент, Абылкайыр, Курагаттынын Чүйгө куйган жери Түйүшкөн, Чүйдүн суусун кечип өтүп, Чокмордун кайкысын басып, Иленин суусун жээктеп келип, Үчалматыдан токтогон. Башы Үчалматы, түндүгү Иле бою, аягы Чокмордун бели, Курагаттынын Чүйгө куйган жери, батыш жагы кичи Буурул - чоң Буурул, Күйүктүн бели, Терс суусу андан ары Чаткал суусунун аягы Кой-Ташка чейинки жерлер Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги катары аныкталган. Тынчтык мамилени сактап туруу үчүн кыргыздар Түлөбердини казактарга ''ак үйлүүгө'' көчүрүшкөн. Бердикожо баатырдын 1785-жылы баштаган согушуна чейин эки тараптын мамилеси тынч болгон.<br>Ад.: ''Алымбеков Т.'' Кыргыз урууларынын чыгышы/ КЖФ № 364; ''Алымбеков Т.'' Кокон хандыгына чейинки кыргыз турмушу жөнундө / №1454; ''Асанов Т.'' Кыргызско-казахские взаимоотношения и пограничные вопросы XVm-XIX вв. / Вестник КГНУ; ''Сапаралиев Д. Б.'' Взаимоотношения кыргызского народа с Россией и соседними народами в XVIII в. Б., 1995; Кытай жазмаларындагы кыргыздар. Шинжаң эл басмасы, 2004. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖОРТУУЛДАРЫ''' – 18-кылымдын экинчи жарымынан кыргыздарды өзүнө каратып алуу максатында казак ханы Абылайдын кыргыз жергесине уюштурган баскынчыл согуштук аракеттери. Жунгар хандыгы кулагандан кийин кыргыз-казак элдери чек аралаш аймактардагы жайыттарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуштарга талапкер боло башташкан. Жайыт, жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> конуш талашуудан чыккан өз ара дооматтар акыры чоң жаңжалга айланган. Көчмөндөр өз муктаждыктарын камсыз кылуу үчүн бири-бирин талап-тоноочулукка өткөн, жылкы тийип, ''барымтага'' алуу сыяктуу кейиштүү жосундар туруктуу мүнөзгө айланган. Башкаруучу төбөлдөр да мындай ыкманы колдоп, барымтанын эсебинен үйүрдүн башын көбөйтүүнү максат кылышкан. Өзгөчө Иле дарыясынын алабы, Чүй <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Талас сууларынын төмөнкү агымындагы конуш жерлер талашка түшкөн. Кыргыздар менен казактардын ортосундагы мамилелердин курчушу 1759-, 1764-, 1765-, 1766-, 1768-жылдардагы кандуу кагышууларга алып келген. 1765-жылы ''Абылай ''султан Түркстандын чет жакасында көчүп жүргөн Каработо бийге кол салып, мал-жаны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> барымтага алган. 1771-жылы Абылай Орто жүздүн ханы болуп шайлангандан кийин кыргыздарды өзүнө баш ийдирүүгө аракет кылган. Абылайга таянган казак уруулары чек аралаш аймактардагы кыргыз конуштарына көчүп келип, жайыттарды ээлей баштаган. Чанычкулудан Бердикожо; Чапыраштыдан Кооман, Жабек, Качыке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Дөөлөт; Ботбайдан Түлөкабыл, Жайсаң; Кашкородон Малдыбай, Конушбай сыяктуу баатырлар баштап келип, кыргыздын жерлерине ээлик кылышкан. Ушундай кырдаалга байланыштуу Таластын оозундагы Капкада оң канаттан Эсенгул баатырдын, сол канаттан Туума бийдин жетекчилигинде бийлердин кеңеши өткөрүлгөн. Кеңештин жыйынтыгы боюнча кыргыз конуштарын казактардан коргоп калуу максатында Кетмен-Төбөдөгү каба саяктарды Таласка, Кочкордогу чекир саяктарды Чүйгө көчүрүп келүү керек деген бүтүмгө келишкен. Өз ара кагылышуулардын айынан кыргыздардын колунан казак баатырлары Качыке, Кооман, Жабек <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көкжарлы Барак каза болот. Натыйжада кыргыздардан жеңилген казактар Сары-Аркадагы Абылай ханга даттанып барышкан. Кытай даректеринин ырастаганы боюнча Абылай хан 1774-жылы кыргыздардын аймагына кол салган. Ошол учурдагы Кара-Балтадагы салгылашууда ''Атаке'' баатыр жеңилип, Таласка чегинген. Буга жооп кылып, ''Садыр'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Жайыл'' баатырлар Чолок-Коргон, Созок аймактарындагы казактарга жортуул жасап, жылкы тийип турушкан. Улуу жүздүн бийлери Жоогачты өкүл кылып, Абылай ханга жиберишкен. 1779-жылы Абылай хан чоң күч <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кыргыздарга каршы аттанып, колунун бир бөлүгүн Олуя-Атага, экинчисин Таластын Капкасындагы Садыр баатырга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> үчүнчүсүн Чүйгө жөнөткөн. Чүйдүн аягы Түйүшкенттеги салгылашууда солтонун талкан уругу катуу жеңилип, Жайыл үч уулу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туткунга түшкөн. Капыстан тийген жоого Садыр дагы туруштук бере албай туткунга алынган. Ушул согушта солто уруусуна жардамга келаткан саруунун айрым бөлүктөрү жаңылыш Абылайдын колуна туш болгон. «Эрдигинен солто өлдү, энөөлүгүнөн куубилек, колпоч өлдү» деген сөз ошондон калган. Жоо капысынан кол салгандыктан, башка уруулар өз учурунда жардамга келалбай калган. Акырында кыргыздар Абылай хандан жеңилген. Кыргыздын башчысы чоң бий Эсенгул баатыр 21 жаштагы Түлөберди Жамансарт уулун элчиликке жиберген. Түлөберди Абылай хандын кабыл алуусунда болуп, тирүү калган туткундарды бошотуп алган. Абылай хан жер маселеси боюнча кыргыздарга катуу талап койгон. Түлөберди келгенден кийин Эсенгул баатыр кыргыздын аттуу-баштуулары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кеңешип жер боюнча Абылай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> макулдашуу керектиги айтылган. 1780-жылы сол канаттан Туума бий <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Мама бийдин, солтодон Кебек бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түлөбердинин, сарыбагыштан Эсенгул баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Атаке баатырдын, бугудан Бирназар бийдин, чекир саяктан Жамболот баатыр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Качыке баатырдын, саяктан Сейит бий <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Келдибектин катышуусунда Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги ажыратылган. Кыргыздын жер чеги батыш жагы Күйүктүн бели, Үчбуурул, Түймөкент, Абылкайыр, Курагаттынын Чүйгө куйган жери Түйүшкөн, Чүйдүн суусун кечип өтүп, Чокмордун кайкысын басып, Иленин суусун жээктеп келип, Үчалматыдан токтогон. Башы Үчалматы, түндүгү Иле бою, аягы Чокмордун бели, Курагаттынын Чүйгө куйган жери, батыш жагы кичи Буурул - чоң Буурул, Күйүктүн бели, Терс суусу андан ары Чаткал суусунун аягы Кой-Ташка чейинки жерлер Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги катары аныкталган. Тынчтык мамилени сактап туруу үчүн кыргыздар Түлөбердини казактарга ''ак үйлүүгө'' көчүрүшкөн. Бердикожо баатырдын 1785-жылы баштаган согушуна чейин эки тараптын мамилеси тынч болгон. </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br>Ад.: ''Алымбеков Т.'' Кыргыз урууларынын чыгышы/ КЖФ № 364; ''Алымбеков Т.'' Кокон хандыгына чейинки кыргыз турмушу жөнундө / №1454; ''Асанов Т.'' Кыргызско-казахские взаимоотношения и пограничные вопросы XVm-XIX вв. / Вестник КГНУ; ''Сапаралиев Д. Б.'' Взаимоотношения кыргызского народа с Россией и соседними народами в XVIII в. Б., 1995; Кытай жазмаларындагы кыргыздар. Шинжаң эл басмасы, 2004. </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''Т.Асанов.'' <br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''Т.Асанов.'' <br></div></td></tr> </table>

imported>Adina