Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Соңку өзгөрүүлөр [ky]

БАЗАРБАЕВ Шамшы

Турганбаев Элебай — Thu, 30 Apr 2026 03:21:47 GMT

← Мурунку нускасы		03:21, 30 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БАЗАРБАЕВ''' Шамшы [1937, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Жалал-Абад]] (азыркы [[Сузак]]) району, [[Достук айылы]] ‒ 2004, [[Кыргыз Республикасы]], [[Ош шаары]])] ‒ философ, философия илимдеринин доктору (1998), профессор (1993). Кыргыз Республикасынын билим берүүгө эмгек сиӊирген кызматкери (2001). 1963-жылы [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин тарых факультетин бүтүргөн. 1974‒1998-жылдары [[Ош мамлекеттик ~~унивеситети~~]]нде кафедра башчысы, педагогика ~~<span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>~~жана~~</span>~~ тарых факультеттеринин деканы, 1998-жылдан ~~университеттинн~~ проректору. 100дөн ашык илимий эмгектин, ~~<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>~~анын ичинде~~</span>~~ 4 монографиянын автору. Ал советтик доордо ~~көлөкөдө кармалып келген~~ дин ~~багытын өзүнүн илимий эмгектеринде~~ тереӊ изилдеп, аны маданияттын салмактуу бир тармагы катарында таасын көрсөткөн ~~<span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>~~жана~~</span>~~ республикада биринчилерден болуп окуу китептерин жазган.~~<br>~~ Эмг.: Дин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> үй-бүлө. Ф., 1972; Образ жизни и ~~атеистические~~ воспитание. Ф., 1990; Кыргыз маданиятынын өнүгүү диалектикасы. Ош, 2001.<br> ''Б. Солтонбеков.''		'''БАЗАРБАЕВ''' Шамшы [15. 11. 1937, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Жалал-Абад]] (азыркы [[Сузак]]) району, [[Достук айылы\|Долоно-Башат айылы]] ‒ 23. 04. 2004, [[Кыргыз Республикасы]], [[Ош шаары]]] ‒ философ, философия илимдеринин доктору (1998), профессор (1993). Кыргыз Республикасынын билим берүүгө эмгек сиӊирген кызматкери (2001). 1963-жылы [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин тарых факультетин бүтүргөн. Эмгек жолу Кыргыз ССР Илимдер Акедемиясында илимий кызматкер болуудан башталган (1966‒1974). 1974‒1998-жылдары [[Ош мамлекеттик университети]]нде кафедра башчысы, педагогика жана тарых факультеттеринин деканы, 1998-жылдан университеттинин проректору. Ш. Базарбаев 100дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 4 монографиянын автору. Негизинен советтик доордо анча маани берилбей, көмүскөдө калган дин багытындагы маселелерди тереӊ изилдеп, аны маданияттын салмактуу бир тармагы катарында таасын көрсөткөн жана республикада биринчилерден болуп ал маселелерге арналган окуу китептерин жазган. Бул эмгектери үчүн бир катар мамлекеттик сыйлыктарга татыктуу болгон.

			Эмг.: Дин <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> үй-бүлө. Ф., 1972; Образ жизни и атеистическое воспитание. Ф., 1990; Рухий маданият жана дин. Ош, 1995; Кыргыз маданиятынын өнүгүү диалектикасы. Ош, 2001.<br> ''Б. Солтонбеков.''
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

БИОТЕХНОЛОГИЯ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 11:22:06 GMT

← Мурунку нускасы		11:22, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(2 intermediate revisions by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОТЕХНОЛО́ГИЯ ''' (''био''… ~~ж-а~~ ''технология'') – адамга керек баалуу продукт алуу максатында микроорганизм, өсүмдүк жана жаныбарларды технологиялык өндүрүштө пайдалануу. Микрорганизмдердин ачытуу процессинин натыйжасында нан бышыруу, шарап, сыр даярдоо, пиво кайнатуу сыяктуу ~~биотехноллогия~~ тармактары байыртадан белгилүү болгон. Азыр анын жардамы менен ар кандай биологиялык активдүү заттар – гормондор, ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, дары-дармектер алынат. Биотехнология ыкмалары айлана-чөйрөнү коргоодо өнөр жай өндүрүшүнөн чыккан таштандыларды, кир сууларды тазалоодо кеӊири колдонулат. Айыл чарба өсүмдүк зыянкечтерине жана илдеттерине каршы чыгарылган биопрепараттар, энергия жана ресурстарды үнөмдөөчү өндүрүш иштери, тоютка жана тамак-аш кошунду белокторун алуу ага негизделген. Ген жана клетка инженериясынын өнүгүшүнө байланыштуу мурда алынбаган өтө баалуу дары-дармектер (интерферон, кишинин өсүү гормону ж. б.), вакцинаны синтездөө, жаӊы пайдалуу микроорганизм түрлөрүн, өсүмдүк сортун, мал породасын жаратуу, мал чарбасындагы асыл тукум ишинде клетка технологиясын колдонуу ж. б. мүмкүнчүлүктөр пайда болду. Азыркы биотехнология биохимия, микробиология, молекулалык биология, генетика, иммунология, биофизика ж. б. илимдердин жетишкендиктерин пайдаланат.<br/>''Ад.:'' Сельскохозяйственная биотехнология /Под ред.акад. В.С. Шевелухи. М., 2003; ''Реннеберг Р., Реннеберг И.'' От пекарни до биофабрики. М., 1991.<br/>''Т. Дөөлөткелдиева''.		'''БИОТЕХНОЛО́ГИЯ ''' (''био''… жана ''технология'') – адамга керек баалуу продукт алуу максатында микроорганизм, өсүмдүк жана жаныбарларды технологиялык өндүрүштө пайдалануу. Микрорганизмдердин ачытуу процессинин натыйжасында нан бышыруу, шарап, сыр даярдоо, пиво кайнатуу сыяктуу биотехнология тармактары байыртадан белгилүү болгон. Азыр анын жардамы менен ар кандай биологиялык активдүү заттар – гормондор, ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, дары-дармектер алынат. Биотехнология ыкмалары айлана-чөйрөнү коргоодо өнөр жай өндүрүшүнөн чыккан таштандыларды, кир сууларды тазалоодо кеӊири колдонулат. Айыл чарба өсүмдүк зыянкечтерине жана илдеттерине каршы чыгарылган биопрепараттар, энергия жана ресурстарды үнөмдөөчү өндүрүш иштери, тоютка жана тамак-аш кошунду белокторун алуу ага негизделген. Ген жана клетка инженериясынын өнүгүшүнө байланыштуу мурда алынбаган өтө баалуу дары-дармектер (интерферон, кишинин өсүү гормону ж. б.), вакцинаны синтездөө, жаӊы пайдалуу микроорганизм түрлөрүн, өсүмдүк сортун, мал породасын жаратуу, мал чарбасындагы асыл тукум ишинде клетка технологиясын колдонуу ж. б. мүмкүнчүлүктөр пайда болду. Азыркы биотехнология биохимия, микробиология, молекулалык биология, генетика, иммунология, биофизика ж. б. илимдердин жетишкендиктерин пайдаланат.<br/> ''Ад.:'' Сельскохозяйственная биотехнология /Под ред.акад. В.С. Шевелухи. М., 2003; ''Реннеберг Р., Реннеберг И.'' От пекарни до биофабрики. М., 1991.<br/>''Т. Дөөлөткелдиева''.


	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОТЕХНИЯ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 11:13:03 GMT

← Мурунку нускасы		11:13, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОТЕ́ХНИЯ ''' (''био...'' ~~ж-а~~ гр. techne – өнөр, чеберчилик) – аӊчылык кылынуучу жаныбарларды (негизинен сүт эмүүчүлөр жана куштар) табигый шартта көбөйтүү жана аларды рационалдуу пайдалануу жөнүндөгү илим. Биотехния иштеп чыгуучу негизги маселелер: аӊчылык кылынуучу айбанат жана куштарды коргоо, багуу жана көбөйтүү; алардын жашоо шартын жакшыртуу; жапайы айбанаттарды аӊчылык кылынуучу жайларга байыр алдыруу. Биотехния сырткы чөйрөнүн жана адамдын чарбалык ишинин жапайы айбанаттарга көрсөткөн таасирин изилдейт, жапайы жаныбарларды (багыш, чаар бугу, марал ж. б.) бакмалаштыруу ыкмасын, зыянкеч жаныбарларга (карышкыр, чөө, сүлөөсүн, момолой ж. б.) каршы күрөшүү чараларын иштеп чыгат.		'''БИОТЕ́ХНИЯ ''' (''био...'' жана гр. techne – өнөр, чеберчилик) – аӊчылык кылынуучу жаныбарларды (негизинен сүт эмүүчүлөр жана куштар) табигый шартта көбөйтүү жана аларды рационалдуу пайдалануу жөнүндөгү илим. Биотехния иштеп чыгуучу негизги маселелер: аӊчылык кылынуучу айбанат жана куштарды коргоо, багуу жана көбөйтүү; алардын жашоо шартын жакшыртуу; жапайы айбанаттарды аӊчылык кылынуучу жайларга байыр алдыруу. Биотехния сырткы чөйрөнүн жана адамдын чарбалык ишинин жапайы айбанаттарга көрсөткөн таасирин изилдейт, жапайы жаныбарларды (багыш, чаар бугу, марал ж. б.) бакмалаштыруу ыкмасын, зыянкеч жаныбарларга (карышкыр, чөө, сүлөөсүн, момолой ж. б.) каршы күрөшүү чараларын иштеп чыгат.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОТЕХНИКАЛЫК СИСТЕМА

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 11:11:48 GMT

← Мурунку нускасы		11:11, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОТЕХНИКАЛЫК СИСТЕ́МА – ''' өз ара байланышкан жана бири бирине көз каранды биологиялык жана техникалык системалардын же объектилердин жыйындысы. Мисалы, космос кемесинин борттук биотехникалык системасында ашкана, аба жана сууну калыбына келтирүү (регенерациялоо) блогу, энергия менен камсыздоо түзүлмөсү, жылуулукту жөндөө, таштандыларды минералдаштыруу, кээде космос оранжереясы ж. б. кирет. Бул система узак убакытка учуучу космонавттардын жашоосун камсыз кылат.		'''БИОТЕХНИКАЛЫК СИСТЕ́МА''' – өз ара байланышкан жана бири бирине көз каранды биологиялык жана техникалык системалардын же объектилердин жыйындысы. Мисалы, космос кемесинин борттук биотехникалык системасында ашкана, аба жана сууну калыбына келтирүү (регенерациялоо) блогу, энергия менен камсыздоо түзүлмөсү, жылуулукту жөндөө, таштандыларды минералдаштыруу, кээде космос оранжереясы ж. б. кирет. Бул система узак убакытка учуучу космонавттардын жашоосун камсыз кылат.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОСФЕРАНЫ БУЛГОО

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 11:06:53 GMT

← Мурунку нускасы		11:06, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОСФЕРАНЫ БУЛГОО ''' – адамзат коомунун ''биосферага'' тийгизген терс таасирлеринин жыйындысы. Алар биосферада зыяндуу заттардын өлчөмүн көбөйтүп, жашоо чөйрөсүнө залалдуу жаӊы химиялык бирикмелерди пайда кылат. Натыйжада биосферада бир топ өзгөрүүлөр болот. Мисалы, температуранын кескин көтөрүлүшү, табигий радиоактивдүүлүктүн күчөөсү ж. б. Мындай кесепеттер өз кезегинде адамдын ден соолугуна жана айлана-чөйрөгө өтө зыяндуу таасирин тийгизип, адамзаттын жашоо мүмкүнчүлүгүн чектөөдө. Учурда адамзаттын иш-аракетинин реалдуу натыйжасында тигил же бул формасына алып келүүдө. Буга өнөр жайдын, энергетиканын, транспорттун чар жайыт өнүгүүсү, айыл чарбасынын жана тиричиликтин химияланышы, калктын тез өсүшү, ошондой эле планетанын ургаалдуу урбанизациясы түрткү болууда. Мисалы, Жердин түпкүрүнөн жылына 300 млрд т тоо тек казып алынып, млрд т чамасында шарттуу отун жагылат; атмосферага 20 млрд т СО<sub>2</sub>, 300 млн т СО, 50 млн т ~~NOХ~~, 150 млн т SO<sub>2</sub>, 4–5 млн т H<sub>2</sub>S ж. б. зыяндуу газдар, 400 млн т күл жана чаӊ кошулат; гидросферага 600 млрд т өнөр жай жана тиричилик таштандылары төгүлүп, 10 млн т нефть жана нефть бирикмелери ташталат. Биосферага жерден казылып алынган металлдардын 50%, химиялык сырьёнун 30%, жылуулук электр станцияларынын иштелип чыккан жылуулуктун 67% кошулууда. Мындан жылына биосферада мурда такыр кездешпеген жана зыяндуу касиеттеринен ажырабаган химиялык бирикмелер (ксенобиотиктер) пайда болот. Биосфераны булгоонун масштабы өтө зор болгондо метаболизмдин табигый процесстерин жана атмосфера менен гидросферанын суюлтуу мүмкүнчүлүгү планетанын айрым бөлүктөрүндө адамзаттын чарбалык зыяндуу таасирин жөнгө сала албай калат. Бул биосферанын өзүн-өзү жөнгө салуу процессине тоскоол болуп, табият системаларынын бузулушу, токой менен айыл чарба аянттарынын кыскарышы жана түшүмдүүлүгүнүн төмөндөшү, экосистемалардын деградациясы, адамзаттын ден соолугунун начарлашы менен коштолууда.<br/>''Б. Үсөнканов.''		'''БИОСФЕРАНЫ БУЛГОО ''' – адамзат коомунун ''биосферага'' тийгизген терс таасирлеринин жыйындысы. Алар биосферада зыяндуу заттардын өлчөмүн көбөйтүп, жашоо чөйрөсүнө залалдуу жаӊы химиялык бирикмелерди пайда кылат. Натыйжада биосферада бир топ өзгөрүүлөр болот. Мисалы, температуранын кескин көтөрүлүшү, табигий радиоактивдүүлүктүн күчөөсү ж. б. Мындай кесепеттер өз кезегинде адамдын ден соолугуна жана айлана-чөйрөгө өтө зыяндуу таасирин тийгизип, адамзаттын жашоо мүмкүнчүлүгүн чектөөдө. Учурда адамзаттын иш-аракетинин реалдуу натыйжасында тигил же бул формасына алып келүүдө. Буга өнөр жайдын, энергетиканын, транспорттун чар жайыт өнүгүүсү, айыл чарбасынын жана тиричиликтин химияланышы, калктын тез өсүшү, ошондой эле планетанын ургаалдуу урбанизациясы түрткү болууда. Мисалы, Жердин түпкүрүнөн жылына 300 млрд т тоо тек казып алынып, млрд т чамасында шарттуу отун жагылат; атмосферага 20 млрд т СО<sub>2</sub>, 300 млн т СО, 50 млн т NO<sub>x</sub>, 150 млн т SO<sub>2</sub>, 4–5 млн т H<sub>2</sub>S ж. б. зыяндуу газдар, 400 млн т күл жана чаӊ кошулат; гидросферага 600 млрд т өнөр жай жана тиричилик таштандылары төгүлүп, 10 млн т нефть жана нефть бирикмелери ташталат. Биосферага жерден казылып алынган металлдардын 50%, химиялык сырьёнун 30%, жылуулук электр станцияларынын иштелип чыккан жылуулуктун 67% кошулууда. Мындан жылына биосферада мурда такыр кездешпеген жана зыяндуу касиеттеринен ажырабаган химиялык бирикмелер (ксенобиотиктер) пайда болот. Биосфераны булгоонун масштабы өтө зор болгондо метаболизмдин табигый процесстерин жана атмосфера менен гидросферанын суюлтуу мүмкүнчүлүгү планетанын айрым бөлүктөрүндө адамзаттын чарбалык зыяндуу таасирин жөнгө сала албай калат. Бул биосферанын өзүн-өзү жөнгө салуу процессине тоскоол болуп, табият системаларынын бузулушу, токой менен айыл чарба аянттарынын кыскарышы жана түшүмдүүлүгүнүн төмөндөшү, экосистемалардын деградациясы, адамзаттын ден соолугунун начарлашы менен коштолууда.<br/> ''Б. Үсөнканов.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОСФЕРАЛЫК РЕЗЕРВАТ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 11:01:46 GMT

← Мурунку нускасы		11:01, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БИОСФЕРАЛЫК РЕЗЕРВАТ́Т ''' – табияттын адамзатынын колу тие элек бөлүктөрүн өз калыбында сактап калуу, ошондой эле өзгөрүүгө дуушарланган бөлүктөрүн калыбына келтирүү максатында уюшулган аймак; чарбалык терс таасирди чектеп, закон аркылуу коргоолуучу экономикалык-экологиялык регион. Ал табигый жана маданий ландшафттан туруп, анда тиричилик кылгандар алдын-ала иштелип чыккан табиятты коргоо жана бузулган аймакты калыбына келтирүү планы боюнча иш жүргүзөт. Алгачкы биосфералык резерваттар 1970-жылы табиятты коргоо, илимий- изилдөө иштерди жүргүзүү үчүн ЮНЕСКОнун эл аралык «Адам жана Биосфера» программасынын чегинде түзүлө баштаган. Бүгүнкү күндө биосфералык резерват жөнүндө түшүнүк Севильяда (1995) болуп өткөн ЮНЕСКОнун эл аралык конференциясында калыптанган. Биосфералык резерват үч негизги бөлүктөн – ядролук (биотүрдүүлүк жакшы каралган жана табигый зонасы баштапкы абалда сакталган), буфердик (өтмө) жана өнүгүү (узак мөөнөткө чөйрөнү туура пайдалануу) зоналарынан турат. Анын негизги функциялары: коргоо (экосистемалардын жана ландшафттардын генетикалык ресурстарын сактоо), колдонуу (экономикалык жана социалдык өнүгүүнү туура жолго коюп, узак мөөнөттө кармап туруу) жана материалдык базалык (демонстрациялык долбоорлорду колдоо; айлана-чөйрөнү коргоо боюнча адистерди даярдоо; чөйрөнү коргоо боюнча жергиликтүү, улуттук жана глобалдык проблемаларды изилдөө жана аларга көзөмөл жүргүзүү). Кыргызстандагы ''Ысык-Көл биосфералык резерваты'' 2001-жылы уюшулган. <br/>''Т. Асыкулов''.		'''БИОСФЕРАЛЫК РЕЗЕРВАТ́ ''' – табияттын адамзатынын колу тие элек бөлүктөрүн өз калыбында сактап калуу, ошондой эле өзгөрүүгө дуушарланган бөлүктөрүн калыбына келтирүү максатында уюшулган аймак; чарбалык терс таасирди чектеп, закон аркылуу коргоолуучу экономикалык-экологиялык регион. Ал табигый жана маданий ландшафттан туруп, анда тиричилик кылгандар алдын-ала иштелип чыккан табиятты коргоо жана бузулган аймакты калыбына келтирүү планы боюнча иш жүргүзөт. Алгачкы биосфералык резерваттар 1970-жылы табиятты коргоо, илимий- изилдөө иштерди жүргүзүү үчүн ЮНЕСКОнун эл аралык «Адам жана Биосфера» программасынын чегинде түзүлө баштаган. Бүгүнкү күндө биосфералык резерват жөнүндө түшүнүк Севильяда (1995) болуп өткөн ЮНЕСКОнун эл аралык конференциясында калыптанган. Биосфералык резерват үч негизги бөлүктөн – ядролук (биотүрдүүлүк жакшы каралган жана табигый зонасы баштапкы абалда сакталган), буфердик (өтмө) жана өнүгүү (узак мөөнөткө чөйрөнү туура пайдалануу) зоналарынан турат. Анын негизги функциялары: коргоо (экосистемалардын жана ландшафттардын генетикалык ресурстарын сактоо), колдонуу (экономикалык жана социалдык өнүгүүнү туура жолго коюп, узак мөөнөттө кармап туруу) жана материалдык базалык (демонстрациялык долбоорлорду колдоо; айлана-чөйрөнү коргоо боюнча адистерди даярдоо; чөйрөнү коргоо боюнча жергиликтүү, улуттук жана глобалдык проблемаларды изилдөө жана аларга көзөмөл жүргүзүү). Кыргызстандагы ''Ысык-Көл биосфералык резерваты'' 2001-жылы уюшулган. <br/>''Т. Асыкулов''.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 10:58:49 GMT

← Мурунку нускасы		10:58, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' – табигый чөйрөнүн, антропогендик жана накта антропогендик (экономикалык, социалдык ж. б.) кубулуштар менен байланышкан жана азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө пайда болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы боюнча планеталык деӊгээлге жеткен экономикалык, саясий, социалдык, биологиялык, техникалык, технологиялык системалардын, ошондой эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк аракеттенүүнү талап кылган проблемалар жыйындысы. Азыркы учурда негизги глобалдык проблемаларга: ядролук коркунуч, экологиялык кризис, иммун жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, экономикалык кризис, азык-түлүк, каада-салттарды жокко чыгаруу, конверсия жана терроризм проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-кылымдын аягында экологиялык проблемалар өтө курч мүнөзгө ээ болду. Алар адамзаттын табиятка жана өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши менен байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү жөндөмүнөн ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы глобалдык экологиялык проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын түгөнүшү, озон катмарынын жукарышы (озон тешиги), өсүмдүк менен жаныбарлар түрлөрүнүн жоголушу, климаттын глобалдык деӊгээлде жылышы (''парниктик эффект''), эл аралык кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' Амазонка токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <br/>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи кезекте антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү боюнча эсептелинет. Зыяндуу заттар деӊизге жана океанга дарыя агымдары, атмосфералык аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун жана танкерлердин авариясында келип түшөт. Атмосфера аркылуу айрыкча биогендик компоненттер, органикалык-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, дихлордифенилтрихлорэтон – ДДТ, полихлордуу бифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн химиялык бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. Хлор органикалык бирикмелер жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө жана кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, глобалдык деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть бирикмелери – 88% ~~ж-а~~ ПХБ менен пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү туудурат. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүр тектүү суу тек бирикмелеринин көбүн берет. Анын ичинен 1,46 млн т нефть бирикмелеринин 10%и танкерлердин авариясына таандык. Океанда нефть бирикмелеринин концентрациясы ар кандай аймактарда түрдүүчө: Жер Ортолук деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде 0–350 ''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына жана экологиялык оор кырдаалга алып келүүдө. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы мидиялар менен кош капкалуу моллюскалардын өсүү ылдамдыгын басаӊдатып, гидробионттордун көбөйүшүн азайтат. Ошондой эле планктондун түшүмдүүлүгүн кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) менен деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, морфологиялык терс натыйжага (балыктарда шишиктердин пайда болушу, омурткаларынын жана сүзгүчтөрүнүн өзгөрүшү, ошондой эле устрицалардын, креветкалардын вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизет. <br/>Озон катмарынын жукарышы негизинен антропогендик факторлордун фреондорду жана азот бирикмелеринин атмосферага бөлүнүшүнөн (үн ылдамдыгынан жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу жана космос аппараттарынын органикалык отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы болсо жер бетиндеги климаттын жылый башташы менен байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – антропогендик таасирлердин натыйжасында атмосферанын күкүрттүн диоксиди жана азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<br/>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы современности. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового тысячелетия. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<br/>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''		'''БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' – табигый чөйрөнүн, антропогендик жана накта антропогендик (экономикалык, социалдык ж. б.) кубулуштар менен байланышкан жана азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө пайда болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы боюнча планеталык деӊгээлге жеткен экономикалык, саясий, социалдык, биологиялык, техникалык, технологиялык системалардын, ошондой эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк аракеттенүүнү талап кылган проблемалар жыйындысы. Азыркы учурда негизги глобалдык проблемаларга: ядролук коркунуч, экологиялык кризис, иммун жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, экономикалык кризис, азык-түлүк, каада-салттарды жокко чыгаруу, конверсия жана терроризм проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-кылымдын аягында экологиялык проблемалар өтө курч мүнөзгө ээ болду. Алар адамзаттын табиятка жана өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши менен байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү жөндөмүнөн ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы глобалдык экологиялык проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын түгөнүшү, озон катмарынын жукарышы (озон тешиги), өсүмдүк менен жаныбарлар түрлөрүнүн жоголушу, климаттын глобалдык деӊгээлде жылышы (''парниктик эффект''), эл аралык кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' Амазонка токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <br/> Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи кезекте антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү боюнча эсептелинет. Зыяндуу заттар деӊизге жана океанга дарыя агымдары, атмосфералык аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун жана танкерлердин авариясында келип түшөт. Атмосфера аркылуу айрыкча биогендик компоненттер, органикалык-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, дихлордифенилтрихлорэтон – ДДТ, полихлордуу бифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн химиялык бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. Хлор органикалык бирикмелер жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө жана кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, глобалдык деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть бирикмелери – 88% жана ПХБ менен пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү туудурат. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүр тектүү суу тек бирикмелеринин көбүн берет. Анын ичинен 1,46 млн т нефть бирикмелеринин 10%и танкерлердин авариясына таандык. Океанда нефть бирикмелеринин концентрациясы ар кандай аймактарда түрдүүчө: Жер Ортолук деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде 0–350 ''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына жана экологиялык оор кырдаалга алып келүүдө. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы мидиялар менен кош капкалуу моллюскалардын өсүү ылдамдыгын басаӊдатып, гидробионттордун көбөйүшүн азайтат. Ошондой эле планктондун түшүмдүүлүгүн кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) менен деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, морфологиялык терс натыйжага (балыктарда шишиктердин пайда болушу, омурткаларынын жана сүзгүчтөрүнүн өзгөрүшү, ошондой эле устрицалардын, креветкалардын вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизет. <br/>Озон катмарынын жукарышы негизинен антропогендик факторлордун фреондорду жана азот бирикмелеринин атмосферага бөлүнүшүнөн (үн ылдамдыгынан жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу жана космос аппараттарынын органикалык отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (кара: ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы болсо жер бетиндеги климаттын жылый башташы менен байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – антропогендик таасирлердин натыйжасында атмосферанын күкүрттүн диоксиди жана азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<br/> Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы современности. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового тысячелетия. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<br/> ''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

КРЕМНИЙ

Dilde — Wed, 29 Apr 2026 10:34:58 GMT

← Мурунку нускасы		10:34, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КРЕ́МНИЙ</b> (лат. Silicium), Si – элементтердин		<b type='title'>КРЕ́МНИЙ</b> (лат. Silicium), Si – элементтердин
	мезгилдик системасынын IV тобунда жайгашкан химиялык элемент, ~~ат. н.~~ 14, атомдук массасы 28,086. Табиятта үч изотоптун аралашмасынан турат: <sup>28</sup>Si, <sup>29</sup>Si		мезгилдик системасынын IV тобунда жайгашкан химиялык элемент, атомдук номери 14, атомдук массасы 28,086. Табиятта үч изотоптун аралашмасынан турат: <sup>28</sup>Si, <sup>29</sup>Si
	жана <sup>30</sup>Si. Кремнийдин майда күкүмдөрү боз, ири кристаллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы боюнча 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. <i>Берцелиус</i> фтордуу кремнийди SiF<sub>4 </sub>калий менен калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны силиций деп атаган. Жер кыртышындагы кремнийдин 12%и SiO<sub>2 </sub>– кремнезём, 75%и татаал кычкылтектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сланец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристаллдык кремний – тыгыздыгы 2,33 <i>г/см</i><sup>3</sup>, балкып эрүү t 1417°С ж-а кайноо t 2600°С болгон катуу зат. Кремний көпчүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH<sub>4</sub>, SiF<sub>4</sub>, SiO<sub>2</sub>, Si<sub>3</sub>N<sub>4 </sub>ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек м-н кремний кош оксидин SiO<sub>2</sub>, оксидин SiO, галогендер м-н галогениддерди SiХ<sub>4</sub>, суутек м-н силандарды Si<sub><i>n</i></sub>H<sub>2</sub><sub><i>n</i></sub><sub>+2 </sub>(жалпы формуласы), металлдар м-н силициддерди – кыйындык м-н эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө температу расында майдаланган кремний м-н фтор гана реакцияга кире алат: Si + 2F<sub>2 </sub>= SiF<sub>4</sub>. Кремний хлор м-н 400–600°Cде, көмүртек ж-а азот м-н өтө жогорку температурада аракеттенет. Кадимки шартта кремнийге кислоталар таасир этпейт. Кремний щелочтор м-н аракеттенип, суутекти ж-а силикаттарды пайда кылат: Si + 2NaOH + H<sub>2</sub>O = Na<sub>2</sub>SiO<sub>3 </sub>+ 2H<sub>2</sub>. Кремний кычкылтек м-н –Si–O–Si–O– сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирикмелери кеңири таралган. Мисалы, табигый ж-а синтез жолу м-н алынган силикаттар. Анын молекуласында ар бир кремний атому төрт кычкылтек атому м-н жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому кремнийдин эки атому м-н байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү химиялык бирикме – SiO<sub>2 </sub>пайда болот. Ал – кыйындык м-н эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. Кремнийдин 95–98% техникалык түрү арзан сырьё –кремнезёмду (SiO<sub>2</sub>) жогорку темп-рада көмүртек м-н калыбына келтирүүдөн алынат: SiO<sub>2</sub>+2C =Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза кремний алуу үчүн техникалык кремний жеңил учма бирикмелерге SiCl<sub>4</sub>, SiI<sub>4 </sub>ж. б. өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу ж-а муздатуудан кийин тазаланган бирикме жогорку температурада суутек же чаң түрүндөгү цинк м-н калыбына келтирилет. Кремний жарым өткөргүч техникада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн батареясы катары космос кемелерин электр энергиясы м-н камсыз кылат. Чоюн ж-а болотко алардын механикалык касиеттерин жакшыртуу үчүн кошулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак таштар катуулугу огюнча алмаздан кийин турат. Кремнийдин оргганикалык бирикмелеринен жасалган материалдар жогорку температурага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты касиеттерге ээ. Кремнийдин органикалык бирикмелеринен алынган майлоочу майлар өтө жогорку ж-а өтө төмөнкү температурада баштапкы касиеттерин өзгөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – 20–30 <i>км</i> бийиктикте учкан реактивдүү самолёттордун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмашкыс материал.		жана <sup>30</sup>Si. Кремнийдин майда күкүмдөрү боз, ири кристаллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы боюнча 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. <i>Берцелиус</i> фтордуу кремнийди SiF<sub>4 </sub>калий менен калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны силиций деп атаган. Жер кыртышындагы кремнийдин 12%и SiO<sub>2 </sub>– кремнезём, 75%и татаал кычкылтектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сланец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристаллдык кремний – тыгыздыгы 2,33 <i>г/см</i><sup>3</sup>, балкып эрүү t 1417°С ж-а кайноо t 2600°С болгон катуу зат. Кремний көпчүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH<sub>4</sub>, SiF<sub>4</sub>, SiO<sub>2</sub>, Si<sub>3</sub>N<sub>4 </sub>ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек м-н кремний кош оксидин SiO<sub>2</sub>, оксидин SiO, галогендер м-н галогениддерди SiХ<sub>4</sub>, суутек м-н силандарды Si<sub><i>n</i></sub>H<sub>2</sub><sub><i>n</i></sub><sub>+2 </sub>(жалпы формуласы), металлдар м-н силициддерди – кыйындык м-н эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө температу расында майдаланган кремний м-н фтор гана реакцияга кире алат: Si + 2F<sub>2 </sub>= SiF<sub>4</sub>. Кремний хлор м-н 400–600°Cде, көмүртек ж-а азот м-н өтө жогорку температурада аракеттенет. Кадимки шартта кремнийге кислоталар таасир этпейт. Кремний щелочтор м-н аракеттенип, суутекти ж-а силикаттарды пайда кылат: Si + 2NaOH + H<sub>2</sub>O = Na<sub>2</sub>SiO<sub>3 </sub>+ 2H<sub>2</sub>. Кремний кычкылтек м-н –Si–O–Si–O– сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирикмелери кеңири таралган. Мисалы, табигый ж-а синтез жолу м-н алынган силикаттар. Анын молекуласында ар бир кремний атому төрт кычкылтек атому м-н жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому кремнийдин эки атому м-н байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү химиялык бирикме – SiO<sub>2 </sub>пайда болот. Ал – кыйындык м-н эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. Кремнийдин 95–98% техникалык түрү арзан сырьё –кремнезёмду (SiO<sub>2</sub>) жогорку темп-рада көмүртек м-н калыбына келтирүүдөн алынат: SiO<sub>2</sub>+2C =Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза кремний алуу үчүн техникалык кремний жеңил учма бирикмелерге SiCl<sub>4</sub>, SiI<sub>4 </sub>ж. б. өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу ж-а муздатуудан кийин тазаланган бирикме жогорку температурада суутек же чаң түрүндөгү цинк м-н калыбына келтирилет. Кремний жарым өткөргүч техникада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн батареясы катары космос кемелерин электр энергиясы м-н камсыз кылат. Чоюн ж-а болотко алардын механикалык касиеттерин жакшыртуу үчүн кошулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак таштар катуулугу огюнча алмаздан кийин турат. Кремнийдин оргганикалык бирикмелеринен жасалган материалдар жогорку температурага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты касиеттерге ээ. Кремнийдин органикалык бирикмелеринен алынган майлоочу майлар өтө жогорку ж-а өтө төмөнкү температурада баштапкы касиеттерин өзгөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – 20–30 <i>км</i> бийиктикте учкан реактивдүү самолёттордун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмашкыс материал.

КӨБҮРГӨН 1

Dilde — Wed, 29 Apr 2026 09:50:24 GMT

← Мурунку нускасы		09:50, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КӨБҮРГӨН</b> (Al l ium at rasangui ene um ) – өсүмдүктөрдүн лилия гүлдүүлөр тукумунун пияздар уруусундагы түрү. Көп жылдык чөп. Жалбырагы наштардай. Гүлү чатырдай топ гүлгө чогулган. Желекчелери кызгылт, кара темгилдүү.~~<br>~~ Мөмөсү – кутуча. Майдан июлга чейин гүлдөйт ж-а мөмөлөйт. Кыргызстандын бардык аймактарында бийик тоонун таштак беттеринде кездешет.		<b type='title'>КӨБҮРГӨН</b> (Al l ium at rasangui ene um ) – өсүмдүктөрдүн лилия гүлдүүлөр тукумунун пияздар уруусундагы түрү. Көп жылдык чөп. Жалбырагы наштардай. Гүлү чатырдай топ гүлгө чогулган. Желекчелери кызгылт, кара темгилдүү. Мөмөсү – кутуча. Майдан июлга чейин гүлдөйт ж-а мөмөлөйт. Кыргызстандын бардык аймактарында бийик тоонун таштак беттеринде кездешет.
	[[Категория:4-том, 497-546 бб]]		[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

БИОСФЕРА

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 09:44:01 GMT

← Мурунку нускасы		09:44, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОСФЕ́РА ''' (''био''… ~~ж-а~~ ''сфера'') – атмосфера, гидросфера жана литосферанын активдүү тиричилик өтүүчү бөлүгү. Биосферада тирүү организмдер менен алардын жашоо чөйрөсү органикалык байланышта болуп, бүтүндөй системаны түзөт. «Биосфера» терминин австралиялык геолог Э. Зюсс киргизген. Биосфера жөнүндөгү толук түшүнүктү орус геохимиги В. И. Вернадский иштеп чыккан. Ал боюнча Жер планетасындагы тирүү организмдердин тиричилик аракетинин натыйжасында пайда болгон жана өзүн-өзү теӊ салмактуулукта сактап туруучу мейкиндик системасы, ~~б. а.~~ жандуу жана жансыз заттардын бири-бири менен болгон аракеттеринин натыйжасында пайда болгон биостук система.		'''БИОСФЕ́РА ''' (''био''… жана ''сфера'') – атмосфера, гидросфера жана литосферанын активдүү тиричилик өтүүчү бөлүгү. Биосферада тирүү организмдер менен алардын жашоо чөйрөсү органикалык байланышта болуп, бүтүндөй системаны түзөт. «Биосфера» терминин австралиялык геолог Э. Зюсс киргизген. Биосфера жөнүндөгү толук түшүнүктү орус геохимиги В. И. Вернадский иштеп чыккан. Ал боюнча Жер планетасындагы тирүү организмдердин тиричилик аракетинин натыйжасында пайда болгон жана өзүн-өзү теӊ салмактуулукта сактап туруучу мейкиндик системасы, башкача айтканда жандуу жана жансыз заттардын бири-бири менен болгон аракеттеринин натыйжасында пайда болгон биостук система.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОСТРАТИГРАФИЯ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 09:42:54 GMT

← Мурунку нускасы		09:42, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОСТРАТИГРА́ФИЯ ''' (''био...'' ~~ж-а~~ ''стратиграфия) – стратиграфиянын'' бир тармагы; чөйрөнүн өзгөрүшүнө жараша организимдин эволюциялык жол менен өнүгүшү. Ар кайсы жердеги окшош катмарлардын өз ара байланыштарын жана салыштырмалуу жаштарын аныктоодо чөкмө тоо тектердеги организмдердин ташка айланган калдыктарынын таралышын изилдейт. Мында чөкмө тектердин арасында кездешүүчү организмдердин ташка айланган калдыктарына карап, ошол катмардын салыштырмалуу жашы аныкталат. Стратиграфиялык шкаласы түзүлөт. Анткени организмдердин өсүп-өнүгүшү, түрлөрүнүн өзгөрүшү чөйрөгө байланыштуу. Ошол себептен организмдердин ташка айланган калдыктарын жана алардын жер бетинде таралышын изилдеп, чөкмө тектердин пайда болуу мезгилин аныктоого болот. Катмарларды өз алдынча биозоналарга бөлүүдө, аябаган зор аянтты ээлеп, өтө көп тараган жана кыска мөөнөттүн ичинде толук өлүп жок болгон организмдердин, планктондордун, споралардын калдыктары зор мааниге ээ. Терминди биринчи жолу бельгиялык палеонтолог Долло киргизген.		'''БИОСТРАТИГРА́ФИЯ ''' (''био...'' жана ''стратиграфия) – стратиграфиянын'' бир тармагы; чөйрөнүн өзгөрүшүнө жараша организимдин эволюциялык жол менен өнүгүшү. Ар кайсы жердеги окшош катмарлардын өз ара байланыштарын жана салыштырмалуу жаштарын аныктоодо чөкмө тоо тектердеги организмдердин ташка айланган калдыктарынын таралышын изилдейт. Мында чөкмө тектердин арасында кездешүүчү организмдердин ташка айланган калдыктарына карап, ошол катмардын салыштырмалуу жашы аныкталат. Стратиграфиялык шкаласы түзүлөт. Анткени организмдердин өсүп-өнүгүшү, түрлөрүнүн өзгөрүшү чөйрөгө байланыштуу. Ошол себептен организмдердин ташка айланган калдыктарын жана алардын жер бетинде таралышын изилдеп, чөкмө тектердин пайда болуу мезгилин аныктоого болот. Катмарларды өз алдынча биозоналарга бөлүүдө, аябаган зор аянтты ээлеп, өтө көп тараган жана кыска мөөнөттүн ичинде толук өлүп жок болгон организмдердин, планктондордун, споралардын калдыктары зор мааниге ээ. Терминди биринчи жолу бельгиялык палеонтолог Долло киргизген.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОСИНТЕЗ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 09:41:21 GMT

← Мурунку нускасы		09:41, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОСИ́НТЕЗ ''' (''био''… ~~ж-а~~ ''синтез), – ферменттердин'' таасири менен организмде жөнөкөй органикалык заттардын пайда болуу процесси, зат алмашуунун бир бөлүгү. Бул процесс клеткаларда ферменттердин, аденозинтрифосфор, нуклеин кислоталарынын (белок синтези), биологиялык активдүү заттардын, микроэлементтердин, күн энергиясынын ж. б. катышуусу менен чөйрөнүн белгилүү бир шартында өтөт. Биосинтез организмде амин кислотасы, углевод, май ж. б. органикалык заттарды пайда кылат. Клеткада болуучу биосинтездин мүнөзү генетикалык аппаратта коддолгон (к. ''Генетикалык код, Транскрипция''), тукум куума маалыматтар аркылуу аныкталат. Микроорганизмдерде болуучу биосинтез витаминдерди, кээ бир гормондорду, антибиотиктерди, амин кислоталарын, ошондой эле тоют белокторун алууда колдонулат.		'''БИОСИ́НТЕЗ ''' (''био''… жана ''синтез), – ферменттердин'' таасири менен организмде жөнөкөй органикалык заттардын пайда болуу процесси, зат алмашуунун бир бөлүгү. Бул процесс клеткаларда ферменттердин, аденозинтрифосфор, нуклеин кислоталарынын (белок синтези), биологиялык активдүү заттардын, микроэлементтердин, күн энергиясынын ж. б. катышуусу менен чөйрөнүн белгилүү бир шартында өтөт. Биосинтез организмде амин кислотасы, углевод, май ж. б. органикалык заттарды пайда кылат. Клеткада болуучу биосинтездин мүнөзү генетикалык аппаратта коддолгон (кара: ''Генетикалык код, Транскрипция''), тукум куума маалыматтар аркылуу аныкталат. Микроорганизмдерде болуучу биосинтез витаминдерди, кээ бир гормондорду, антибиотиктерди, амин кислоталарын, ошондой эле тоют белокторун алууда колдонулат.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОПСИЯ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 09:39:23 GMT

← Мурунку нускасы		09:39, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БИОПСИ́Я ''' (''био''… ~~ж-а~~ гр. opsis – көрүнүш) – диагноз коюу максатында микроскоп менен изилдөө үчүн тирүү организмдин кандайдыр бир тканынан же органынан кесип алуу. Биопсия оору процессинин мүнөзүн (сезгенүү же шишик экенин) аныктоо үчүн жүргүзүлөт. Айрыкча шишиктин коркунучтуу түрлөрүн (рак, ''саркома'') тактоодо мааниси чоӊ.		'''БИОПСИ́Я ''' (''био''… жана гр. opsis – көрүнүш) – диагноз коюу максатында микроскоп менен изилдөө үчүн тирүү организмдин кандайдыр бир тканынан же органынан кесип алуу. Биопсия оору процессинин мүнөзүн (сезгенүү же шишик экенин) аныктоо үчүн жүргүзүлөт. Айрыкча шишиктин коркунучтуу түрлөрүн (рак, ''саркома'') тактоодо мааниси чоӊ.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

КӨБҮРГӨН

Dilde — Wed, 29 Apr 2026 08:53:57 GMT

← Мурунку нускасы		08:53, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КӨБҮРГӨН</b> ,<span style="letter-spacing:2px;"> п а н а р и ц и й</span> – манжа ткандарынын ириңдүү сезгениши. Манжанын тырмак тушундагы кесилген, сыйрылган, тикен кирген жер аркылуу ириңдетүүчү микроб киргенден ~~'''кобургон'''~~ териде, тырмак астында, түбүндө (үстүнкү) ж-а тарамышта, муун сөөктө, тери астында (терең) пайда болот. Үстүнкү ~~'''кобургон'''дө~~ теринин эпидермис катмары ириңдейт. Тырмак жанындагы ~~к'''обургон'''дө~~ анын түбү кызарып, ириңдейт. Ириң тырмак астына өтүп кетсе, ал тырмакты алып салмайынча айыкпайт. Терең жайгашкан ~~кобургон~~ манжанын ички жагындагы тери астынан башталат. Ал жерде тери калың болгондуктан, ириң ~~сырткач ыга~~ албай, ал тарамыш, муун, сөөккө чейин өтүп кетиши мүмкүн. Тери астындагысы такай сайгылашат, түнкүсүн ооруйт, сезгенүү муунга же тарамышка тарап кетсе, манжа кыймылдабай калат. Ириңдетүүчү микробдор лимфа ж-а кан тамырлар аркылуу тарап, ар кайсы орган м-н ткандарды сезгентет ж-а сепсис пайда кылышы мүмкүн. Ал көпкө айыкпаса, сезгенүү алакан, каруу, билекке өтүп, оор хирургиялык операция жасоого туура келет. Алдын алуу үчүн өндүрүштө ж-а үй тиричилигинде жеке тазалык эрежелерин сактоонун мааниси чоң.		<b type='title'>КӨБҮРГӨН</b> ,<span style="letter-spacing:2px;"> п а н а р и ц и й</span> – манжа ткандарынын ириңдүү сезгениши. Манжанын тырмак тушундагы кесилген, сыйрылган, тикен кирген жер аркылуу ириңдетүүчү микроб киргенден териде, тырмак астында, түбүндө (үстүнкү) ж-а тарамышта, муун сөөктө, тери астында (терең) пайда болот. Үстүнкү көбүргөндө теринин эпидермис катмары ириңдейт. Тырмак жанындагы көбүргөндө анын түбү кызарып, ириңдейт. Ириң тырмак астына өтүп кетсе, ал тырмакты алып салмайынча айыкпайт. Терең жайгашкан көбүргөн манжанын ички жагындагы тери астынан башталат. Ал жерде тери калың болгондуктан, ириң сыртка чыга албай, ал тарамыш, муун, сөөккө чейин өтүп кетиши мүмкүн. Тери астындагысы такай сайгылашат, түнкүсүн ооруйт, сезгенүү муунга же тарамышка тарап кетсе, манжа кыймылдабай калат. Ириңдетүүчү микробдор лимфа ж-а кан тамырлар аркылуу тарап, ар кайсы орган м-н ткандарды сезгентет ж-а сепсис пайда кылышы мүмкүн. Ал көпкө айыкпаса, сезгенүү алакан, каруу, билекке өтүп, оор хирургиялык операция жасоого туура келет. Алдын алуу үчүн өндүрүштө ж-а үй тиричилигинде жеке тазалык эрежелерин сактоонун мааниси чоң.
	[[Категория:4-том, 497-546 бб]]		[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

БИОНИКА

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 04:59:57 GMT

← Мурунку нускасы		04:59, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БИО́НИКА ''' (гр. bion – жашоо элементи) – ''кибернетиканын'' бир бөлүмү. Жаӊы приборлорду, механизмдерди, системаларды түзүү үчүн тирүү организмдердин түзүлүш өзгөчөлүктөрү менен тиричилик аракетин изилдейт. Бионика биология, физика, химия, электроника, навигация ж. б. илимдер менен тыгыз байланышта. Бионика боюнча жүргүзүлүп жаткан иштердин негизги багыттары төмөнкү проблемаларды камтыйт: эсептөө техникасын жакшыртуу жана ''автоматика'' менен ''телемеханиканын'' жаӊы элементтерин, түзүлүштөрүн иштеп чыгуу жана өркүндөтүү максатында адам жана жаныбардын нерв системасын изилдөө, нерв клеткаларын (нейрондорду) жана нейрон торчолорун моделдөө; жаӊы билдиргичтерди жана байкоо системаларын иштеп чыгуу максатында жандуу организмдердин сезүү органдарын ж. б. кабыл алуучу системаларын изилдөө; техникада колдонуу үчүн ар түрдүү жаныбарлардын багыт табуу, локация жана навигация принциптерин анализдөө; техникалык жана илимий жаӊы идеяларды табуу максатында жандуу организмдердин морфологиялык, физиологиялык, биохимиялык өзгөчөлүктөрүн изилдөө. Нерв системасынын иштөө жана жандуу организмдердеги башкаруу процесстеринин өзгөчөлүктөрү нерв клеткаларынын структуралык өзгөчөлүктөрү менен аныкталат. Ушунун негизинде биониканын өнүгүшү нейрондордун техникалык моделдерин түзүүдөн башталып, радиоэлектрондук элементтерден «нерв тармактары» пайда болгон. Эсти жана нерв системасынын башка касиеттерин изилдөө татаал өндүрүштүк процесстерди жана башкарууну автоматташтыруучу, «ойлонуучу» кибернетикалык машиналарды түзүүгө алып келди. Организмдердин информациялык системаларын: көпөлөктүн «антеннасын», балык жана сүт эмүүчүлөрдүн ультра үн байланышын, суу жаныбарларынын багыт табышын, аарынын «тилин», жарганаттардын ультраүн локациясын ж. б. изилдөө бионикада чоӊ орунду ээлейт. Табияттагы тыгыз, ийилчээк динамикалык күчкө туруктуу, тик өсүүчү конструкциялык формаларды (өсүмдүк сабагы, дарак сөӊгөгү) изилдөө менен бийик жана өтө бийик имараттардын долбоору иштелип чыгууда (Москвадагы Останкино телемунарасы ж. б.).<br/>''Ад.: Крайзмер'' Л. П., ''Сочиво'' В. П. Бионика. 2 изд., М., 1968; Нейрокомпьютеры – архитектура и реализация. М., 2000.		'''БИО́НИКА ''' (гр. bion – жашоо элементи) – ''кибернетиканын'' бир бөлүмү. Жаӊы приборлорду, механизмдерди, системаларды түзүү үчүн тирүү организмдердин түзүлүш өзгөчөлүктөрү менен тиричилик аракетин изилдейт. Бионика биология, физика, химия, электроника, навигация ж. б. илимдер менен тыгыз байланышта. Бионика боюнча жүргүзүлүп жаткан иштердин негизги багыттары төмөнкү проблемаларды камтыйт: эсептөө техникасын жакшыртуу жана ''автоматика'' менен ''телемеханиканын'' жаӊы элементтерин, түзүлүштөрүн иштеп чыгуу жана өркүндөтүү максатында адам жана жаныбардын нерв системасын изилдөө, нерв клеткаларын (нейрондорду) жана нейрон торчолорун моделдөө; жаӊы билдиргичтерди жана байкоо системаларын иштеп чыгуу максатында жандуу организмдердин сезүү органдарын ж. б. кабыл алуучу системаларын изилдөө; техникада колдонуу үчүн ар түрдүү жаныбарлардын багыт табуу, локация жана навигация принциптерин анализдөө; техникалык жана илимий жаӊы идеяларды табуу максатында жандуу организмдердин морфологиялык, физиологиялык, биохимиялык өзгөчөлүктөрүн изилдөө. Нерв системасынын иштөө жана жандуу организмдердеги башкаруу процесстеринин өзгөчөлүктөрү нерв клеткаларынын структуралык өзгөчөлүктөрү менен аныкталат. Ушунун негизинде биониканын өнүгүшү нейрондордун техникалык моделдерин түзүүдөн башталып, радиоэлектрондук элементтерден «нерв тармактары» пайда болгон. Эсти жана нерв системасынын башка касиеттерин изилдөө татаал өндүрүштүк процесстерди жана башкарууну автоматташтыруучу, «ойлонуучу» кибернетикалык машиналарды түзүүгө алып келди. Организмдердин информациялык системаларын: көпөлөктүн «антеннасын», балык жана сүт эмүүчүлөрдүн ультра үн байланышын, суу жаныбарларынын багыт табышын, аарынын «тилин», жарганаттардын ультраүн локациясын ж. б. изилдөө бионикада чоӊ орунду ээлейт. Табияттагы тыгыз, ийилчээк динамикалык күчкө туруктуу, тик өсүүчү конструкциялык формаларды (өсүмдүк сабагы, дарак сөӊгөгү) изилдөө менен бийик жана өтө бийик имараттардын долбоору иштелип чыгууда (Москвадагы Останкино телемунарасы ж. б.).<br/> ''Ад.: Крайзмер'' Л. П., ''Сочиво'' В. П. Бионика. 2 изд., М., 1968; Нейрокомпьютеры – архитектура и реализация. М., 2000.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОМЕХАНИКА (биологиянын бөлүмү)

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 04:55:16 GMT

← Мурунку нускасы		04:55, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БИОМЕХАНИКА (''' ''био...'' ~~ж-а~~ ''механика)'' – биологиянын (физиология, биофизика) жаныбарлардын орган, ткань жана бүтүндөй организминин механикалык касиеттерин, ошондой эле аларда болуучу механикалык процесстерди изилдөөчү бөлүмү. Биомеханика механиканын негизги принциптерин бардык тирүү организмдерде пайдаланышы менен мүнөздөлөт. Биомеханика боюнча изилдөөлөр ''Леонардо да Винчи''нин заманында эле башталган. Биомеханика боюнча алгачкы иштер колдонмо мүнөздө болгон. Бир клеткалуу организмдердин механикалык кубулуштарына, барыдан мурда клетка ичиндеги цитоплазма жана органеллалардын бөлүштүрүлүшү, клетканын бөлүнүшү, алардын кирпикчелер жана шапалакчаларынын жардамы менен мейкиндикте жылып жүрүшү кирет. Өсүмдүктүн өсүүсү, сырткы таасирлерге туруктуулугу, сабак, жалбырак жана тамырында заттардын өтүшү, гүлүнүн Күн абалына же курт-кумурскачыл өсүмдүктөрдүн курт-кумурскаларга болгон реакциясы, чөйрөнүн ар кандай факторлоруна (жарык, жерге тартылуу, химиялык заттар ж.б.) өсүмдүк органдарынын өсүү багыты (ийилүү) – тропизмдер, настиялар, нутациялар ж.б. изилденет. Кыймыл биомеханикасы анатомия жана теориялык механиканын маалыматтарына негизделген, кыймыл органдарынын структурасын; дем алуу аппаратынын биомеханикасы органдын серпилгич, серпилгич эмес каршылыгы, дем алуу кыймылынын динамикасы ж. б.; кан айлануу биомеханикасы кан тамырлар жана жүрөктүн серпилгичтигин, кан агымына кан тамырдагы гидравликалык каршылыкты, кан тамыр капталына толкундун таралышын, кандын кыймылы, жүрөк иши ж.б. изилдейт. Таяныч-кыймыл аппаратынын биомеханикасы булчуңдардын касиети, сөөктөр, муундар, байламталар ж.б. бышыктыгын аныктайт. Биомеханика боюнча иштер ар кандай илимдерде: эмгек ~~ж-а~~ спорт физиологиясы, аскер жана клиникалык медицина, анын ичинен неврология, ортопедия, травматология, протездөөдө кызыгуу жаратат. Биомеханика маалыматтары техниканын ар кандай областарында пайдаланылуучу автомат-манипулятор жана роботторду жасоодо колдонулат. Дем алуу жана кан айлануу биомеханикасынын изилдөөлөрү «жүрөк-өпкө» аппаратын түзүүнүн негизи болгон.		'''БИОМЕХАНИКА (''' ''био...'' жана ''механика)'' – биологиянын (физиология, биофизика) жаныбарлардын орган, ткань жана бүтүндөй организминин механикалык касиеттерин, ошондой эле аларда болуучу механикалык процесстерди изилдөөчү бөлүмү. Биомеханика механиканын негизги принциптерин бардык тирүү организмдерде пайдаланышы менен мүнөздөлөт. Биомеханика боюнча изилдөөлөр ''Леонардо да Винчи''нин заманында эле башталган. Биомеханика боюнча алгачкы иштер колдонмо мүнөздө болгон. Бир клеткалуу организмдердин механикалык кубулуштарына, барыдан мурда клетка ичиндеги цитоплазма жана органеллалардын бөлүштүрүлүшү, клетканын бөлүнүшү, алардын кирпикчелер жана шапалакчаларынын жардамы менен мейкиндикте жылып жүрүшү кирет. Өсүмдүктүн өсүүсү, сырткы таасирлерге туруктуулугу, сабак, жалбырак жана тамырында заттардын өтүшү, гүлүнүн Күн абалына же курт-кумурскачыл өсүмдүктөрдүн курт-кумурскаларга болгон реакциясы, чөйрөнүн ар кандай факторлоруна (жарык, жерге тартылуу, химиялык заттар ж.б.) өсүмдүк органдарынын өсүү багыты (ийилүү) – тропизмдер, настиялар, нутациялар ж.б. изилденет. Кыймыл биомеханикасы анатомия жана теориялык механиканын маалыматтарына негизделген, кыймыл органдарынын структурасын; дем алуу аппаратынын биомеханикасы органдын серпилгич, серпилгич эмес каршылыгы, дем алуу кыймылынын динамикасы ж. б.; кан айлануу биомеханикасы кан тамырлар жана жүрөктүн серпилгичтигин, кан агымына кан тамырдагы гидравликалык каршылыкты, кан тамыр капталына толкундун таралышын, кандын кыймылы, жүрөк иши ж.б. изилдейт. Таяныч-кыймыл аппаратынын биомеханикасы булчуңдардын касиети, сөөктөр, муундар, байламталар ж.б. бышыктыгын аныктайт. Биомеханика боюнча иштер ар кандай илимдерде: эмгек жана спорт физиологиясы, аскер жана клиникалык медицина, анын ичинен неврология, ортопедия, травматология, протездөөдө кызыгуу жаратат. Биомеханика маалыматтары техниканын ар кандай областарында пайдаланылуучу автомат-манипулятор жана роботторду жасоодо колдонулат. Дем алуу жана кан айлануу биомеханикасынын изилдөөлөрү «жүрөк-өпкө» аппаратын түзүүнүн негизи болгон.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОМЕТРИЯ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 04:44:27 GMT

← Мурунку нускасы		04:44, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БИОМЕТРИЯ ''' (''био...'' ~~ж-а~~ .....''метрия'') – колдонмо математиканын биологиялык маалыматтарды сандык анализ жасоочу бөлүмү. Биометрияда математикалык статистиканын ыкмалары, негизинен баяндоо статистикасы колдонулуп, параметрлерди баалоо жана гипотезаны текшерүү, регрессиялык жана дисперсиялык анализ жасалат. «Биометрия» термини көбүнчө «биологиялык маалыматтарды анализдөөдө математикалык статистиканы колдонуу» деген менен бирдей мааниде колдонулат. «Биометрия» 19-кылымдын аягында англиялык окумуштуу Ф. Гальтон ж. б. окумуштуулар антропометрияда корреляцияны эсептөө ыкмасын, кээ бир биологиялык обьектилердин таралуу тыгыздыгы жөнүндө саноо ыкмаларын иштеп чыккандан кийин калыптана баштаган. ~~1920–30~~-жылдарда бир катар окумуштуулар табигый тандалуунун бир катар моделин биометриялык ыкманы колдонуу менен аларды генетикалык изилдөө жүргүзгөн. Кийинчерээк, биометриялык ыкмалар генетикада гана эмес, систематикада, популяциялык биологияда, экологияда, биологияда, табият таанууда ж. б. биологиялык жана аралаш илимдерде кеңири колдонулууда.		'''БИОМЕТРИЯ ''' (''био...'' жана .....''метрия'') – колдонмо математиканын биологиялык маалыматтарды сандык анализ жасоочу бөлүмү. Биометрияда математикалык статистиканын ыкмалары, негизинен баяндоо статистикасы колдонулуп, параметрлерди баалоо жана гипотезаны текшерүү, регрессиялык жана дисперсиялык анализ жасалат. «Биометрия» термини көбүнчө «биологиялык маалыматтарды анализдөөдө математикалык статистиканы колдонуу» деген менен бирдей мааниде колдонулат. «Биометрия» 19-кылымдын аягында англиялык окумуштуу Ф. Гальтон ж. б. окумуштуулар антропометрияда корреляцияны эсептөө ыкмасын, кээ бир биологиялык обьектилердин таралуу тыгыздыгы жөнүндө саноо ыкмаларын иштеп чыккандан кийин калыптана баштаган. 1920–1930-жылдарда бир катар окумуштуулар табигый тандалуунун бир катар моделин биометриялык ыкманы колдонуу менен аларды генетикалык изилдөө жүргүзгөн. Кийинчерээк, биометриялык ыкмалар генетикада гана эмес, систематикада, популяциялык биологияда, экологияда, биологияда, табият таанууда ж. б. биологиялык жана аралаш илимдерде кеңири колдонулууда.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БИОМАССА

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 04:00:30 GMT

← Мурунку нускасы		04:00, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БИОМА́ССА ''' (''био''... ~~ж-а~~ ''масса'') – бир түрдүн особдорунун, түр топторунун же жамаатташтыктын мекендеген аймак бирдигине же көлөмүнө туура келүүчү жалпы массасы. Ал өсүмдүктө ф и т о м а с с а, жаныбарда з о о м а с с а деп аталат. Биомасса кургак же нымдуу заттын массасында (''г/м''<sup>2</sup>'', кг/га, г/м''<sup>3</sup> ж. б.) же анын пропорциялуу бирдиктери менен (көмүртек массасы же азот, органикалык заттын телосу ж. б.) туюнтулат. Ар кандай организм топторунун биомассасынын көлөмү жер бетинде, агын сууларда, көлдөрдө ар түрдүү болот. Анын аз же көп болушу өсүмдүк жана жаныбар түрлөрүнө, айлана-чөйрө шарттарына байланыштуу. Деӊиздеги өсүмдүктөрдүн биомассасы ал жерде жашаган жаныбарлардыкынан аз. Континент сууларындагы жана деӊиздериндеги биомассанын көпчүлүгү – балыктар үчүн баалуу азык. Техниканын өнүгүшүнөн улам азайып бара жаткан биомассанын көлөмүн көбөйтүү – ''биология'' илиминин маанилүү милдети.		'''БИОМА́ССА ''' (''био''... жана ''масса'') – бир түрдүн особдорунун, түр топторунун же жамаатташтыктын мекендеген аймак бирдигине же көлөмүнө туура келүүчү жалпы массасы. Ал өсүмдүктө ф и т о м а с с а, жаныбарда з о о м а с с а деп аталат. Биомасса кургак же нымдуу заттын массасында (''г/м''<sup>2</sup>'', кг/га, г/м''<sup>3</sup> ж. б.) же анын пропорциялуу бирдиктери менен (көмүртек массасы же азот, органикалык заттын телосу ж. б.) туюнтулат. Ар кандай организм топторунун биомассасынын көлөмү жер бетинде, агын сууларда, көлдөрдө ар түрдүү болот. Анын аз же көп болушу өсүмдүк жана жаныбар түрлөрүнө, айлана-чөйрө шарттарына байланыштуу. Деӊиздеги өсүмдүктөрдүн биомассасы ал жерде жашаган жаныбарлардыкынан аз. Континент сууларындагы жана деӊиздериндеги биомассанын көпчүлүгү – балыктар үчүн баалуу азык. Техниканын өнүгүшүнөн улам азайып бара жаткан биомассанын көлөмүн көбөйтүү – ''биология'' илиминин маанилүү милдети.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЙСЕБАЕВ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 03:47:35 GMT

← Мурунку нускасы		03:47, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЙСЕБАЕВ ~~'''~~ '''Рахат Сансызбаевич~~'''~~ (3. 1. 1975-жылы туулган, азыркы Бишкек шаары) – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (2020). БМУну (2001), Россия Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун Санкт-Петербургдагы филиалынын аспирантурасын (2008) бүткөн. ~~2001–02~~-жылдары Москва райондук мамлекеттик администрациясында бөлүмдүн жетектөөчү адиси, ~~2009–16~~-жылдары Б.Эльцин атындагы КРСУда кафедранын доценти, ~~2011–18~~-жылдары К. Карасаев атындагы БМУнун Славян таануу факультетинде бөлүм башчы, ~~2011–13~~-жылдары Вестминстер университетинде (Лондон, Улуу Британия) илимий стажёр, ~~2013–17~~-жылдары К. Карасаев атындагы БМУда кафедра башчысы, ~~2017–20~~-жылдары Кыргыз-кытай факультетинин деканы, 2020-жылдан профессору. Эл аралык менеджмент институтунда стажёр (Дели, Индия) (2014), «Ednet» билим берүү тармагынын эксперти (2014), Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин эксперти (2018). BILIM-STANDARD агенттигинин эксперти (2019).		'''БЕЙСЕБАЕВ ''' Рахат Сансызбаевич (03. 01. 1975-жылы туулган, азыркы Бишкек шаары) – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (2020). БМУну (2001), Россия Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун Санкт-Петербургдагы филиалынын аспирантурасын (2008) бүткөн. 2001–2002-жылдары Москва райондук мамлекеттик администрациясында бөлүмдүн жетектөөчү адиси, 2009–2016-жылдары Б.Эльцин атындагы КРСУда кафедранын доценти, 2011–2018-жылдары К. Карасаев атындагы БМУнун Славян таануу факультетинде бөлүм башчы, 2011–2013-жылдары Вестминстер университетинде (Лондон, Улуу Британия) илимий стажёр, 2013–2017-жылдары К. Карасаев атындагы БМУда кафедра башчысы, 2017–2020-жылдары Кыргыз-кытай факультетинин деканы, 2020-жылдан профессору. Эл аралык менеджмент институтунда стажёр (Дели, Индия) (2014), «Ednet» билим берүү тармагынын эксперти (2014), Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин эксперти (2018). BILIM-STANDARD агенттигинин эксперти (2019).
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЙРУТ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 03:44:27 GMT

← Мурунку нускасы		03:44, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЙРУ́Т ''' – Ливан Республикасынын борбор шаары. Жер Ортолук деӊиздин чыгышындагы дөӊсөөлүү жарым аралында жайгашкан. Калкы 2,0 млн (2021). Бейрут – ири порт; темир жана автомобиль жолдор тоому. Эл аралык аэропорту, текстиль, тамак-аш, булгаары, металл иштетүү өнөр жайы бар. Сыртка цитрус мөмөлөрүн, алма, зайтун майын, пилла, жүн чыгарат. Мамлекеттик, америкалык, француз жана араб университеттери, музейлер бар. Биздин заманга чейин 18-кылымдан (башка маалымат боюнча 15-кылымдан) Берит, Берута деген ат менен белгилүү) Финикиянын соода борбору жана порту, эллада – рим доорунда ири соода, кол өнөрчүлүк борбору катары эскерилет. 7-кылымда Араб халифатынын курамына кирген. 14–15-кылымдарда египеттик мамлюктардын ээлиги болгон. 1516–1918-жылдары Осмон падышалыгынын курамында. ~~1920–43~~-жылдары Франциянын мандат менен башкаруусуна ээ. 1943-жылдан көз каранды эмес Ливандын борбор шаары. Өлкөнүн финансы чордону. Финикия, Рим, Византия курулмаларынын, мечиттердин (Жами аль-Омари, 13-кылым; «Дворцовая», 16-кылым) калдыктары сакталган. 1982-жылы Израилдин агрессиясынын натыйжасында көп жери кыйроого учураган.<br/>		'''БЕЙРУ́Т ''' – Ливан Республикасынын борбор шаары. Жер Ортолук деӊиздин чыгышындагы дөӊсөөлүү жарым аралында жайгашкан. Калкы 2,0 млн (2021). Бейрут – ири порт; темир жана автомобиль жолдор тоому. Эл аралык аэропорту, текстиль, тамак-аш, булгаары, металл иштетүү өнөр жайы бар. Сыртка цитрус мөмөлөрүн, алма, зайтун майын, пилла, жүн чыгарат. Мамлекеттик, америкалык, француз жана араб университеттери, музейлер бар. Биздин заманга чейин 18-кылымдан (башка маалымат боюнча 15-кылымдан) Берит, Берута деген ат менен белгилүү) Финикиянын соода борбору жана порту, эллада – рим доорунда ири соода, кол өнөрчүлүк борбору катары эскерилет. 7-кылымда Араб халифатынын курамына кирген. 14–15-кылымдарда египеттик мамлюктардын ээлиги болгон. 1516–1918-жылдары Осмон падышалыгынын курамында. 1920–1943-жылдары Франциянын мандат менен башкаруусуна ээ. 1943-жылдан көз каранды эмес Ливандын борбор шаары. Өлкөнүн финансы чордону. Финикия, Рим, Византия курулмаларынын, мечиттердин (Жами аль-Омари, 13-кылым; «Дворцовая», 16-кылым) калдыктары сакталган. 1982-жылы Израилдин агрессиясынын натыйжасында көп жери кыйроого учураган.<br/>
	[[File:БЕЙРУТ73.png \| thumb \| <center>Парламент аянты.</center>]]		[[File:БЕЙРУТ73.png \| thumb \| <center>Парламент аянты.</center>]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЙИШ

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 03:42:11 GMT

← Мурунку нускасы		03:42, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЙИШ ''' – дүйнөлүк диндердеги (христианчылык, ислам, иудаизм, буддизм) түшүнүк боюнча дин жолундагылардын жаны үчүн «тиги дүйнөдөн» берилген түбөлүк жыргалчылык, ыракат жай. Бул түшүнүк алгачкы коомдо эле пайда болгондугун археологиялык изилдөөлөр ырастайт. Исламда Бейиш ал-жанна, жаннат, башкача айтканда бейиш багы деп аталат. Библияда (Эски осуятта) Бейиш Адам жана Ева жерге куулганга чейин жашаган ажайып бак катары сүрөттөлөт. Кийин христиандык дин окуусунун өнүгүшү менен дин жолундагылар кайрылып келе турган Бейиш жөнүндөгү идея бекемделет. Бейиштин жыргалчылыгы көптөгөн диндерде жердеги кылган күнөөлөрү үчүн жазаланып түшкөн «тиги дүйнөдөгү» тозок түшүнүгүнө карама-каршы коюлат, к. ''Жаннат.''		'''БЕЙИШ ''' – дүйнөлүк диндердеги (христианчылык, ислам, иудаизм, буддизм) түшүнүк боюнча дин жолундагылардын жаны үчүн «тиги дүйнөдөн» берилген түбөлүк жыргалчылык, ыракат жай. Бул түшүнүк алгачкы коомдо эле пайда болгондугун археологиялык изилдөөлөр ырастайт. Исламда Бейиш ал-жанна, жаннат, башкача айтканда бейиш багы деп аталат. Библияда (Эски осуятта) Бейиш Адам жана Ева жерге куулганга чейин жашаган ажайып бак катары сүрөттөлөт. Кийин христиандык дин окуусунун өнүгүшү менен дин жолундагылар кайрылып келе турган Бейиш жөнүндөгү идея бекемделет. Бейиштин жыргалчылыгы көптөгөн диндерде жердеги кылган күнөөлөрү үчүн жазаланып түшкөн «тиги дүйнөдөгү» тозок түшүнүгүнө карама-каршы коюлат, кара: ''Жаннат.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЙБУТОВ Рашид Межит оглы

Gulira — Wed, 29 Apr 2026 03:34:34 GMT

← Мурунку нускасы		03:34, 29 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЙБУТОВ ~~'''~~ '''Рашид Межид оглы~~'''~~ [1(14). 12. 1915, Тифлис – 9. 6. 1989, Москва] – азербайжан ырчысы (тенор), коомдук ишмер, СССРдин эл артисти (1959), Грузин ССР искусствосуна эмгек сиӊирген ишмер (1986), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1980). Р.~~ ~~М.~~ ~~Бейбутов Тбилисиде Д. Я. Андгуладзеден ырдоо боюнча сабак алган. Будапешттеги Бүткүл дүйнөлүк конкурста 1-сыйлыкка ээ болгон (1948). 1944–1956-жылдары Баку филармониясынын, 1953–1960-жылдары Азербайжан опера жана балет театрынын солисти болгон. Көрүнүктүү партиялары: Аскер (У. Гажибеков, «Аршин мал алан»), Балаш (Ф. Амиров, «Севиль»). Азербайжан мамлекеттик концерттик ансамблинин уюштуруучусу (1956) жана көркөм жетекчиси. 1966-жылы Ыр театрын уюштурган жана өмүрүнүн акырына чейин ошол театрда көркөм жетекчи жана солист болгон.<br/>		'''БЕЙБУТОВ ''' Рашид Межид оглы [01(14). 12. 1915, Тифлис – 09. 06. 1989, Москва] – азербайжан ырчысы (тенор), коомдук ишмер, СССРдин эл артисти (1959), Грузин ССР искусствосуна эмгек сиӊирген ишмер (1986), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1980). Р. М. Бейбутов Тбилисиде Д. Я. Андгуладзеден ырдоо боюнча сабак алган. Будапешттеги Бүткүл дүйнөлүк конкурста 1-сыйлыкка ээ болгон (1948). 1944–1956-жылдары Баку филармониясынын, 1953–1960-жылдары Азербайжан опера жана балет театрынын солисти болгон. Көрүнүктүү партиялары: Аскер (У. Гажибеков, «Аршин мал алан»), Балаш (Ф. Амиров, «Севиль»). Азербайжан мамлекеттик концерттик ансамблинин уюштуруучусу (1956) жана көркөм жетекчиси. 1966-жылы Ыр театрын уюштурган жана өмүрүнүн акырына чейин ошол театрда көркөм жетекчи жана солист болгон.<br/>
	[[File:БЕЙБУТОВ72.png \| thumb \| none]]Көп өлкөлөрдө азербайжан элдик ырларын, дүйнө элдеринин ырларын аткарып, гастролдордо болгон. Бейбутов киного да тартылган («Аршин мал алан», 1945; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1946). «Алыскы Индияда» (1952) китебинин автору. Кызы Рашида Ханум Б е й б у т о в а (3.11.1958-жылы туулган, Баку) – пианистка, ырчы (меццо-сопрано), 1985-жылдан Бейбутов атындагы Азербайжан ыр театрынын солисткасы.		[[File:БЕЙБУТОВ72.png \| thumb \| none]]Көп өлкөлөрдө азербайжан элдик ырларын, дүйнө элдеринин ырларын аткарып, гастролдордо болгон. Бейбутов киного да тартылган («Аршин мал алан», 1945; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1946). «Алыскы Индияда» (1952) китебинин автору. Кызы Рашида Ханум Б е й б у т о в а (03.11.1958-жылы туулган, Баку) – пианистка, ырчы (меццо-сопрано), 1985-жылдан Бейбутов атындагы Азербайжан ыр театрынын солисткасы.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЗОАР ЭЧКИСИ

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 11:26:26 GMT

← Мурунку нускасы		11:26, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЗОАР ЭЧКИСИ''' , с а к а л ч а н э ч к и (Capra aegagrus) – көӊдөй мүйүздүүлөр тукумундагы сүт эмүүчү. Дене узундугу 120–160 ''см'', бийиктиги 70–100 ''см'', салмагы 40 ''кг''га жетет. Эркегинин мүйүзү кылыч сымал, узун, капталынан жалпак; ургаачысыныкы кыскараак. Жонунун жана капталынын жүнү жайында саргыч-күрөӊ, кышында боз-күрөӊ, жонунда узунунан кеткен кочкул тагы бар. Жаагы, буту, сакалы (калыӊ жана узун) жана куйругу кара. Безоар эчкисинин карынында же ичегисинде чанда катуу органикалык таш сымал нерсе (безоар) болот (аты ошондон). Эгей деӊизинин аралдарында, Кичи Азиядан Афганстанга, Түндүк-Батыш Индияга чейин, Россияда Дагстанда 4200 ''м'' бийиктикке чейин кезигет. Чөп, бадал жалбырагы жана өркүндөрү менен азыктанат. Жетиден топтошуп, бир жерде туруктуу жашашат, кышкысын тоо этектерине ылдыйлап түшүшөт. Чанда, күзүндө чоӊ үйүргө (40 башка чейин) чогулушат. Ноябрь-декабрда кууттан чыгып, жазында 1–2 улак тууйт. Бакма эчкинин теги болушу мүмкүн. Аӊчылыктан улам саны азайып кеткен. Бул түр ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.		'''БЕЗОАР ЭЧКИСИ''', с а к а л ч а н э ч к и (Capra aegagrus) – көӊдөй мүйүздүүлөр тукумундагы сүт эмүүчү. Дене узундугу 120–160 ''см'', бийиктиги 70–100 ''см'', салмагы 40 ''кг''га жетет. Эркегинин мүйүзү кылыч сымал, узун, капталынан жалпак; ургаачысыныкы кыскараак. Жонунун жана капталынын жүнү жайында саргыч-күрөӊ, кышында боз-күрөӊ, жонунда узунунан кеткен кочкул тагы бар. Жаагы, буту, сакалы (калыӊ жана узун) жана куйругу кара. Безоар эчкисинин карынында же ичегисинде чанда катуу органикалык таш сымал нерсе (безоар) болот (аты ошондон). Эгей деӊизинин аралдарында, Кичи Азиядан Афганстанга, Түндүк-Батыш Индияга чейин, Россияда Дагстанда 4200 ''м'' бийиктикке чейин кезигет. Чөп, бадал жалбырагы жана өркүндөрү менен азыктанат. Жетиден топтошуп, бир жерде туруктуу жашашат, кышкысын тоо этектерине ылдыйлап түшүшөт. Чанда, күзүндө чоӊ үйүргө (40 башка чейин) чогулушат. Ноябрь-декабрда кууттан чыгып, жазында 1–2 улак тууйт. Бакма эчкинин теги болушу мүмкүн. Аӊчылыктан улам саны азайып кеткен. Бул түр ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЗДЕР

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 11:06:06 GMT

← Мурунку нускасы		11:06, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЗДЕР ''' – адам жана жаныбар организминдеги физиологиялык иштерге катышуучу биологиялык активдүү зат – гормондорду иштеп чыгуучу органдар. Өзүнүн иштеп чыккан гормонун өткөөлдөр аркылуу дененин сыртына же былжыр челге чыгаруучу бездерди экзокрин же сырткы секреция бездер, ал эми алар бөлүп чыгарган заттар секреттер деп аталат. Өткөөл түтүктөрү жок, иштеп чыгарган гормондорун канга же лимфага түздөн-түз берүүчү бездер эндокрин же ички секреция бездер деп аталат. Кээ бири кандагы з а т а л м а ш у у н у н акыркы заттарын чогултуп, аларды сыртка чыгарат. Ошентип организмди уулануудан сактайт. Аларга бөйрөк, тер жана жаш бездери кирет, к. ''Ички секреция бездери''.<br/>		'''БЕЗДЕР ''' – адам жана жаныбар организминдеги физиологиялык иштерге катышуучу биологиялык активдүү зат – гормондорду иштеп чыгуучу органдар. Өзүнүн иштеп чыккан гормонун өткөөлдөр аркылуу дененин сыртына же былжыр челге чыгаруучу бездерди экзокрин же сырткы секреция бездер, ал эми алар бөлүп чыгарган заттар секреттер деп аталат. Өткөөл түтүктөрү жок, иштеп чыгарган гормондорун канга же лимфага түздөн-түз берүүчү бездер эндокрин же ички секреция бездер деп аталат. Кээ бири кандагы з а т а л м а ш у у н у н акыркы заттарын чогултуп, аларды сыртка чыгарат. Ошентип организмди уулануудан сактайт. Аларга бөйрөк, тер жана жаш бездери кирет, кара: ''Ички секреция бездери''.<br/>
	[[File:БЕЗДЕР70.png \| thumb \| none]]		[[File:БЕЗДЕР70.png \| thumb \| none]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЗГЕК ЧИРКЕЙИ

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 11:04:06 GMT

← Мурунку нускасы		11:04, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЗГЕК ЧИРКЕЙИ''' , а н о ф е л е с (Anopheles) – курт-кумурскалар классындагы чиркейлер уруусу. Оозу сайып сорууга ылайыкталган. Буттары денесинен эки эсе узун; ургаачысы жаныбар жана адам канын сорот, эркеги өсүмдүк ширеси менен азыктанат. Жумурткасын нымдуу жерге таштайт. Сууда ~~өөрчүүйт~~. Жумурткадан өөрчүп чыккан личинка 4 жолу түлөп, куурчакчага айланат. Жер шарында 300, КМШ өлкөлөрүндө 7 түрү, ошондой эле Кыргызстанда да учурайт. Алар безгек мителерин оорулуудан таза адамга жугузат. Чиркейдин чагышынан сактаныш үчүн ар түрдүү дарылар, көбүнчө диметилфталат пайдаланылат.		'''БЕЗГЕК ЧИРКЕЙИ''' , а н о ф е л е с (Anopheles) – курт-кумурскалар классындагы чиркейлер уруусу. Оозу сайып сорууга ылайыкталган. Буттары денесинен эки эсе узун; ургаачысы жаныбар жана адам канын сорот, эркеги өсүмдүк ширеси менен азыктанат. Жумурткасын нымдуу жерге таштайт. Сууда өөрчүйт. Жумурткадан өөрчүп чыккан личинка 4 жолу түлөп, куурчакчага айланат. Жер шарында 300, КМШ өлкөлөрүндө 7 түрү, ошондой эле Кыргызстанда да учурайт. Алар безгек мителерин оорулуудан таза адамга жугузат. Чиркейдин чагышынан сактаныш үчүн ар түрдүү дарылар, көбүнчө диметилфталат пайдаланылат.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЗГЕК

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 11:01:48 GMT

← Мурунку нускасы		11:01, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЗГЕК ''' – ''безгек чиркейинин'' митеси – плазмодия пайда кылуучу кпишинин жугуштуу оорусу. ''Плазмодиялар'' оорулуунун канында жашайт. Аны француз врачы А. Лаверен ачкан (1880). Безгек ~~орулуу~~ адамдан соо кишиге анофелес чиркейи аркылуу жугат. Чиркей оорулууну чагып, канын соргондо аны менен кошо плазмодияларды сорот. Чиркейдин ичине кирген мите көбөйүп, соо кишини чакканда козгогучтар анын шилекейи менен адамдын организмине кирет. Ал кан менен боорго келип, андан кайра канга өтүп, эритроциттерди бузат, натыйжада кызыл кандын көлөмү азайып, ''анемия'' пайда болот. Безгекти ооруп айыккан киши да жуктуруусу мүмкүн, себеби козгогуч канда узакка чейин сакталат. Пристубунун узактыгы козгогучтун түрүнө жараша 6–36 ''с'' созулат. Оору капысынан катуу башталат, башы ооруп, чыйрыгып, калтырап титирейт, дене температурасы 40–41°ка көтөрүлөт, кээде башы айланып кусат. Оору 3–4 жума созулат. Дарылоону ооруканада врач жүргүзөт. Безгектин алдын алуу үчүн чиркейдин көбөйүшүнө жол бербей, оорулууну эрте таап дарылоо, сазды кургатуу, безгек чиркейи кыштоочу жерлерге ДДТ, гексохлоран чачуу ж. б. чаралар жүргүзүлөт.		'''БЕЗГЕК ''' – ''безгек чиркейинин'' митеси – плазмодия пайда кылуучу кпишинин жугуштуу оорусу. ''Плазмодиялар'' оорулуунун канында жашайт. Аны француз врачы А. Лаверен ачкан (1880). Безгек оорулуу адамдан соо кишиге анофелес чиркейи аркылуу жугат. Чиркей оорулууну чагып, канын соргондо аны менен кошо плазмодияларды сорот. Чиркейдин ичине кирген мите көбөйүп, соо кишини чакканда козгогучтар анын шилекейи менен адамдын организмине кирет. Ал кан менен боорго келип, андан кайра канга өтүп, эритроциттерди бузат, натыйжада кызыл кандын көлөмү азайып, ''анемия'' пайда болот. Безгекти ооруп айыккан киши да жуктуруусу мүмкүн, себеби козгогуч канда узакка чейин сакталат. Пристубунун узактыгы козгогучтун түрүнө жараша 6–36 ''с'' созулат. Оору капысынан катуу башталат, башы ооруп, чыйрыгып, калтырап титирейт, дене температурасы 40–41°ка көтөрүлөт, кээде башы айланып кусат. Оору 3–4 жума созулат. Дарылоону ооруканада врач жүргүзөт. Безгектин алдын алуу үчүн чиркейдин көбөйүшүнө жол бербей, оорулууну эрте таап дарылоо, сазды кургатуу, безгек чиркейи кыштоочу жерлерге ДДТ, гексохлоран чачуу ж. б. чаралар жүргүзүлөт.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕЖАР Морис

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 10:29:34 GMT

← Мурунку нускасы		10:29, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕЖА́Р ~~'''~~ '''Морис~~'''~~ (чыныгы аты-жөнү – М о р и с Ж а н Б е р ж е) (1. 1. 1927, Марсель 22.11.2007, Лозанна, Швейцария) – француз балет артисти, хореограф, режиссёр, педагог. Франциядагы көркөм искусство академиясынын мүчөсү (1994). Философ Г. Берженин (1896–1960) уулу. 1941-жылдан классикалык бийди үйрөнгөн, Марсель операсында (1944), «Балле де Пари» (1947–1949, Париж), Лондондо жана Стокгольмдо (1952) иштеген. Б. Парижде өзү түзгөн «Балле романтик» (1953), «Балле де л’Этуаль» (1954–1957) жана «Балле театр де Пари» (1967–1960) труппаларын жетектеген. Бежар Бартоктун музыкасына «Үчөө үчүн соната» (1957), П. Анринин музыкасына «Орфей» (1959) балеттерин алгачкылардан<br/>		'''БЕЖА́Р ''' Морис (чыныгы аты-жөнү – М о р и с Ж а н Б е р ж е) (01. 01. 1927, Марсель 22.11.2007, Лозанна, Швейцария) – француз балет артисти, хореограф, режиссёр, педагог. Франциядагы көркөм искусство академиясынын мүчөсү (1994). Философ Г. Берженин (1896–1960) уулу. 1941-жылдан классикалык бийди үйрөнгөн, Марсель операсында (1944), «Балле де Пари» (1947–1949, Париж), Лондондо жана Стокгольмдо (1952) иштеген. Б. Парижде өзү түзгөн «Балле романтик» (1953), «Балле де л’Этуаль» (1954–1957) жана «Балле театр де Пари» (1967–1960) труппаларын жетектеген. Бежар Бартоктун музыкасына «Үчөө үчүн соната» (1957), П. Анринин музыкасына «Орфей» (1959) балеттерин алгачкылардан<br/>
	[[File:БЕЖАР69.png \| thumb \| <center>М. Бежар. В. А. Моцарттын «Сыйкырдуу чоор» балетинен көрүнүш.</center>]]болуп койгон. Бежарды дүйнөгө тааныткан ''И. Ф. Стравинскийдин'' «Ыйык жаз» балети (1959) «Ла Монне» театры, «Уэстерн тиэтр балленин» катышуусу менен болгон. Анда Бежар бийдин ритуалдык, ырым-жырымдык мүнөзү, хореография жогорку даражага жеткен. 1960–1987-жылдары «XX кылымдын балети» (Брюссель), 1987-жылы швециялык «Балле Бежар Лозанн» труппаларын жетектейт. 1992-жылдан труппа «Бежар балле Лозанн» аталган. Бежар спектаклдеринде «Тогузунчу симфония» (Л. Ван Бетховен, 1964), «Биздин мезгилдегидей месса» (П. Анри, 1967), «Биздин Фауст» (И. С. Бах жана «Аргентина тангосу»,1975), «Король Лир – Просперо» (Г. Пёрселл, 1994) сыяктуу музыкалык чыгармаларды пайдаланган. «Тереза эне жана дүйнө балдары» (2002), «Заратустра» (2002) тандалма музыкага жазылган. Бежар сүйүү жана өлүм темасына арналган «Ромео жана Жульетта» (музыкасы Г. Берлиоздуку, 1966), «Балким бул Ажал» (музыкасы Р. Штраустуку, 1970), «Мага сүйүү эмнени билдирди» (музыкасы Г. Малердики, 1974) жана башка балеттерин койгон. Бежар бийдин лексикасынын жанданышына чоӊ таасир берген, хореографияны өркүндөтүүдө татаал муктаждыктарды чече билген. «Мудра» (1970–1987, Брюссель) жана «Рудра Бежар Лозанн» (1992, Лозанна) мектеп-студиясынын түзүүчү жетекчиси болгон. Бежар бийдин лексикасынын жанданышына чоӊ таасир берип, хореографиянын мүмкүнчүлүктөрүн кеӊейтип, анын татаал турмуштук проблемаларды чагылдыра аларын көрсөткөн.		[[File:БЕЖАР69.png \| thumb \| <center>М. Бежар. В. А. Моцарттын «Сыйкырдуу чоор» балетинен көрүнүш.</center>]]болуп койгон. Бежарды дүйнөгө тааныткан ''И. Ф. Стравинскийдин'' «Ыйык жаз» балети (1959) «Ла Монне» театры, «Уэстерн тиэтр балленин» катышуусу менен болгон. Анда Бежар бийдин ритуалдык, ырым-жырымдык мүнөзү, хореография жогорку даражага жеткен. 1960–1987-жылдары «XX кылымдын балети» (Брюссель), 1987-жылы швециялык «Балле Бежар Лозанн» труппаларын жетектейт. 1992-жылдан труппа «Бежар балле Лозанн» аталган. Бежар спектаклдеринде «Тогузунчу симфония» (Л. Ван Бетховен, 1964), «Биздин мезгилдегидей месса» (П. Анри, 1967), «Биздин Фауст» (И. С. Бах жана «Аргентина тангосу»,1975), «Король Лир – Просперо» (Г. Пёрселл, 1994) сыяктуу музыкалык чыгармаларды пайдаланган. «Тереза эне жана дүйнө балдары» (2002), «Заратустра» (2002) тандалма музыкага жазылган. Бежар сүйүү жана өлүм темасына арналган «Ромео жана Жульетта» (музыкасы Г. Берлиоздуку, 1966), «Балким бул Ажал» (музыкасы Р. Штраустуку, 1970), «Мага сүйүү эмнени билдирди» (музыкасы Г. Малердики, 1974) жана башка балеттерин койгон. Бежар бийдин лексикасынын жанданышына чоӊ таасир берген, хореографияны өркүндөтүүдө татаал муктаждыктарды чече билген. «Мудра» (1970–1987, Брюссель) жана «Рудра Бежар Лозанн» (1992, Лозанна) мектеп-студиясынын түзүүчү жетекчиси болгон. Бежар бийдин лексикасынын жанданышына чоӊ таасир берип, хореографиянын мүмкүнчүлүктөрүн кеӊейтип, анын татаал турмуштук проблемаларды чагылдыра аларын көрсөткөн.

	<br/>''Н. Жылдызова.''		<br/> ''Н. Жылдызова.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕДНЫЙ

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 10:23:17 GMT

← Мурунку нускасы		10:23, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕ́ДНЫЙ ~~'''~~ '''Демьян~~'''~~ [чыныгы аты-жөнү – Ефим Алексеевич Придворов; 1 (13. 4). 1883–25. 5. 1945] – орус акыны, публицист, коомдук ишмер. Бедныйдын алгачкы ырлары 1899-жылы «Киевское слово», «Звезда», «Правда» гезиттерине жарыяланган. ~~1909–10~~-жылдары демократиялык багыттагы ырларды жазган. 1913-жылы анын «Тамсилдер» аттуу алгачкы жыйнагы чыккан. «Жер, эрк, жумушчу үлүшү тууралуу» (1917), «Башкы көчө» (1922) поэмасында революцияга аттанган элдин образын түзгөн. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде «Мен элиме ишенем» аттуу ыр менен повесть жазган. Анын айрым поэтикалык чыгармалары кыргыз тилине которулган. Ленин жана Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.		'''БЕ́ДНЫЙ ''' Демьян [чыныгы аты-жөнү – Ефим Алексеевич Придворов; 01 (13. 04). 1883–25. 05. 1945] – орус акыны, публицист, коомдук ишмер. Бедныйдын алгачкы ырлары 1899-жылы «Киевское слово», «Звезда», «Правда» гезиттерине жарыяланган. 1909–1910-жылдары демократиялык багыттагы ырларды жазган. 1913-жылы анын «Тамсилдер» аттуу алгачкы жыйнагы чыккан. «Жер, эрк, жумушчу үлүшү тууралуу» (1917), «Башкы көчө» (1922) поэмасында революцияга аттанган элдин образын түзгөн. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде «Мен элиме ишенем» аттуу ыр менен повесть жазган. Анын айрым поэтикалык чыгармалары кыргыз тилине которулган. Ленин жана Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

КОСМОГОНИЯ

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 09:55:18 GMT

← Мурунку нускасы		09:55, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>~~КОСМОГО́НИЯ~~</b> (<i>космос</i> ж-а <i>... гония</i>) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын ~~К-сы~~ өтө жакшы өнүккөн. 18–19-~~к-да~~		<b type='title'>КОСМОГОНИЯ</b> (<i>космос</i> ж-а <i>... гония</i>) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын космогониясы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-кылымдарда космогониялык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-кылымдын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
	~~К-лык~~ гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-~~к-дын~~ 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 09:51:11 GMT

← Мурунку нускасы		09:51, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ</b> – үч бурчтуктун эки жагы ~~жана~~ ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине		<b type='title'>КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ</b> – үч бурчтуктун эки жагы ж-а ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине барабар же <i>с</i><sup>2</sup>=<i>а</i><sup>2</sup>+<i>b</i><sup>2</sup>–2<i>ab</i> cosa, мында <i>a, b, c</i> –үч бурчтуктун жактары, a – а жана <i>b</i> жактарынын арасындагы бурч.
	барабар, же <i>с</i><sup>2</sup>=<i>а</i><sup>2</sup>+<i>b</i><sup>2</sup>–2<i>ab</i> cosa, мында <i>a, b, c</i> –үч бурчтуктун жактары, a – а жана <i>b</i> жактарынын арасындагы бурч.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУС

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 09:49:05 GMT

← Мурунку нускасы		09:49, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КО́СИНУС</b> (лат. cosinus, complementi sinus – <i>синусту</i> толуктагыч) – <i>тригонометриялык функциялардын</i> бири; белгилениши: <i>cos,</i> ~~б. а.~~ <i>у</i>= cos<i>х</i>, мында <i>х</i> – аргумент.		<b type='title'>КО́СИНУС</b> (лат. cosinus, complementi sinus – <i>синусту</i> толуктагыч) – <i>тригонометриялык функциялардын</i> бири; белгилениши: <i>cos,</i> башкача айтканда <i>у</i>= cos<i>х</i>, мында <i>х</i> – аргумент.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИВЦЕВА

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 09:47:42 GMT

Dilde moved page КОСИВЦЕВА to КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна

← Мурунку нускасы		09:47, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОСИ́ВЦЕВА</b> Надежда Алексеевна (1913,		<b type='title'>КОСИ́ВЦЕВА</b> Надежда Алексеевна (1913,
	[[File:КОСИВЦЕВА19.png \| thumb \| none]]Казакстан, Ак-Моло ~~обл.~~, Новочеркас ~~р-ну~~, Астраханка айылы – 1986, КР, Сокулук ~~р-ну~~, «Төмөнкү-Чүй» айылы) – кенеп өстүрүүчү,		[[File:КОСИВЦЕВА19.png \| thumb \| none]]Казакстан, Ак-Моло облусу, Новочеркас району, Астраханка айылы – 1986, Кыргызстан,Чүй облусу, Сокулук району, «Төмөнкү-Чүй» айылы) – кенеп өстүрүүчү. Социалисттик Эмгектин . Баатыры (1950). 1945-жылдан Сокулук районундагы «Төмөнкү-Чүй» совхозунда кенеп өстүрүчү звенонун башчысы. Анын звеносу кенептин ар гектарынан 94 <i>ц</i>ден түшүм алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
	~~Соц~~. ~~Эмг~~. Баатыры (1950). 1945-жылдан Сокулук ~~р-нун~~дагы «Төмөнкү-Чүй» совхозунда кенеп өстүрүчү звенонун башчысы. Анын звеносу кенептин ар гектарынан 94 <i>ц</i>ден түшүм алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОДРОМ

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 09:38:01 GMT

← Мурунку нускасы		09:38, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОСМОДРО́М</b> (<i>космос</i> ж-а гр. dr–mos – чуркоо,		<b type='title'>КОСМОДРО́М</b> (<i>космос</i> ж-а гр. dr–mos – чуркоо, жүгүрүү орду) –космос аппараттарын кураштыруу, учууга даярдоо, учурууга арналган курулмалар м-н жабдуулар ж-а техникалык каражаттар ор-
	жүгүрүү орду) –
	~~космос~~ аппараттарын кураштыруу, учууга даярдоо, учурууга арналган курулмалар м-н жабдуулар ж-а ~~тех.~~ каражаттар ор-

	[[File:КОСМОДРОМ20.png \| thumb \| Плесецк космодрому, Россия.		[[File:КОСМОДРОМ20.png \| thumb \| Плесецк космодрому, Россия.
	]]нотулган аймак. ~~К-дун~~ көмөкчү ж-а тейлөөчү жайлары м-н кызматына ракетанын кыймыл траекториясын аныктоочу өлчөө пункту, отункана, суу, энергия м-н камсыз кылуу тармагы, турак жай шаарчасы, байланыш ж-а телекөрсөтүү түйүндөрү, оңдоочу база, аэродром, унаа коммуникациясы кирет. Кээ бир ~~К-до~~ ракетаалып жүргүчтүн иштетилген баскычтарын түшүрүү үчүн атайын жер участкалары бар. Т е х.		]]нотулган аймак. Космодромдун көмөкчү ж-а тейлөөчү жайлары м-н кызматына ракетанын кыймыл траекториясын аныктоочу өлчөө пункту, отункана, суу, энергия м-н камсыз кылуу тармагы, турак жай шаарчасы, байланыш ж-а телекөрсөтүү түйүндөрү, оңдоочу база, аэродром, унаа коммуникациясы кирет. Кээ бир космодромдо ракета алып жүргүчтүн иштетилген баскычтарын түшүрүү үчүн атайын жер участкалары бар. Т е х н и к а л ы к


	п о з и ц и я – ракета-алып жүргүч м-н космос
	объектилерин кабыл алуу, сактоо, кураштыруу, сыноо, керек отунду куюу ж-а бири-бирине ашташтырып бириктирүү үчүн колдонулма атайын ~~тех.~~ жабдуулар м-н жабдылган комплекс.<br>		п о з и ц и я – ракета-алып жүргүч м-н космос объектилерин кабыл алуу, сактоо, кураштыруу, сыноо, керек отунду куюу ж-а бири-бирине ашташтырып бириктирүү үчүн колдонулма атайын техикалык жабдуулар м-н жабдылган комплекс.<br>С т а р т т ы к к о м п л е к с – ракета учурула турган системага орнотулат, күйүүчү отун куюлуп учурулат. Бул иштердин бардыгын орундатуу үчүн старттык комплексте атайын техникалык жабдуулар орнотулат. Космодром калк жашаган аймактан алыс ж-а экваторго жакын жерге курулат. Себеби штелген баскычтын калдыктары элге коркунучсуз аймакка түшөт ж-а ракета спутникти геостационардык орбитага жеңил алып чыгат. Космос кемесин ж-а космоско учуруучу аппараттар Капустин Яр, Плесецк (Россия), Байкоңур (Казакстан), Канаверал тумшугундагы Чыгыш сыноо полигону, Уоллопстогу Батыш сыноо полигону (АКШ), Куру (Франция), Сан-Марко (Италия), Утиноура, Танегасима (Япония), Чангенцзе (КЭР), Шрикарико (Индия) ж. б. космодромдордон учурулат. Алгачкы Жердин жасалма жандоочусу ж-а биринчи адам космоско СССРде (азыркы Казакстан) <i>Байкоңур</i> космодромунан учурулган.
	С т а р т т ы к к о м п л е к с – ракета учурула
	турган системага орнотулат, күйүүчү отун куюлуп учурулат. Бул иштердин бардыгын орундатуу үчүн старттык комплексте атайын ~~тех.~~ жабдуулар орнотулат. К. калк жашаган аймактан алыс ж-а экваторго жакын жерге курулат. ~~Себебииштелгенбаскычтынкалдыктарыэлгекор~~кунучсуз аймакка түшөт ж-а ракета спутникти геостационардык орбитага жеңил алып чыгат. Космос кемесин ж-а космоско учуруучу аппараттар Капустин Яр, Плесецк (Россия), Байкоңур (Казакстан), Канаверал тумшугундагы Чыгыш сыноо полигону, Уоллопстогу Батыш сыноо полигону (АКШ), Куру (Франция), Сан-Марко (Италия), Утиноура, Танегасима (Япония), Чангенцзе (КЭР), Шрикарико (Индия) ж. б. ~~К-дор~~дон учурулат. Алгачкы Жердин жасалма жандоочусу ж-а биринчи адам космоско СССРде (азыркы Казакстан) <i>Байкоңур</i> ~~К-унан~~ учурулган.


16 сап:		12 сап:
	М., 2001.		М., 2001.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОГОНИЯ

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 09:14:01 GMT

← Мурунку нускасы		09:14, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОСМОГО́НИЯ</b> (<i>космос</i> ж-а <i>... гония</i>) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын К-сы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-к-да		<b type='title'>КОСМОГО́НИЯ</b> (<i>космос</i> ж-а <i>... гония</i>) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын К-сы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-к-да
	К-лык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-к-дын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу ~~ж-дөгү~~ божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. К. изилдөө объектилери ~~б-ча~~ планеталар, жылдыздар, галлактикалар ~~К-сы~~ болуп бөлүнөт.		К-лык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-к-дын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 09:08:41 GMT

← Мурунку нускасы		09:08, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ</b> – үч бурчтуктун эки		<b type='title'>КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ</b> – үч бурчтуктун эки жагы жана ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине
	жагы жана ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине		барабар, же <i>с</i><sup>2</sup>=<i>а</i><sup>2</sup>+<i>b</i><sup>2</sup>–2<i>ab</i> cosa, мында <i>a, b, c</i> –үч бурчтуктун жактары, a – а жана <i>b</i> жактарынын арасындагы бурч.
	барабар, же <i>с</i><sup>2</sup>=<i>а</i><sup>2</sup>+<i>b</i><sup>2</sup>–2<i>ab</i> cosa, мында <i>a, b, c</i> –
	үч бурчтуктун жактары, a – а жана <i>b</i> жактарынын арасындагы бурч.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 08:23:04 GMT

← Мурунку нускасы		08:23, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОШИ ИНТЕГРАЛЫ</b> , '''1 2n<i>l f(t)t - zdt</i>''' ? түрүндөгү интеграл<i>n</i>. . Мында y – комплекстик тегиздиктеги түздөлүүчү туюк ийри сызык ~~жана~~ <i>f(t</i>) чоңдугу комплекстик өзгөрмө <i>t</i> нын y ийри сызыгындагы анализдик функциясы. 1831-ж. О. Коши изилдеген бул интеграл анализдик функциялардын теориясында чоң роль ойнойт. Эгерде комплекстүү Z чекити г нын ичинде жайгашкан болсо, анда Коши интегралы y облусунда анализдик <i>f(Z</i>) функциясына барабар (Коши интегралдык формуласы). Ал эми <i>Z</i> чекити y нын ичинде жатпаса, анда ал интеграл нөлгө барабар. Эгер <i>f(t</i>) функциясынын y контурундагы чекиттерде гана берилген үзгүлтүксүз функция болсо, анда жогорудагы туюнтма<span style="letter-spacing:2px;"> К о ш и и н т е г р а л ы</span> деп аталат. Мындай интегралды ~~жана~~ интегралдык формулаларды советтик математиктер Ю. В. Сохоцкий, Ю. Г. Привалов, В. В. Голубев, И. И. Правалов, Н. И. Мусхелишвили ж. б. изилдешкен.		<b type='title'>КОШИ ИНТЕГРАЛЫ</b> , '''1 2n<i>l f(t)t - zdt</i>''' ? түрүндөгү интеграл<i>n</i>. Мында y – комплекстик тегиздиктеги түздөлүүчү туюк ийри сызык ж-а <i>f(t</i>) чоңдугу комплекстик өзгөрмө <i>t</i> нын y ийри сызыгындагы анализдик функциясы. 1831-ж. О. Коши изилдеген бул интеграл анализдик функциялардын теориясында чоң роль ойнойт. Эгерде комплекстүү Z чекити ''г'' нын ичинде жайгашкан болсо, анда Коши интегралы ''y'' облусунда анализдик <i>f(Z</i>) функциясына барабар (Коши интегралдык формуласы). Ал эми <i>Z</i> чекити y нын ичинде жатпаса, анда ал интеграл нөлгө барабар. Эгер <i>f(t</i>) функциясынын y контурундагы чекиттерде гана берилген үзгүлтүксүз функция болсо, анда жогорудагы туюнтма<span style="letter-spacing:2px;"> К о ш и и н т е г р а л ы</span> деп аталат. Мындай интегралды ж-а интегралдык формулаларды советтик математиктер Ю. В. Сохоцкий, Ю. Г. Привалов, В. В. Голубев, И. И. Правалов, Н. И. Мусхелишвили ж. б. изилдешкен.
	[[Категория:4-том, 497-546 бб]]		[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШ БОЙЛУУЛУК

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 05:53:51 GMT

← Мурунку нускасы		05:53, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОШ БОЙЛУУЛУК</b> – аял организминде уруктанган энелик клеткасынын (түйүлдүктүн) өөрчүшү м-н мүнөздөлгөн физиологиялык процесс. Ал орто эсеп м-н 40 жума же 280 күнгө созулат. Энелик клетка жатын түтүгүндө уруктанып, жатынды карай жылат. Ал назик түкчөлөр м-н капталган көп клеткалуу түйүлдүккө айланат. Түкчөлөрү м-н жатындын былжыр челине жабышат. Түйүлдүк бекиген жерде түкчөлөр жыш өсүп, алардан киндик аркылуу түйүлдүк м-н туташкан баланын тону пайда болот. Түйүлдүк киндик кан тамырлары боюнча энеден азык зат, кычкылтек алып, зат алмашуу продуктуларын чыгарып турат. Жатын түтүгүнүн ар кандай ооруларында уруктанган энелик клетка жылбай, жатын түтүгүнө жабышып калышы мүмкүн (к. <i>Жатындан тышкары бойго бүтүү</i>). Кош бойлуу аялдын борбордук нерв системасында өзгөрүүлөр жүрүп, ошондон улам жатын булчуңун бошоңдотуучу жүлүндүн козголгучтугу төмөндөп, жатынды тынч абалга келтирет. Ал кезде жаңы ичке секреция бездери пайда болуп, алар кош бойлуулукка жардам берүүчү гормон иштеп чыгарат. Баланын тону чыгарган гормон эмчек безинин чоңоюшуна таасир этет. Жатын бир кыйла чоңоёт, баланын тонуна кан жеткирүүчү кан тамырлар көбөйүп, дем алуу тереңдейт, жүрөктүн жыйрылышы күчөп, маанилүү органдарга, жатынга канды тез-тез жеткирет. Бөйрөк иши, газ алмашуу күчөйт, кан тамырлар кеңейет. Кош бойлуу аялдын организминдеги органдар м-н системалардын иштешин камсыздоо ж-а түйүлдүктүн өөрчүшүнө жагымдуу шарт түзүү үчүн азык зат м-н кычкылтек көбүрөөк талап кылынат. Кош бойлуулуктун алгачкы жумаларында аялдын ден соолугу ж-а жүрүм-туруму түйүлдүктүн андан ары өөрчүшү ж-а болочок баланын ден соолугу үчүн чоң мааниге ээ. Түрдүү ооруларга (<i>грипп, туберкулёз, кызыл жүгүрүк, ангина, кант диабети, аз кандуулук, боор, бөйрөк,</i> жүрөк-~~кантамыр~~ системасынын жабыркашы ж. б.) чалдыгуу, туура эмес тамактануу, тамеки тартуу, ичкилик ичүү кош бойлуулукка ж-а түйүлдүккө чоң зыян келтирет.		<b type='title'>КОШ БОЙЛУУЛУК</b> – аял организминде уруктанган энелик клеткасынын (түйүлдүктүн) өөрчүшү м-н мүнөздөлгөн физиологиялык процесс. Ал орто эсеп м-н 40 жума же 280 күнгө созулат. Энелик клетка жатын түтүгүндө уруктанып, жатынды карай жылат. Ал назик түкчөлөр м-н капталган көп клеткалуу түйүлдүккө айланат. Түкчөлөрү м-н жатындын былжыр челине жабышат. Түйүлдүк бекиген жерде түкчөлөр жыш өсүп, алардан киндик аркылуу түйүлдүк м-н туташкан баланын тону пайда болот. Түйүлдүк киндик кан тамырлары боюнча энеден азык зат, кычкылтек алып, зат алмашуу продуктуларын чыгарып турат. Жатын түтүгүнүн ар кандай ооруларында уруктанган энелик клетка жылбай, жатын түтүгүнө жабышып калышы мүмкүн (к. <i>Жатындан тышкары бойго бүтүү</i>). Кош бойлуу аялдын борбордук нерв системасында өзгөрүүлөр жүрүп, ошондон улам жатын булчуңун бошоңдотуучу жүлүндүн козголгучтугу төмөндөп, жатынды тынч абалга келтирет. Ал кезде жаңы ичке секреция бездери пайда болуп, алар кош бойлуулукка жардам берүүчү гормон иштеп чыгарат. Баланын тону чыгарган гормон эмчек безинин чоңоюшуна таасир этет. Жатын бир кыйла чоңоёт, баланын тонуна кан жеткирүүчү кан тамырлар көбөйүп, дем алуу тереңдейт, жүрөктүн жыйрылышы күчөп, маанилүү органдарга, жатынга канды тез-тез жеткирет. Бөйрөк иши, газ алмашуу күчөйт, кан тамырлар кеңейет. Кош бойлуу аялдын организминдеги органдар м-н системалардын иштешин камсыздоо ж-а түйүлдүктүн өөрчүшүнө жагымдуу шарт түзүү үчүн азык зат м-н кычкылтек көбүрөөк талап кылынат. Кош бойлуулуктун алгачкы жумаларында аялдын ден соолугу ж-а жүрүм-туруму түйүлдүктүн андан ары өөрчүшү ж-а болочок баланын ден соолугу үчүн чоң мааниге ээ. Түрдүү ооруларга (<i>грипп, туберкулёз, кызыл жүгүрүк, ангина, кант диабети, аз кандуулук, боор, бөйрөк,</i> жүрөк-кан тамыр системасынын жабыркашы ж. б.) чалдыгуу, туура эмес тамактануу, тамеки тартуу, ичкилик ичүү кош бойлуулукка ж-а түйүлдүккө чоң зыян келтирет.
	[[Категория:4-том, 497-546 бб]]		[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОРНЕВА Нина Григорьевна

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 05:44:56 GMT

← Мурунку нускасы		05:44, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(2 intermediate revisions by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КО́~~РНЕВА~~</b> Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – ~~айылш~~ чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). ~~1944-ж.~~ К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн. 1944–63-ж. ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия ~~ф акультетинин~~ деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.		<b type='title'>КОРНЕВА́Р</b> Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1944). 1944–63-жылдары ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия факультетинин деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.

	Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.		Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОРИАНДР

Dilde — Tue, 28 Apr 2026 05:37:28 GMT

← Мурунку нускасы		05:37, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КОРИА́НДР</b> (Coriandrum) – чатыр гүлдүүлөр тукумундагы эфир майлуу бир жылдык өсүмдүк. Сабагы (бийиктиги 30–120 <i>см</i>) бутактанып өсөт. Жалбырагы ичке, жара тилик, гүлү ак же күлгүн, саргыч, чатырча топ гүлгө чогулган. Мөмөсү тоголок данча (экиден). Сортуна жараша данында 0,2–1,4% эфир,16–28% май заттары бар. Көп жерде эгилет. КМШ өлкөлөрүнүн Борбордук кара топурактуу аймагында, Волга боюнда, Кавказ ж-а Украинада өстүрүлөт. Вегетация мезгили 110–125 күн, уругу 8–10°С жылуулукта өсүп чыгат. Кориандрдын майынан парфюмерия, кондитер ж. б. өнөр ~~жавй~~ тармактарында колдонулуучу жыттуу зат алынат. Майы техникада да керектелет. Жаш өсүмдүгү м-н мөмөсү татымал катары тамак-ашка (кинза) ж-а тоютка пайдаланылат. Зыянкечтери: кориандр урук жегичи; илдеттери: бактериоз, ламуляриоз ж. б.		<b type='title'>КОРИА́НДР</b> (Coriandrum) – чатыр гүлдүүлөр тукумундагы эфир майлуу бир жылдык өсүмдүк. Сабагы (бийиктиги 30–120 <i>см</i>) бутактанып өсөт. Жалбырагы ичке, жара тилик, гүлү ак же күлгүн, саргыч, чатырча топ гүлгө чогулган. Мөмөсү тоголок данча (экиден). Сортуна жараша данында 0,2–1,4% эфир,16–28% май заттары бар. Көп жерде эгилет. КМШ өлкөлөрүнүн Борбордук кара топурактуу аймагында, Волга боюнда, Кавказ ж-а Украинада өстүрүлөт. Вегетация мезгили 110–125 күн, уругу 8–10°С жылуулукта өсүп чыгат. Кориандрдын майынан парфюмерия, кондитер ж. б. өнөр жай тармактарында колдонулуучу жыттуу зат алынат. Майы техникада да керектелет. Жаш өсүмдүгү м-н мөмөсү татымал катары тамак-ашка (кинза) ж-а тоютка пайдаланылат. Зыянкечтери: кориандр урук жегичи; илдеттери: бактериоз, ламуляриоз ж. б.
	[[Категория:4-том,_453-496_бб]]		[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

БЕДИЯРОВ Арзыбек

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 04:59:41 GMT

← Мурунку нускасы		04:59, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕДИЯРОВ ~~'''~~ '''Арзыбек~~'''~~ (11.10.1952-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Кызыл-Сеӊир айылы) – обончу, Кыргыз Республикасынын эл артисти (2006). Жалал-Абад медициналык окуу жайын (1975), Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтун (1982) бүткөн. 1970–1972-жылдары Сузак райондук «Пахтачы» гезитинде корректор, кабарчы, 1975–1977-жылдары Сузак районунундагы мектеп-интернатта фельдшер, музыка мугалими, 1983–1990-жылдары ошол эле жерде директордун ~~орунбасары~~, 1990-жылы профсоюздардын облустук кеӊешинде маданият жана спорт бөлүмүнүн башчысы, 1992-жылдан Жалал-Абад медициналык окуу жайында мугалим. Бедияров – облустук телерадиокомпаниянын «Гүлгүн жаш» фольклордук тобунун уюштуруучусу жана жетекчиси. Анын кыргыз акындарынын сөзүнө жазылган «Барам сага», «Кутмандуу жерим», «Кайра келчи», «Сезимде калды элесиӊ» жана башка ырлары эл арасына кеӊири тараган. «Барам сага» обондуу ыр жыйнагы жарык көргөн.<br/>		'''БЕДИЯРОВ ''' Арзыбек (11.10.1952-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Кызыл-Сеӊир айылы) – обончу, Кыргыз Республикасынын эл артисти (2006). Жалал-Абад медициналык окуу жайын (1975), Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтун (1982) бүткөн. 1970–1972-жылдары Сузак райондук «Пахтачы» гезитинде корректор, кабарчы, 1975–1977-жылдары Сузак районунундагы мектеп-интернатта фельдшер, музыка мугалими, 1983–1990-жылдары ошол эле жерде директордун орун басары, 1990-жылы профсоюздардын облустук кеӊешинде маданият жана спорт бөлүмүнүн башчысы, 1992-жылдан Жалал-Абад медициналык окуу жайында мугалим. Бедияров – облустук телерадиокомпаниянын «Гүлгүн жаш» фольклордук тобунун уюштуруучусу жана жетекчиси. Анын кыргыз акындарынын сөзүнө жазылган «Барам сага», «Кутмандуу жерим», «Кайра келчи», «Сезимде калды элесиӊ» жана башка ырлары эл арасына кеӊири тараган. «Барам сага» обондуу ыр жыйнагы жарык көргөн.<br/>
	[[File:БЕДИЯРОВ68.png \| thumb \| none]]		[[File:БЕДИЯРОВ68.png \| thumb \| none]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕДИЛЬ

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 04:57:52 GMT

← Мурунку нускасы		04:57, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕДИЛЬ ~~'''~~ '''Мирза Абд аль-Кадир~~'''~~ (1644, Патна, Бенгалия – 1721, Дели) – индиялык жазуучу. Перс тилинде жазган. Медреседе окуган. «Таӊ калыштуу тумар» (1669), «Тури маарифат» (~~1687–88~~), «Мистикалык аӊдоо» (~~1711–12~~), «Эпистолдор», «Кылдат ойлор» сыяктуу чыгармаларын жарыялаган. Бедиль – «сабки хинди» аттуу стилдин өкүлү. Орто Азия, Афганистан жана Иран адабиятында Бедилдин чыгармачылыгы чоӊ роль ойногон.		'''БЕДИЛЬ ''' Мирза Абд аль-Кадир (1644, Патна, Бенгалия – 1721, Дели) – индиялык жазуучу. Перс тилинде жазган. Медреседе окуган. «Таӊ калыштуу тумар» (1669), «Тури маарифат» (1687–1688), «Мистикалык аӊдоо» (1711–1712), «Эпистолдор», «Кылдат ойлор» сыяктуу чыгармаларын жарыялаган. Бедиль – «сабки хинди» аттуу стилдин өкүлү. Орто Азия, Афганистан жана Иран адабиятында Бедилдин чыгармачылыгы чоӊ роль ойногон.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕДЕР

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 04:53:11 GMT

← Мурунку нускасы		04:53, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БЕДЕР, ''' к. ''Кылыч.''		'''БЕДЕР, ''' кара: ''Кылыч.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БЕДЕ

Gulira — Tue, 28 Apr 2026 04:48:43 GMT

← Мурунку нускасы		04:48, 28 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БЕДЕ ''' (Меdicago) – өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы көп же бир жылдык чөп. 100дөн ашык түрү белгилүү. Айыл чарбасы үчүн көк, сары, көгүлтүр, гибрид беделердин мааниси чоӊ. Ал көп сабактуу, бийиктиги 70–90 ''см,'' айрымдары 150 ''см''ден ашык. Жалбырагы сүйрү, үч ача, кезектешип жайгашат. Гүлү көгүш, кочкул көк, сары. Мөмөсү – көп уруктуу чанак. Себилген урук 8–10°С жылуулукта 7–8 күндөн кийин өнүп чыгат. Тамыры өзөктөп, тамырлап, 5–10 ''м''ден тереӊ кетет. Орто Азияда ~~ж-а~~ <br/>		'''БЕДЕ ''' (Меdicago) – өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы көп же бир жылдык чөп. 100дөн ашык түрү белгилүү. Айыл чарбасы үчүн көк, сары, көгүлтүр, гибрид беделердин мааниси чоӊ. Ал көп сабактуу, бийиктиги 70–90 ''см,'' айрымдары 150 ''см''ден ашык. Жалбырагы сүйрү, үч ача, кезектешип жайгашат. Гүлү көгүш, кочкул көк, сары. Мөмөсү – көп уруктуу чанак. Себилген урук 8–10°С жылуулукта 7–8 күндөн кийин өнүп чыгат. Тамыры өзөктөп, тамырлап, 5–10 ''м''ден тереӊ кетет. Орто Азияда жана <br/>
	[[File:БЕДЕ66.png \| thumb \| none]]		[[File:БЕДЕ66.png \| thumb \| none]]
	Кавказда ар түрдүү айдама жана жапайы беде көп кезигет. Миӊ жыл мурдатан эле эгилип, малга тоют катары колдонулган. Беде топурак катмарын органикалык заттар, азот ж. б. элементтер менен байытып, топурактын структурасын жакшыртат, пахтанын вилт илдетин козгогучтардан арылтат, топурактын шорлуулугун азайтат. Баалуу биологиялык касиетине, чарбалык маанисине жараша бардык жерде кеӊири таралган. Тоют үчүн жазында арпа менен кошо себилип, фосфор, калий семирткичтери менен азыктандырылат. 3–5 жолу чабылып, жашыл чыктуу жана кесек тоют катары пайдаланылат. Ал 2–3, ал эми которуштуруп айдаганда 5 жылга чейин өстүрүлөт. Беде уругун алууга Кант машина сыноо станциясы, Кыргыз кант кызылчасы боюнча тажрыйба чарбасы ж. б. көптөгөн дыйкан чарбалары адистештирилген. Чүйдө жергиликтүү Береке, Манас, «Токмок», Ошто жергиликтүү Өзгөн, көк беде сорттору райондоштурулган. Зыянкечтери: беде кенеси, беде шиш тумшугу ж. б. Илдеттери: чаӊгыл кебер, аскохитоз ж. б. Аларга каршы күрөшүү чарасы: фунгицид чачуу, агротехниканы туура жүргүзүү. Бедеге сары чырмоок чоӊ зыян келтирет.<br/>Ад.: ''Иванов А. И''. Люцерна. М., 1980; Семеноводство люцерны в Киргизии. Ф., 1984; ''Карабаев Н. А''. Роль послеуборочных растительных остатков агроценозов для плодородия почв. Ф., 1985. <br/>''Н. А. Карабаев.''		Кавказда ар түрдүү айдама жана жапайы беде көп кезигет. Миӊ жыл мурдатан эле эгилип, малга тоют катары колдонулган. Беде топурак катмарын органикалык заттар, азот ж. б. элементтер менен байытып, топурактын структурасын жакшыртат, пахтанын вилт илдетин козгогучтардан арылтат, топурактын шорлуулугун азайтат. Баалуу биологиялык касиетине, чарбалык маанисине жараша бардык жерде кеӊири таралган. Тоют үчүн жазында арпа менен кошо себилип, фосфор, калий семирткичтери менен азыктандырылат. 3–5 жолу чабылып, жашыл чыктуу жана кесек тоют катары пайдаланылат. Ал 2–3, ал эми которуштуруп айдаганда 5 жылга чейин өстүрүлөт. Беде уругун алууга Кант машина сыноо станциясы, Кыргыз кант кызылчасы боюнча тажрыйба чарбасы ж. б. көптөгөн дыйкан чарбалары адистештирилген. Чүйдө жергиликтүү Береке, Манас, «Токмок», Ошто жергиликтүү Өзгөн, көк беде сорттору райондоштурулган. Зыянкечтери: беде кенеси, беде шиш тумшугу ж. б. Илдеттери: чаӊгыл кебер, аскохитоз ж. б. Аларга каршы күрөшүү чарасы: фунгицид чачуу, агротехниканы туура жүргүзүү. Бедеге сары чырмоок чоӊ зыян келтирет.<br/> Ад.: ''Иванов А. И''. Люцерна. М., 1980; Семеноводство люцерны в Киргизии. Ф., 1984; ''Карабаев Н. А''. Роль послеуборочных растительных остатков агроценозов для плодородия почв. Ф., 1985. <br/> ''Н. А. Карабаев.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]