Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Соңку өзгөрүүлөр [ky]

ИСЛАМАБАД

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 08:30:51 GMT

← Мурунку нускасы		08:30, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
2 сап:		2 сап:

	[[File:ИСЛАМАБАД55.png \| thumb \| Шаардын жалпы көрүнүшү.]]		[[File:ИСЛАМАБАД55.png \| thumb \| Шаардын жалпы көрүнүшү.]]
	малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары менен туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан Илимдер Академиясы (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын илимий изилдөө институту бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) жана Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. ~~«Шехерезада»~~ мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору менен борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.		малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары менен туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан Илимдер Академиясы (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын илимий изилдөө институту бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) жана Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. «Шахрезада» мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору менен борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСЛАНДИЯ (арал)

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 08:29:13 GMT

← Мурунку нускасы		08:29, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИСЛА́НДИЯ</b> (Island – мөңгүлүү өлкө) – Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндө жайгашкан арал. Анда <i>Исландия</i> мамлекети жайгашкан.		<b type='title'>ИСЛА́НДИЯ</b> (Island – мөңгүлүү өлкө) – Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндө жайгашкан арал. Анда <i>Исландия</i> мамлекети жайгашкан.Исландия (исл. Ísland) — Түндүк Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндөгү, Түндүк уюл аймагына жакын жайгашкан. Ал Гренландия менен Норвегиянын ортосунда орун алган жана ошол эле аталыштагы мамлекетке таандык. Түндүгүнөн Гренландия деңизи, чыгышынан Норвегия деңизи менен; батышында Гренландиядан 280 км кеңдиктеги Дания бөлүп турат. Геологиялык жактан арал Америка континентине жакыныраак, бирок саясий жана тарыхый-маданий жактан Европа бөлүгүнө кирет. Исландия аралынын жалпы аянты 103 миң км². Ал дүйнөдөгү аралдардын ичинен 18-орунда, ал эми Европада (Улуу Британиядан кийин) экинчи орунда турат. Дүйнөдөгү эң ири вулкандык арал болуп эсептелет. Аралдын калкы 321 857 адам (2013-жыл). Аралдын дээрлик бүт аймагы 2 кмге чейин көтөрүлгөн вулкандык платодон турат. Ал океанга карай тик түшүп, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 500 м. Көптөгөн активдүү вулкандар (Гекла, Аскья, Лаки ж.б.), гейзерлер, ысык булактар жана лава талаалары аралдын дээрлик бүт аймагын каптайт. Аралдын эң бийик чокусу — Хваннадальсхнукюр (2109,6 м). Аянттын олуттуу бөлүгү — 11,8 миң км² — мөңгүлөр менен капталган. Көлдөр жана мөңгүлөр аймактын 14,3%ын ээлейт, ал эми өсүмдүктөр 23% гана жерде өсөт. '''Эң ири көлдөр:''' Тоурисватн (суу сактагыч) (83–88 км²) жана Тингвадлаватн (82 км²). Аралдын борбордук бөлүгү — вулкандар, кумдуу жана лавалык талаалар, бийик тоолор жана мөңгүлөр жайгашкан чөлдүү аймак. Бул жерде негизинен 500–1000 м бийик платолор басымдуулук кылат. Адам жашоосу үчүн ылайыктуу жерлер аралдын 1/4 бөлүгүн гана түзөт.Алар: жээктеги түздүктөр жана өрөөндөр. Аралдын чыгыштан батышка узундугу 480 км, ал эми түндүктөн түштүккө 307 км. '''Геологиялык түзүлүшү:''' Түндүк Америка плитасы менен Евразия плитасы бири-биринен ажырап, Орто-Атлантика кырка тоосун түзөт. Түндүк Америка жана Евразия литосфералык плиталарынын ажырашынан пайда болгон жер кыртышынын жаракасы бар. Исландия аралы Түндүк Атлантиканын глобалдык тектоникалык жаракасынын кырка бөлүгүндө жайгашкан. Бул зонада Түндүк Америка жана Евразия литосфералык плиталары бири-биринен ажырап турат. Арал негизинен базальт жана башка лава катмарларынан түзүлгөн. Бул лавалар төмөнкү миоцен доорунан азыркы учурга чейин, акыркы 20 миллион жыл ичинде акырындан агып чыккан. Лава катмарларынын калыңдыгы 7 кмге чейин жетет. '''Исландиянын вулкандары:''' Бул жерде орто эсеп менен ар үч жылда бир жолу жанар тоо атылат. Аралдын аймагында активдүү вулкандар (мисалы, Гекла, Лаки), гейзерлер жана ысык булактар жайгашкан. Литосфералык плиталардын тынымсыз ажырашынан улам бул жерде дайыма вулкан атылуулар жана жер титирөөлөр болуп турат. Вулкан атылуулар кээде Исландиянын өзүндө гана эмес, анын жээгиндеги океан түбүндө жана майда аралчаларда да болот. 1783-жылы Ватнайёкюдль мөңгүсүнүн түштүк-батышында жайгашкан. Лаки вулканы атылган учурда Жер тарыхындагы эң ири лава агымынын бири пайда болгон. 1963-жылы суу астындагы вулкан атылып, жаңы Сюртсей аралы пайда болгон. Бул өлкөнүн эң түштүк чекити болуп калды. 1973-жылы Хеймаэй аралында вулкан атылып, Вестманнаэйяр шаарынын калкы эвакуацияланган. Бирок Исландияда классикалык борбордук типтеги вулкандар анча мүнөздүү эмес. Бул жерде көбүнчө жарака (трещинный) типтеги вулканизм кездешет. Мунун айкын мисалы — Лаки вулканы. Ал чыныгы вулкан эмес, жер кыртышындагы ири жарака болуп, ага катып калган лава толгон. Гекла вулканы — Исландиядагы эң белгилүү вулкан. Анын туура конус сымал формасы Рейкьявиктен даана көрүнөт. Исландиялыктар үчүн ал Япониянын Фудзиямасы сыяктуу улуттук символу болуп эсептелет. Эсья вулканы Рейкьявиктен дээрлик бардык жерден көрүнгөн узун тоо кыркасын түзөт. Элдик уламыштарда ал ташка айланган алп аял деп айтылат. Илимпоздор болсо аны катмарланып каткан лава агымдарынан түзүлгөн тоо деп эсептешет. Снайфедльсйёкюдль вулканы — Исландиянын батышындагы Снайфедльснес жарым аралында мөңгүнүн астында жайгашкан. Катла — акыркы атылуулары 1918, 1934 жана 1955-жылдары болгон. Мөңгүнүн астындагы активдүүлүк муздун эришине жана суу ташкындарына алып келет. Эйяфьядлайёкюдль — активдүү вулкан, 2010-жылы күчтүү атылуу болгон. Гримсвётн — акыркы жолу 2011-жылы атылган. Гейзерлер — Исландияда вулкандык активдүүлүк менен байланышкан термалдык булактар өлкөнүн бардык аймагына таралган (250дөн ашык). Сольфатаралар — жер кыртышындагы жаракалардан жогорку температурадагы күкүрттүү газ жана күкүрт суутек газдары бөлүнүп чыккан аймактар — жаш вулканизм болгон жерлерде гана кездешет. Эң белгилүү атылып чыккан булак — '''Улуу Гейзир (Great Geysir)'''. Дал ушул аталыш кийин бардык гейзерлер үчүн жалпы ат катары колдонулуп калган. Ысык булактардын энергиясы Исландияда кеңири колдонулат. Үйлөрдү жылытуу үчүн (мындай үйлөрдө калктын 85%дан ашыгы жашайт), бассейндерге жылуу суу берүү үчүн, күнөсканаларды (теплицаларды) жылытуу үчүн колдонулат. Топурактары — Жээктеги түздүктөрдө жана төмөн платолордо салыштырмалуу түшүмдүү топурактар таралган, мөңгүлөрдүн чет жактарында көбүнчө саздак топурактар кездешет. Исландиянын топурактары бир нече типке бөлүнөт: жарым-жартылай минералдык, лёсс тибиндеги топурактар; вулкандык күл менен байытылган саздак топурактар; шамал аркылуу пайда болгон чаңдуу жана кумдуу топурактар. Бул топурактардын өзгөчөлүгү — вулкандык күлдүн көп болушу жана табигый шарттардын катаалдыгы. Исландияда адамдар отурукташканга чейин (болжол менен 1100 жыл мурун) аралдын 2/3 бөлүгүн өсүмдүктөр каптап турган. Кайың токойлору болгон. Бирок убакыттын өтүшү менен дээрлик бардык токойлор кыйылган, койлордун көп багылышы топурактын эрозиясына алып келген. Азыркы учурда өлкөнүн көп бөлүгү тундрага окшош же өсүмдүк дээрлик жок ландшафт болуп калган, өсүмдүктөр өлкөнүн 1/4 бөлүгүнөн азын гана каптайт. Ички платолор дээрлик толугу менен өсүмдүксүз. Табигый токойлор түштүктө жана тоо өрөөндөрүндө сакталып калган, бирок алар өлкө аймагынын 1% гана түзөт. Жасалма токой өстүрүү иштери XX кылымдын башында башталган. Азыркы учурда ийне жалбырактуу дарактар отургузулууда жана токойлорду көбөйтүү боюнча чоң долбоорлор жүрүп жатат. Өсүмдүктөр дүйнөсү бай эмес — болгону 440 түр жогорку өсүмдүк катталган. Мохтор жана чөптөр басымдуулук кылат. Кеңири таралган өсүмдүктөр: армерия, карлик тал, таш жаргыч (камнеломка), чөптөр, вереск, суукка чыдамдуу бадалдар жана ийри-буйру кайыңдар. Катуу шамалдан улам көп дарактардын сөңгөгү ийри өсөт. Киргизилген түрлөрдүн ичинен Сибирь кедр карагайы жана Сибирь лиственницасы жакшы көнгөн. Исландияда сойлоп жүрүүчүлөр жана жерде-сууда жашоочулар жок. Жапайы кургактагы сүт эмүүчүлөр аз: алгачкы мезгилде жалгыз жергиликтүү — тундра түлкүсү болгон. Кийин бугулар, ак коён алып келинген, чычкандар менен келемиштер кокусунан келген. Кадимки түлкү жана америкалык норка да кездешет. Куштардын 350гө жакын түрү бар, алардын көпчүлүгү Түндүк Европага мүнөздүү. Эң кеңири тараган деңиз кушу — Атлантика тупиги (puffin). '''Мөңгүлөр:''' Исландия аралынын жалпы аянты болжол менен 103 миң км², анын 11,8 миң км² бөлүгүн мөңгүлөр каптайт. Эң ири муз каптоочу мөңгү (Европада гана эмес, көлөмү боюнча дүйнөдөгү эң чоңдордун бири) — '''Ватнайёкюдль'''. Ал аралдын түштүк-чыгышында жайгашкан. Анын аянты 8300 км². Бул кеңири муздуу плато болуп, анын аймагында сегиз жерде өчкөн, активдүү вулкандардын чокулары “тешип чыккан”. Башка ири мөңгүлөр: '''Хофсйёкюдль Лаунгйёкюдль''' (аралдын ички бөлүгүндө) '''Мирдальсйёкюдль''' жана '''Эйяфьядлайёкюдль''' (түштүктө жайгашкан, активдүү вулкандарды каптап турат). Исландиянын мөңгүлөрү — Европадагы азыркы мөңгүлөрдүн эң ири аймагы болуп эсептелет. '''Жээк сызыгы:''' Исландия аралынын жээк сызыгынын узундугу болжол менен 4970 км түзөт. Аралдын түндүк-батыш, түндүк жана чыгыш жээктери фьорддор менен кесилген. Бул аймакта көптөгөн булуңдар жана фьорддор бар, алардын ичинде: Фахсафлоуи, Брейда-фьорд, Иса-фьорд, Хунафлоуи, Скага-фьорд, Эйя-фьорд, Эхсар-фьорд, Тистиль-фьорд, Баккафлоуи жана Вопнафьордюр. Ал эми түштүк жана түштүк-батыш жээктери кумдуу болуп, табигый порттор дээрлик жок. '''Тарыхы:''' Исландия б. з. ч. IV кылымда белгилүү болгон (Массалиядан чыккан Пифейдин сырдуу Туле аралына жасаган экспедициясы менен байланыштуу). Бирок аралдагы алгачкы туруктуу отурукташуу IX кылымдын башында ирландиялык монахтар тарабынан башталган. Монахтардын жазууларына ылайык, аралда мурдагы байыркы отурукташуунун эч кандай изи табылган эмес. Ирландиялык монахтар кийин Исландияга келген викингдер тарабынан сүрүлүп чыгарылган. Викингдер бул аймакка 874-жылы келишкен. Ошол мезгилде Батыш Норвегиядан чыккан викинг Ингольфр (Ингольф) Арнарсон өзүнүн адамдары менен азыркы Исландиянын борбору — Рейкьявик шаарын негиздеген.

			'''Колдонулган адабияттар:'''

			''Зденек Кукал.'' Великие загадки Земли / Пер. с чеш., ред. и предисл. В. И. Войтова. — М.: Прогресс, 1989. — 396 с.

			''Геншафт Ю. С., Салтыковский А. Я.'' Исландия: Глубинное строение, эволюция и интрузивный магматизм. — <abbr>М.</abbr>: ГЕОС. — 363 с. — <nowiki>ISBN 5-89118-098-7</nowiki>.

			''Серебрянный Л. Р.'' Страна огня и льда. — <abbr>М.</abbr>: Географгиз, 1959. — 32 с. — (Рассказы о природе).



	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСЛАМАБАД

Mariya — Fri, 03 Jul 2026 08:12:07 GMT

← Мурунку нускасы		08:12, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
2 сап:		2 сап:

	[[File:ИСЛАМАБАД55.png \| thumb \| Шаардын жалпы көрүнүшү.]]		[[File:ИСЛАМАБАД55.png \| thumb \| Шаардын жалпы көрүнүшү.]]
	малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары менен туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан Илимдер Академиясы (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын илимий изилдөө институту бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) жана Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. «Шехерезада» мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору менен борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.		малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары менен туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан Илимдер Академиясы (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын илимий изилдөө институту бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) жана Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. «Шехерезада» мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору менен борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСЛАНДДАР

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 07:46:33 GMT

← Мурунку нускасы		07:46, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИСЛАНДДАР</b> (өздөрүн ислендингар деп аташат) – эл, Исландиянын жергиликтүү калкы. Саны ~~290 миң киши~~ (~~2006~~). Ошондой эле Канада, АКШ, Дания, Швеция, Норвегия ~~ж-а~~ Германияда да жашашат. Исланд тилинде сүйлөшөт. Христиан дининин протестант (лютеран) тармагын тутушат. Исланддар 9–10-кылымдарда Норвегиядан көчүп келген байыркы скандинавиялыктардын тукумдары. 13–14- кылымдарда исланд эли түзүлүп, улут катары калыптана баштаган. Исланддардын улуттук өсүшүнө Даниянын узак жылдар (1380-жылдан) үстөмдүк кылышы терс таасир тийгизген. Даниялык бийликке каршы күрөштөрдүн негизинде исланддар 1918-жылы өз алдынчалыкка ээ болуп, эне тили, маданияты, үрп-адат, улуттук салттары өнүгө баштаган. Исланддар мал чарбачылык, балыкчылык ~~ж-а~~ кол өнөрчүлүк ~~м-н~~ кесиптенишип, дубалы темир-бетондон тургузулуп, чатыры шифер ~~ж-а~~ темир ~~м-н~~ жабылган үйлөрдө жашашат. Улуттук кийими аялдарда көбүрөөк колдонулат. Алар жүндөн токулган белдемчи, ак көйнөк, алжапкыч, оймо-чиймеленген кара же кызыл түстүү чыптама, булгаары бут кийим, айрымдары кара матадан тигилген узун көйнөк (жакасы ~~м-н~~ жеңи баркыттан салынып, кооздолгон), башына кара баркыт калпак кийип же жоолук салынышат. Эркектери матадан тигилген күрмө, шым, жылуу сокмо көйнөк ~~ж-а~~ тизеден өйдө байпак, тюлень терисинен башмак, башына калпак кийишет. Тамак-ашы негизинен эт, балык, дан ~~ж-а~~ сүт азыктары.		<b type='title'>ИСЛАНДДАР</b> (өздөрүн ислендингар деп аташат) – эл, Исландиянын жергиликтүү калкы. Саны 394 000 адам жашайт (2026). Эркектер 202 миң, Аялдар: ~192 миң. Ошондой эле Канада, АКШ, Дания, Швеция, Норвегия жана Германияда да жашашат. Исланд тилинде сүйлөшөт. Христиан дининин протестант (лютеран) тармагын тутушат. Исланддар 9–10-кылымдарда Норвегиядан көчүп келген байыркы скандинавиялыктардын тукумдары. 13–14- кылымдарда исланд эли түзүлүп, улут катары калыптана баштаган. Исланддардын улуттук өсүшүнө Даниянын узак жылдар (1380-жылдан) үстөмдүк кылышы терс таасир тийгизген. Даниялык бийликке каршы күрөштөрдүн негизинде исланддар 1918-жылы өз алдынчалыкка ээ болуп, эне тили, маданияты, үрп-адат, улуттук салттары өнүгө баштаган. Исланддар мал чарбачылык, балыкчылык жана кол өнөрчүлүк менен кесиптенишип, дубалы темир-бетондон тургузулуп, чатыры шифер жана темир менен жабылган үйлөрдө жашашат. Улуттук кийими аялдарда көбүрөөк колдонулат. Алар жүндөн токулган белдемчи, ак көйнөк, алжапкыч, оймо-чиймеленген кара же кызыл түстүү чыптама, булгаары бут кийим, айрымдары кара матадан тигилген узун көйнөк (жакасы менен жеңи баркыттан салынып, кооздолгон), башына кара баркыт калпак кийип же жоолук салынышат. Эркектери матадан тигилген күрмө, шым, жылуу сокмо көйнөк жана тизеден өйдө байпак, тюлень терисинен башмак, башына калпак кийишет. Тамак-ашы негизинен эт, балык, дан жана сүт азыктары.
	<p align='right'><i type='author'>Ш. Керимова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Ш. Керимова.</i></p>
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСЛАМАБАД

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 07:41:38 GMT

← Мурунку нускасы		07:41, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
2 сап:		2 сап:

	[[File:ИСЛАМАБАД55.png \| thumb \| Шаардын жалпы көрүнүшү.]]		[[File:ИСЛАМАБАД55.png \| thumb \| Шаардын жалпы көрүнүшү.]]
	малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары ~~м-н~~ туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан ИА (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын ~~ИИИ~~ бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) ~~ж-а~~ Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. «Шехерезада» мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору ~~м-н~~ борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.		малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары менен туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан Илимдер Академиясы (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын илимий изилдөө институту бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) жана Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. «Шехерезада» мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору менен борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 07:37:41 GMT

← Мурунку нускасы		07:37, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>И́СКРА</b> , к. <i>Сумбула</i> (Лейлек районундагы кыштак). Ал — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл.Сумбул дарыясынын оң ~~жээги~~,батыш ~~тарапта~~ жайгашкан. Искра кыштагы деңиз деңгээлинен 1596 м бийиктикте жайгашкан. Калктын саны 2650 адам (2023).		<b type='title'>И́СКРА</b> , к. <i>Сумбула</i> (Лейлек районундагы кыштак). Ал — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл.Сумбул дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта, Раззаков шаарынын түштук-батыш тарабында жайгашкан. Искра кыштагы деңиз деңгээлинен 1596 м бийиктикте жайгашкан. Калктын саны 2650 адам (2023).2025-жылы Искра айылында ичүүчү суу менен камсыздоо боюнча жаңы система ишке киргизилди. Ал суу алуу курулмаларын, суу мунараларын, хлоратордук жабдууларды жана бөлүштүрүүчү түтүк тармактарын камтыйт.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСКРА (Чүй районундагы кыштак)

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 07:34:25 GMT

← Мурунку нускасы		07:34, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>И́СКРА</b> – Чүй районундагы кыштак. Искра айыл округуна караштуу. Бишкек – Балыкчы автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 908 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору ~~ж-а~~ темир жол бекети Токмок шаарынан 12 <i>км</i> чыгыш тарапта. Кыштак 1931-жылы негизделген. Калкы 3524 (2022); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, китепкана бар. Чүй кушкана фабрикасы, үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт.		<b type='title'>И́СКРА</b> – Чүй районундагы кыштак. Искра айыл округуна караштуу. Бишкек – Балыкчы автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 908 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Токмок шаарынан 12 <i>км</i> чыгыш тарапта. Кыштак 1931-жылы негизделген. Калкы 3524 (2022); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, китепкана бар. Чүй кушкана фабрикасы, үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 07:33:30 GMT

← Мурунку нускасы		07:33, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>И́СКРА</b> , к. <i>Сумбула</i> (Лейлек ~~р-нундагы~~ кыштак).		<b type='title'>И́СКРА</b> , к. <i>Сумбула</i> (Лейлек районундагы кыштак). Ал — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл.Сумбул дарыясынын оң жээги,батыш тарапта жайгашкан. Искра кыштагы деңиз деңгээлинен 1596 м бийиктикте жайгашкан. Калктын саны 2650 адам (2023).
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАКЕЕВ (Кочкор районундагы кыштак)

Бекбосунова Бермет — Fri, 03 Jul 2026 07:19:13 GMT

← Мурунку нускасы		07:19, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИСАКЕЕВ</b> (мурдагы Большевик), Ү к ө к – Нарын облусунун Кочкор районундагы кыштак. Кочкор айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 1810 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кочкор кыштагынан 7 <i>км</i> түштүк тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 67 <i>км</i>. Кыштак 1930-жылы негизделген. Калкы 1880 (2022); негизинен мал ~~ж-а~~ дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана бар. Мончо, медпункт иштейт. Ушул кыштакта туулган коомдук ишмер Б. Д. <i>Исакеевдин</i> ысмы ыйгарылган.		<b type='title'>ИСАКЕЕВ</b> (мурдагы Большевик), Ү к ө к – Нарын облусунун Кочкор районундагы кыштак. Кочкор айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 1810 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кочкор кыштагынан 7 <i>км</i> түштүк тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 67 <i>км</i>. Кыштак 1930-жылы негизделген. Калкы 1880 (2022); негизинен мал жана дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана бар. Мончо, медпункт иштейт. Ушул кыштакта туулган коомдук ишмер Б. Д. <i>Исакеевдин</i> ысмы ыйгарылган.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

БУХАРЕСТ

Gulira — Fri, 03 Jul 2026 05:00:55 GMT

← Мурунку нускасы		05:00, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''~~БУХАРЕ~~́СТ''' , Б у к у р е ш т и – Румыния Республикасынын борбор шаары. Төмөнкү Дунай ойдуӊунун борбордук бөлүгүндөгү Дымбовица дарыясынын боюнда (45 ''км'' ~~аралыкта~~) жайгашкан. Өз алдынча административдик<br/>		'''БУХАРЕСТ́''', Б у к у р е ш т и – Румыния Республикасынын борбор шаары. Төмөнкү Дунай ойдуӊунун борбордук бөлүгүндөгү Дымбовица дарыясынын боюнда (45 ''км'' бббаралыкта) жайгашкан. Өз алдынча административдик<br/>
	[[File:БУХАРЕСТ47.png \| thumb \| Парламент ак сарайы.]]		[[File:БУХАРЕСТ47.png \| thumb \| Парламент ак сарайы.]]
	бирдик. Экономикалык жана илимий-маданий борбор. Калкы 1,9 млн (2021). Бухарест – Дунайдын алабындагы өлкөлөрдү, Борбордук Европаны Кара деӊиз, КМШ жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштыруучу Трансевропа жолунун кесилишиндеги ири жолдор (7 темир жана бир нече автомобиль жолдор) тоому. Отопени эл аралык аэропорту бар. Башкы өнөр жай тармактары: машина куруу (транспорт жана айыл чарба машиналары, электр-техника, радиоэлектроника өнөр жай жабдыктары), химия (пластмасса, шина, лак-боёк, фармацевтика ж. б.), текстиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш, айнек, фарфор-фаянс, полиграфия, түстүү жана кара металлургия, жыгаччылык. Метрополитен, Румыния ИА, тармактык академиялар, университет ж. б. ЖОЖдор, музей, театр, «Антенеум» (19-кылым; учурда филармония) бар. Азыркы аталышы менен 14-кылымдан белгилүү. Дымбовица дарыясынын сол жээгинде эски шаар, монастырь, чиркөөлөр (Михай-Водэ, Патриаршая, Крецулеску; 16–18-кылымдар), Республика Ак сарайы сакталган. «Скынтейя» үйү (1948–1953), опера-балет театры, Чишмиджиу, Эркиндик, 23-август парктары жана эс алуу жайлары бар. Борбордук Трансильвания аймагынан куур аркылуу газ жана нефть алат. 1977-жылкы жер титирөөдөн жапа чеккен.		бирдик. Экономикалык жана илимий-маданий борбор. Калкы 1,9 млн (2021). Бухарест – Дунайдын алабындагы өлкөлөрдү, Борбордук Европаны Кара деӊиз, КМШ жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштыруучу Трансевропа жолунун кесилишиндеги ири жолдор (7 темир жана бир нече автомобиль жолдор) тоому. Отопени эл аралык аэропорту бар. Башкы өнөр жай тармактары: машина куруу (транспорт жана айыл чарба машиналары, электр-техника, радиоэлектроника өнөр жай жабдыктары), химия (пластмасса, шина, лак-боёк, фармацевтика ж. б.), текстиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш, айнек, фарфор-фаянс, полиграфия, түстүү жана кара металлургия, жыгаччылык. Метрополитен, Румыния ИА, тармактык академиялар, университет ж. б. ЖОЖдор, музей, театр, «Антенеум» (19-кылым; учурда филармония) бар. Азыркы аталышы менен 14-кылымдан белгилүү. Дымбовица дарыясынын сол жээгинде эски шаар, монастырь, чиркөөлөр (Михай-Водэ, Патриаршая, Крецулеску; 16–18-кылымдар), Республика Ак сарайы сакталган. «Скынтейя» үйү (1948–1953), опера-балет театры, Чишмиджиу, Эркиндик, 23-август парктары жана эс алуу жайлары бар. Борбордук Трансильвания аймагынан куур аркылуу газ жана нефть алат. 1977-жылкы жер титирөөдөн жапа чеккен.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БУХАРА

Gulira — Fri, 03 Jul 2026 04:58:52 GMT

← Мурунку нускасы		04:58, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БУХАРА́ ''' – Өзбекстан Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара вилайетинин административдик борбору. Калкы 274,7 миӊ (2016). Темир жол бекети. Жолдор тоому. <br/> Археологиялык маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-жылы аны арабдар басып алган. Бухара байыртадан эле Орто Азиядагы соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай ж. б. өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымдарда Бухараны Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-жылы Чыӊгызхан, 1370-жылы Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Бухара көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Бухара<br/>		'''БУХАРА́ ''' – Өзбекстан Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара вилайетинин административдик борбору. Калкы 274,7 миӊ (2016). Темир жол бекети. Жолдор тоому. <br/> Археологиялык маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-жылы аны арабдар басып алган. Бухара байыртадан эле Орто Азиядагы соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай ж. б. өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымдарда Бухараны Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-жылы Чыӊгызхан, 1370-жылы Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Бухара көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Бухара<br/>
	[[File:БУХАРА46.png \| thumb \| Пои-Калян ансамблинен фрагмент.]]		[[File:БУХАРА46.png \| thumb \| Бухара. Пои-Калян ансамблинен фрагмент.]]
	хандыгынын, Бухара эмирлигинин, 1920–1924-жылдары Бухара Республикасынын борбору. 17–18-кылымдарда Бухарага перс шахтары бир нече жолу басып кирген. <br/> Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш ж. б. ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө ж. б.) өнүккөн. Эки ЖОЖ, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери – борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоӊку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылымдар кайра курулган). Буян-Кулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эӊ чоӊ Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары – Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, Чар-Бакр мемориалдык ансамбли (1560–1563), Файзабад ханагы (1598–1599); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар Чар-Минар медресеси (1807) кирет. Советтик мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаӊы курулуштар салынган. 1964-жылы кайра куруу планы бекитилип (архитекторлор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облустук менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) ж. б. көптөгөн имараттар курулган. 1993-жылы Бухаранын тарыхый бөлүгү ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине киргизилген. 13–18-кылымдарда Бухара Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери – Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-жыл), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдар) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалуу драма жана комедия, куурчак театрлары бар.<br/> Ад.: ''Пугаченкова Г. А.'' Самарканд. Бухара. М., 1968. ''Н. Жылдызова,'' <br/>''Р. Карачалова.''		хандыгынын, Бухара эмирлигинин, 1920–1924-жылдары Бухара Республикасынын борбору. 17–18-кылымдарда Бухарага перс шахтары бир нече жолу басып кирген. <br/> Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш ж. б. ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө ж. б.) өнүккөн. Эки ЖОЖ, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери – борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоӊку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылымдар кайра курулган). Буян-Кулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эӊ чоӊ Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары – Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, Чар-Бакр мемориалдык ансамбли (1560–1563), Файзабад ханагы (1598–1599); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар Чар-Минар медресеси (1807) кирет. Советтик мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаӊы курулуштар салынган. 1964-жылы кайра куруу планы бекитилип (архитекторлор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облустук менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) ж. б. көптөгөн имараттар курулган. 1993-жылы Бухаранын тарыхый бөлүгү ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине киргизилген. 13–18-кылымдарда Бухара Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери – Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-жыл), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдар) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалуу драма жана комедия, куурчак театрлары бар.<br/> Ад.: ''Пугаченкова Г. А.'' Самарканд. Бухара. М., 1968. ''Н. Жылдызова,'' <br/>''Р. Карачалова.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БРАЗИЛИЯ

Gulira — Fri, 03 Jul 2026 04:10:22 GMT

← Мурунку нускасы		04:10, 3 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БРАЗИ́ЛИЯ''' , Б р а з и л и я Ф е д е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк Америкадагы эӊ ири мамлекет. Материктин чыгыш жана борбордук бөлүгүн ээлейт. Аянты 8,5 млн ''км''<sup>2</sup>. Калкы<br/>		'''БРАЗИ́ЛИЯ''', Б р а з и л и я Ф е д е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк Америкадагы эӊ ири мамлекет. Материктин чыгыш жана борбордук бөлүгүн ээлейт. Аянты 8,5 млн ''км''<sup>2</sup>. Калкы<br/>
	[[File:БРАЗИЛИЯ50.png \| thumb \| none]]		[[File:БРАЗИЛИЯ50.png \| thumb \| none]]
	220 051 512 (2024). Түндүгүнөн Венесуэла, Гайана, Суринам, Француз Гвианасы, түндүк-батышынан Колумбия, батыштан Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина, түштүгүнөн Уругвай менен чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгайт. Борбору – Бразилиа шаары. Расмий тили – португал тили. Акча бирдиги – реал. Административдик-аймактык жактан 26 штатка жана 1 федерациялык округга бөлүнөт.		220 051 512 (2024). Түндүгүнөн Венесуэла, Гайана, Суринам, Француз Гвианасы, түндүк-батышынан Колумбия, батыштан Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина, түштүгүнөн Уругвай менен чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгайт. Борбору – Бразилиа шаары. Расмий тили – португал тили. Акча бирдиги – реал. Административдик-аймактык жактан 26 штатка жана 1 федерациялык округга бөлүнөт.
11 сап:		11 сап:
	жана Гвиана бөксө тоосунун түштүк капталы экватордук нымдуу климат. Жылына 2400–3300 ''мм'' жаан жаайт. Амазонка ойдуӊунун чыгыш бөлүгү жана Бразилия тоосу менен Гвиана бөксө тоосунун капталдары субэкватордук, жылына жаан 1200–2400 ''мм'', жээктерде 3000 ''мм''ге чейин. Түндүк-чыгыш Бразилияда жаан 1100–400 ''мм''ге чейин азаят. Бразилиянын дарыялары көп. Аймагынын 56% Амазонка дарыясынын алабына кирет. Бразилия бөксө тоосунун чыгыш бөлүгү Сан-Франсиску дарыясынын алабына, түндүк-чыгыш бөлүгү Атлантика океанына куючу кыска дарыялардын алабына кирет, анын ичинде Парнаиба дарыясы да бар. Парана, Уругвай, Парагвай, Амазонканын көптөгөн куймалары ж. б. дарыялар бар. Суу ресурстары боюнча Бразилия дүйнөдө биринчи орунда турат. Амазонка ойдуӊун жана ага жакын жайгашкан бөксө тоонун капталдарын нымдуу экватор токою, саванналуу сейрек токой жана кургакчыл бадалдар ээлейт. Кургакчыл түндүк-чыгышына жарым чөл сейрек токою (каатинга), Бразилия бөксө тоосунун түштүк-чыгышына жана Атлантика бою ойдуӊуна тропиктик нымдуу токой, Бразилия бөксө тоосунун түштүгүнө дайыма жашыл кызыл карагайлуу жана аралаш токой мүнөздүү. Темир, калай, алюминий, уран, нефть, марганец, таш көмүр, жаратылыш газы ж. б. кен байлыктар казылып алынат. Жеринин кыртышы көбүнчө кызыл түстүү латерит топурагы. Өсүмдүктөрдүн 4000ден ашык түрү кездешет. Жалпы аянты 52,6 млн ''га'' болгон 363 коргоого алынган табигый аймагы бар, анын ичинен 105 улуттук парк, аянты 14,2 млн ''га'', ирилери – Жау, Пику-да-Неблина. ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. Борбордук Амазонка резерват комплекси, Пантанал коргоого алынган аймагы, Игуасу Шапада-дус-Веадейрус жана Эмас, Серрада-Капивара улуттук парктары бар.<br/>		жана Гвиана бөксө тоосунун түштүк капталы экватордук нымдуу климат. Жылына 2400–3300 ''мм'' жаан жаайт. Амазонка ойдуӊунун чыгыш бөлүгү жана Бразилия тоосу менен Гвиана бөксө тоосунун капталдары субэкватордук, жылына жаан 1200–2400 ''мм'', жээктерде 3000 ''мм''ге чейин. Түндүк-чыгыш Бразилияда жаан 1100–400 ''мм''ге чейин азаят. Бразилиянын дарыялары көп. Аймагынын 56% Амазонка дарыясынын алабына кирет. Бразилия бөксө тоосунун чыгыш бөлүгү Сан-Франсиску дарыясынын алабына, түндүк-чыгыш бөлүгү Атлантика океанына куючу кыска дарыялардын алабына кирет, анын ичинде Парнаиба дарыясы да бар. Парана, Уругвай, Парагвай, Амазонканын көптөгөн куймалары ж. б. дарыялар бар. Суу ресурстары боюнча Бразилия дүйнөдө биринчи орунда турат. Амазонка ойдуӊун жана ага жакын жайгашкан бөксө тоонун капталдарын нымдуу экватор токою, саванналуу сейрек токой жана кургакчыл бадалдар ээлейт. Кургакчыл түндүк-чыгышына жарым чөл сейрек токою (каатинга), Бразилия бөксө тоосунун түштүк-чыгышына жана Атлантика бою ойдуӊуна тропиктик нымдуу токой, Бразилия бөксө тоосунун түштүгүнө дайыма жашыл кызыл карагайлуу жана аралаш токой мүнөздүү. Темир, калай, алюминий, уран, нефть, марганец, таш көмүр, жаратылыш газы ж. б. кен байлыктар казылып алынат. Жеринин кыртышы көбүнчө кызыл түстүү латерит топурагы. Өсүмдүктөрдүн 4000ден ашык түрү кездешет. Жалпы аянты 52,6 млн ''га'' болгон 363 коргоого алынган табигый аймагы бар, анын ичинен 105 улуттук парк, аянты 14,2 млн ''га'', ирилери – Жау, Пику-да-Неблина. ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. Борбордук Амазонка резерват комплекси, Пантанал коргоого алынган аймагы, Игуасу Шапада-дус-Веадейрус жана Эмас, Серрада-Капивара улуттук парктары бар.<br/>
	==Калкы==		==Калкы==
	<br/> Калкынын 97%тен көбү бразилиялыктар; орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> 22 адам (2024). Алар Европадан жана Азиядан келген калктардын абориген-индейлер (тупигуарани же ж. б.) жана 16–19-кылымдарда Африкадан алынып келинген негрлер (йоруба, банту, эве ж. б.) менен аралашуусунан келип чыккан. Ошондой эле португалдар, италяндар, испандар, немис, украиндер, япондор да бар. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 67,3, аялдарыныкы – 74,9 жаш. Католик динин тутат. Калкынын 95%и деӊиз жээгиндеги штаттарда жашайт. Шаар калкы 84,36% (2016). Ири шаарлары: Порту-Алегри, Белен, Манаус, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Белу-Оризонти, Ресифи, Куритиба.<br/>		<br/>Калкынын 97%тен көбү бразилиялыктар; орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> 22 адам (2024). Алар Европадан жана Азиядан келген калктардын абориген-индейлер (тупигуарани же ж. б.) жана 16–19-кылымдарда Африкадан алынып келинген негрлер (йоруба, банту, эве ж. б.) менен аралашуусунан келип чыккан. Ошондой эле португалдар, италяндар, испандар, немис, украиндер, япондор да бар. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 67,3, аялдарыныкы – 74,9 жаш. Католик динин тутат. Калкынын 95%и деӊиз жээгиндеги штаттарда жашайт. Шаар калкы 84,36% (2016). Ири шаарлары: Порту-Алегри, Белен, Манаус, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Белу-Оризонти, Ресифи, Куритиба.<br/>
	==Тарыхы ==		==Тарыхы ==
	<br/>Бразилия жергесин адамдар неолит доорунан эле жердегендиги белгилүү. 16-кылымга чейин Бразилия аймагын индей уруулары (тупигуарани, тупинамбас, ботокуд, тамойос ж. б.) мекендеп келишкен. 1500-жылы Бразилиянын жээгине португал деӊиз саякатчысы Педру Кабралдын кемеси келип түшүп, жаӊы ачылган жер Португалиянын ээлиги деп жарыяланган. Португалдыктар Бразилиядан баалуу кызыл жыгач – «пау-бразил» (рау-brasil, өлкөнүн аталышы ушундан улам жаралган) ташышкан. 1549-жылы Бразилияда борбору Сальвадор шаары болгон генерал-губернаторлук негизделген. Бразилия үчүн Португалия Франция жана Голландия менен көп жылдар бою күрөш жүргүзүп келген. Колонияларда индейлердин жана негрлердин эмгеги пайдаланылып, негрлерди Африкадан алып келип турушкан. Бразилияда алтын, алмаз өндүрүү күч алып, Португалиянын эӊ бай колониясына айланат. Жолдор салынып, жаӊы шаарлар курулган, өлкөнүн борбору Рио-де-Жанейрого көчүрүлгөн. 1807-жылы Португалияны Наполеондун аскерлери басып алганда, Португалиянын королу Жуан IV качып, Рио-де-Жанейрого барып орун алган соӊ, аймакта бир кыйла өзгөрүүлөр боло баштаган. Гезит-журналдар чыгарылып, Бразилия банкы, улуттук китепкана, музей ж. б. негизделген. 1815-жылы Бразилия Португалия, Бразилия жана Алгарви бириккен королдугунун негизги бөлүгү катары эсептелип, королдук статусуна ээ болот. 1821-жылы Португалиядагы буржуазиялык революциядан кийин Бразилияда да көз каранды эместик үчүн кыймыл күч алып, король Жуан IV мекенине кайтууга аргасыз болуп, уулу Педро Iни регент катары калтырган. 1822-жылы 7-сентябрда Педро I Бразилиянын көз карандысыздыгын жарыялаган. Бул күн улуттук майрам катары бүгүнкү күндө да майрамдалат. Португалия Бразилиянын көз каранды эместигин 1825-жылы таанууга аргасыз болот. Бирок өлкөдөгү кулчулук 1888-жылы гана жоюлуп, монархия 1889-жылы ноябрда кулатылат. 1891-жылы февралда Бразилия федеративдүү республика – Бразилия Кошмо Штаттары деп жарыяланып, конституция кабыл алынган. Биринчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия жана АКШнын кысымы астында Антанта тарапта Германияга каршы согуш жарыялап, 1918-жылы Европага бир нече аскер бригадаларын жөнөткөн. 1930-жылы аскердик хунта бийликке келип, 1945-жылга чейин бийлик жүргүзүшкөн. 1945–1964-жылдарда өлкөдө демократиялык кыймыл күч алып, саясий партиялар түзүлгөн. Экинчи дүйнөлүк согушта АКШнын таасири күчөп, 1942-жылы Германия менен Италияга, 1945-жылы Японияга каршы согуш жарыялаган. 1944-жылы аскер корпусун (50 миӊ) Италияга жиберген. 1950–1960-жылдарда Бразилия агрардык өлкөдөн агрардык-индустриялык мамлекетке <br/>		<br/>Бразилия жергесин адамдар неолит доорунан эле жердегендиги белгилүү. 16-кылымга чейин Бразилия аймагын индей уруулары (тупигуарани, тупинамбас, ботокуд, тамойос ж. б.) мекендеп келишкен. 1500-жылы Бразилиянын жээгине португал деӊиз саякатчысы Педру Кабралдын кемеси келип түшүп, жаӊы ачылган жер Португалиянын ээлиги деп жарыяланган. Португалдыктар Бразилиядан баалуу кызыл жыгач – «пау-бразил» (рау-brasil, өлкөнүн аталышы ушундан улам жаралган) ташышкан. 1549-жылы Бразилияда борбору Сальвадор шаары болгон генерал-губернаторлук негизделген. Бразилия үчүн Португалия Франция жана Голландия менен көп жылдар бою күрөш жүргүзүп келген. Колонияларда индейлердин жана негрлердин эмгеги пайдаланылып, негрлерди Африкадан алып келип турушкан. Бразилияда алтын, алмаз өндүрүү күч алып, Португалиянын эӊ бай колониясына айланат. Жолдор салынып, жаӊы шаарлар курулган, өлкөнүн борбору Рио-де-Жанейрого көчүрүлгөн. 1807-жылы Португалияны Наполеондун аскерлери басып алганда, Португалиянын королу Жуан IV качып, Рио-де-Жанейрого барып орун алган соӊ, аймакта бир кыйла өзгөрүүлөр боло баштаган. Гезит-журналдар чыгарылып, Бразилия банкы, улуттук китепкана, музей ж. б. негизделген. 1815-жылы Бразилия Португалия, Бразилия жана Алгарви бириккен королдугунун негизги бөлүгү катары эсептелип, королдук статусуна ээ болот. 1821-жылы Португалиядагы буржуазиялык революциядан кийин Бразилияда да көз каранды эместик үчүн кыймыл күч алып, король Жуан IV мекенине кайтууга аргасыз болуп, уулу Педро Iни регент катары калтырган. 1822-жылы 7-сентябрда Педро I Бразилиянын көз карандысыздыгын жарыялаган. Бул күн улуттук майрам катары бүгүнкү күндө да майрамдалат. Португалия Бразилиянын көз каранды эместигин 1825-жылы таанууга аргасыз болот. Бирок өлкөдөгү кулчулук 1888-жылы гана жоюлуп, монархия 1889-жылы ноябрда кулатылат. 1891-жылы февралда Бразилия федеративдүү республика – Бразилия Кошмо Штаттары деп жарыяланып, конституция кабыл алынган. Биринчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия жана АКШнын кысымы астында Антанта тарапта Германияга каршы согуш жарыялап, 1918-жылы Европага бир нече аскер бригадаларын жөнөткөн. 1930-жылы аскердик хунта бийликке келип, 1945-жылга чейин бийлик жүргүзүшкөн. 1945–1964-жылдарда өлкөдө демократиялык кыймыл күч алып, саясий партиялар түзүлгөн. Экинчи дүйнөлүк согушта АКШнын таасири күчөп, 1942-жылы Германия менен Италияга, 1945-жылы Японияга каршы согуш жарыялаган. 1944-жылы аскер корпусун (50 миӊ) Италияга жиберген. 1950–1960-жылдарда Бразилия агрардык өлкөдөн агрардык-индустриялык мамлекетке <br/>

БОТТИЧЕЛЛИ Сандро

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 09:42:34 GMT

← Мурунку нускасы		09:42, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БОТТИЧЕ́ЛЛИ ''' Сандро (чын аты-жөнү – Алессандро ди Мариано Филипепи) (1445-жыл чен, Флоренция – 17. 05. 1510, ошол эле жер) – италиялык сүрөтчү. Алгачкы ''Кайра жаралуу'' доорунун өкүлү, Флоренция мектебинин ири живописчилеринен. Боттичеллинин алгачкы чыгармасы – «Сыйкырчылардын сыйынышы» (1475–1478, Флоренция, Уффици галереясы). Айрым чыгармаларында («Күч», 1470, Флоренциядагы Уффици галереясы; «Ыйык Себастьян», 1474, Берлин-Далемдеги сүрөт галереясы) сүрөтчүлөр А. Верроккью менен А.Поллайолонун таасири ачык байкалат. Диний жана мифологиялык темадагы чыгармалары («Жаз», 1477–1478; «Венеранын төрөлүшү», 1484-жыл чени – 1485) жандуу поэзиясы жана кылдат колорити менен айырмаланат. Портретчи катары Боттичелли – курч мүнөз түзүүнүн, адамдын ички сезимдерин айкын ачуунун чебери болгон. XV кылымдагы Италия искусствосунун эӊ сонун салттарына каныккан Боттичеллинин чыгармачылыгы ошол мезгилдеги Флоренциянын рухий турмушундагы карама-каршылыкты тереӊ чагылдырган.<br/>		'''БОТТИЧЕ́ЛЛИ ''' Сандро (чын аты-жөнү – Алессандро ди Мариано Филипепи) (1445-жыл чен, Флоренция – 17. 05. 1510, ошол эле жер) – италиялык сүрөтчү. Алгачкы ''Кайра жаралуу'' доорунун өкүлү, Флоренция мектебинин ири живописчилеринен. Боттичеллинин алгачкы чыгармасы – «Сыйкырчылардын сыйынышы» (1475–1478, Флоренция, Уффици галереясы). Айрым чыгармаларында («Күч», 1470, Флоренциядагы Уффици галереясы; «Ыйык Себастьян», 1474, Берлин-Далемдеги сүрөт галереясы) сүрөтчүлөр А. Верроккью менен А. Поллайолонун таасири ачык байкалат. Диний жана мифологиялык темадагы чыгармалары («Жаз», 1477–1478; «Венеранын төрөлүшү», 1484-жыл чени – 1485) жандуу поэзиясы жана кылдат колорити менен айырмаланат. Портретчи катары Боттичелли – курч мүнөз түзүүнүн, адамдын ички сезимдерин айкын ачуунун чебери болгон. XV кылымдагы Италия искусствосунун эӊ сонун салттарына каныккан Боттичеллинин чыгармачылыгы ошол мезгилдеги Флоренциянын рухий турмушундагы карама-каршылыкты тереӊ чагылдырган.<br/>
	[[File:БОТТИЧЕЛЛИ38.png \| thumb \| <center>С. Боттичелли. «Венеранын төрөлүшү».</center>]]		[[File:БОТТИЧЕЛЛИ38.png \| thumb \| <center>С. Боттичелли. «Венеранын төрөлүшү».</center>]]
	''Ад.: Гращенков В''. Сандро Боттичелли. М., 1960.		''Ад.: Гращенков В''. Сандро Боттичелли. М., 1960.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БОТСВАНА

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 09:39:22 GMT

← Мурунку нускасы		09:39, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
3 сап:		3 сап:
	жана түштүк-чыгышынан Түштүк Африка Республикасы менен чектешет. Аянты 600,4 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 2,3 млн (2020). Борбору – Габороне шаары. Расмий тили – англис жана сетсвана тилдери. Акча бирдиги – пула. Ботсвана административдик-аймактык жактан 9 округга жана 5 шаардык муниципалитетке (Габороне, Жваненг, Лобаце, Селеби-Пхикве, Франсистаун) бөлүнөт. <br/><br/> Ботсвана – унитардык мамлекет. Шериктештиктин курамында. Башкаруу формасы – президенттик-парламенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. <br/>Саясий партиялары: Ботсвана демократиялык партиясы, «Ботсвана конгресси» улуттук фронту ж. б.<br/>		жана түштүк-чыгышынан Түштүк Африка Республикасы менен чектешет. Аянты 600,4 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 2,3 млн (2020). Борбору – Габороне шаары. Расмий тили – англис жана сетсвана тилдери. Акча бирдиги – пула. Ботсвана административдик-аймактык жактан 9 округга жана 5 шаардык муниципалитетке (Габороне, Жваненг, Лобаце, Селеби-Пхикве, Франсистаун) бөлүнөт. <br/><br/> Ботсвана – унитардык мамлекет. Шериктештиктин курамында. Башкаруу формасы – президенттик-парламенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. <br/>Саясий партиялары: Ботсвана демократиялык партиясы, «Ботсвана конгресси» улуттук фронту ж. б.<br/>
	[[File:БОТСВАНА33.png \| thumb \| <center>Окавангонун дельтасы.</center>]]		[[File:БОТСВАНА33.png \| thumb \| <center>Окавангонун дельтасы.</center>]]
	Ботсвана Калахари ойдуӊун жана аны курчап жаткан платолорду (бийиктиги 1370 ''м'', Ботсвананын эӊ бийик чокусу – Цодило тоосу) ээлеп жатат. Климаты субтропиктик, түндүгүндө тропиктик. Январдын орточо температурасы 21–27°С, июлдуку 14°–16°С. Август – сентябрда кумдуу бороон болуп турат. Түндүк-батышында Окаванго дарыясынын дельтасы жатат. Саздуу, көлдөрү көп. Ириси – Нгами көлү. Жылдык жаан-чачыны 250–600 ''мм''. Өлкөнүн чыгыш бөлүгүнүн кыртышы кызыл күрөӊ келип, анда саванна басымдуу. Имсбок, Нцкай-Пан, Чобе – улуттук парктары бар. Пайдалуу кендеринен: алмаз, жез, никель, көмүр, темир, күмүш, жаратылыш газы бар.<br/>Ботсвананын калкынын көбү тсвана (67%; 2003). Банту тобундагы элдердин – каланга (15%), калагади, ндебеле, суто ж. б. улут өкүлдөрү да бар. Калахари ойдуӊунда жана Окаванго дарыясынын дельтасында бушмендер жашайт. Калкынын орточо<br/>		Ботсвана Калахари ойдуӊун жана аны курчап жаткан платолорду (бийиктиги 1370 ''м'', Ботсвананын эӊ бийик чокусу – Цодило тоосу) ээлеп жатат. Климаты субтропиктик, түндүгүндө тропиктик. Январдын орточо температурасы 21–27°С, июлдуку 14°–16°С. Август – сентябрда кумдуу бороон болуп турат. Түндүк-батышында Окаванго дарыясынын дельтасы жатат. Саздуу, көлдөрү көп. Ириси – Нгами көлү. Жылдык жаан-чачыны 250–600 ''мм''. Өлкөнүн чыгыш бөлүгүнүн кыртышы кызыл күрөӊ келип, анда саванна басымдуу. Имсбок, Нцкай-Пан, Чобе – улуттук парктары бар. Пайдалуу кендеринен: алмаз, жез, никель, көмүр, темир, күмүш, жаратылыш газы бар.<br/> Ботсвананын калкынын көбү тсвана (67%; 2003). Банту тобундагы элдердин – каланга (15%), калагади, ндебеле, суто ж. б. улут өкүлдөрү да бар. Калахари ойдуӊунда жана Окаванго дарыясынын дельтасында бушмендер жашайт. Калкынын орточо<br/>
	[[File:БОТСВАНА34.png \| thumb \| <center>Ботсвананын негизги чоӊ шаары – Габороненин жалпы көрүнүшү.</center>]]		[[File:БОТСВАНА34.png \| thumb \| <center>Ботсвананын негизги чоӊ шаары – Габороненин жалпы көрүнүшү.</center>]]
	жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> жерге 3 киши. Калкынын орточо жашы эркектериники – 31, аялдарыныкы 30,5. Калкынын 50% салт болуп калган динди, 35%ке жакыны африкалык синкреттик динди, 5%ке жакыны христиан динин тутат. Шаар калкы – 52%. Ири шаарлары: Канье, Серове, Молепололе, Махалацве, Франсистаун, Бобононг, Селиби-Пикве, Лобаце. <br/>Түштүк Африкадагы бай мамлекеттердин бири. ИДПде кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн үлүшү 52%; айыл чарбасыныкы 4,0%; өнөр жайыныкы 44%; анын ичинен тоо-кен өндүрүү 36%. Ички улуттук продукциясы киши башына 2790 доллардан (АКШ) туура келет. Алмаз кенинин ачылышына байланыштуу экономикасы тез өнүгө баштаган. Азыр Ботсвана дүйнөдө алмаз казып алуу боюнча 3-орунда турат (экспортунун 75%ин түзөт). Ботсвана– агрардык өлкө, тоо-кен казып алуу өнөр жайы өнүгүүдө. Алмаз,<br/>		жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> жерге 3 киши. Калкынын орточо жашы эркектериники – 31, аялдарыныкы 30,5. Калкынын 50% салт болуп калган динди, 35%ке жакыны африкалык синкреттик динди, 5%ке жакыны христиан динин тутат. Шаар калкы – 52%. Ири шаарлары: Канье, Серове, Молепололе, Махалацве, Франсистаун, Бобононг, Селиби-Пикве, Лобаце. <br/> Түштүк Африкадагы бай мамлекеттердин бири. ИДПде кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн үлүшү 52%; айыл чарбасыныкы 4,0%; өнөр жайыныкы 44%; анын ичинен тоо-кен өндүрүү 36%. Ички улуттук продукциясы киши башына 2790 доллардан (АКШ) туура келет. Алмаз кенинин ачылышына байланыштуу экономикасы тез өнүгө баштаган. Азыр Ботсвана дүйнөдө алмаз казып алуу боюнча 3-орунда турат (экспортунун 75%ин түзөт). Ботсвана– агрардык өлкө, тоо-кен казып алуу өнөр жайы өнүгүүдө. Алмаз,<br/>
	[[File:БОТСВАНА35.png \| thumb \| <center>Орапада алмаз казып алуу.</center>]]		[[File:БОТСВАНА35.png \| thumb \| <center>Орапада алмаз казып алуу.</center>]]
	никель, марганец, жез казылып алынат. Мааниси боюнча 2-орундагы тармагы – жез-никель өндүрүшү. Суа-Пан туздуу көлүнөн туз жана сода алынат. Айыл чарбасынын негизги тармагы – алыскы жайыттарда багылуучу мал чарбачылыгы. Айыл чарба өсүмдүктөрүнөн жүгөрү, ак жүгөрү өсөт. 2007-жылы 891 млн ''кВт·с'' электр энергиясын өндүргөн. Ботсвана аркылуу ТАРды Зимбабве менен байланыштыруучу темир жол өтөт. Темир жолунун узундугу – 971 ''км'', авто жолунуку 18,5 миӊ ''км'' (2001). Эл аралык Габороне, Касане, Мауне аэропорттору бар. Экспортко алмаз, жез, никель, эт, тери чыгарат. Оор машиналардын жана химия өнөр жайынын продукциясын, транспорт жабдыктарын, резина, текстиль, бут кийим, кагаз жана жыгач буюмдарын, азык-түлүктөрдү, тамекини сырттан алат. Негизги соода шериктештери ЕС өлкөлөрү жана ТАР. <br/>Ботсвананын байыркы жана орто кылымдардагы тарыхы аз изилденген. Байыртадан Ботсвананын аймагын мекендеген өлкөнүн жергиликтүү калкы көчмөн койноин жана сан уруулары кийинчерээк түндүк-чыгыштан келген бантулар тарабынан Калахари чөлүнө сүрүлгөн. 19-кылымдын башында Ботсванага европалыктар<br/>		никель, марганец, жез казылып алынат. Мааниси боюнча 2-орундагы тармагы – жез-никель өндүрүшү. Суа-Пан туздуу көлүнөн туз жана сода алынат. Айыл чарбасынын негизги тармагы – алыскы жайыттарда багылуучу мал чарбачылыгы. Айыл чарба өсүмдүктөрүнөн жүгөрү, ак жүгөрү өсөт. 2007-жылы 891 млн ''кВт·с'' электр энергиясын өндүргөн. Ботсвана аркылуу ТАРды Зимбабве менен байланыштыруучу темир жол өтөт. Темир жолунун узундугу – 971 ''км'', авто жолунуку 18,5 миӊ ''км'' (2001). Эл аралык Габороне, Касане, Мауне аэропорттору бар. Экспортко алмаз, жез, никель, эт, тери чыгарат. Оор машиналардын жана химия өнөр жайынын продукциясын, транспорт жабдыктарын, резина, текстиль, бут кийим, кагаз жана жыгач буюмдарын, азык-түлүктөрдү, тамекини сырттан алат. Негизги соода шериктештери ЕС өлкөлөрү жана ТАР. <br/> Ботсвананын байыркы жана орто кылымдардагы тарыхы аз изилденген. Байыртадан Ботсвананын аймагын мекендеген өлкөнүн жергиликтүү калкы көчмөн койноин жана сан уруулары кийинчерээк түндүк-чыгыштан келген бантулар тарабынан Калахари чөлүнө сүрүлгөн. 19-кылымдын башында Ботсванага европалыктар<br/>
	[[File:БОТСВАНА36.png \| thumb \| <center>Ботсвана акчасы.</center>]]		[[File:БОТСВАНА36.png \| thumb \| <center>Ботсвана акчасы.</center>]]
	келе баштаган. 1885-жылы Англия өкмөтү бантулардын түндүктөгү жерлерин (азыркы Ботсвананын аймагы) өз протектораты деп жарыялап, аны Бечуаналенд деп атайт. 1910-жылы Түштүк Африка Союзу деп аталган Британ доминиону түзүлгөндө, Бечуаналенд ага көз каранды болуп калат. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Африкадагы улуттук-боштондук күрөштүн күчөшү Ботсванадагы улуттук кыймылдын жогорулашына чоӊ таасир тийгизген. 1960-жылы Ботсванада алгачкы саясий партия – Элдик партия түзүлүп, ал Бечуаналендге көз каранды эместикти берүү талабын койгон. 1965-жылы протекторатка өзүн-өзү башкаруу укугу берилген. 1966-жылы 30-сентябрда Бечуаналенд көз каранды эмес Ботсвана Республикасы деп жарыяланып, Шериктештиктин курамында кала берген. 1966-жылы 17-октябрда Ботсвана БУУга кабыл алынган. Ботсвананын биринчи президенти Серетсе Кхама. Ботсвана демократиялык партиясынын (БДП) лидери Кхама IIIнүн небереси. Ал коңшулаш Түштүк Родезия, Намибия жана Түштүк Африкадагы расисттик режимдерге каршы күрөшкө байланыштуу окуяларга катышкан. 1970–1980-жылдары анын аймагы саясий эмигранттар үчүн баш калкалоочу жай катары колдонулган. 1994-жылы Түштүк Африка Республикасында (ТАР) апартеид режими кулагандан кийин гана тышкы коркунуч жоюлган. Эгемендүүлүккө ээ болгондон бери бардык парламенттик шайлоолордо Ботсвана Демократиялык партиясы (БДП) жеңишке жетип, анын лидери Фестус Могаэ өлкөнүн президенти болуп шайланган. 2004-жылдагы шайлоонун жыйынтыгы боюнча оппозиция парламентте Улуттук фронт партиясы тарабынан көрсөтүлгөн. <br/>Мамлекеттик маалымат агентчилиги – «Ботсва пресс аженси» (1981). 1970-жылдан күнүгө өкмөттүк гезит – «Ботсвана дейли ньюс» чыгат. Радио уктуруу (1965) сетсвана жана англис тилдеринде. Ботсванада жыгачты оймо-чиймелеп кооздоо өнүккөн.		келе баштаган. 1885-жылы Англия өкмөтү бантулардын түндүктөгү жерлерин (азыркы Ботсвананын аймагы) өз протектораты деп жарыялап, аны Бечуаналенд деп атайт. 1910-жылы Түштүк Африка Союзу деп аталган Британ доминиону түзүлгөндө, Бечуаналенд ага көз каранды болуп калат. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Африкадагы улуттук-боштондук күрөштүн күчөшү Ботсванадагы улуттук кыймылдын жогорулашына чоӊ таасир тийгизген. 1960-жылы Ботсванада алгачкы саясий партия – Элдик партия түзүлүп, ал Бечуаналендге көз каранды эместикти берүү талабын койгон. 1965-жылы протекторатка өзүн-өзү башкаруу укугу берилген. 1966-жылы 30-сентябрда Бечуаналенд көз каранды эмес Ботсвана Республикасы деп жарыяланып, Шериктештиктин курамында кала берген. 1966-жылы 17-октябрда Ботсвана БУУга кабыл алынган. Ботсвананын биринчи президенти Серетсе Кхама. Ботсвана демократиялык партиясынын (БДП) лидери Кхама IIIнүн небереси. Ал коңшулаш Түштүк Родезия, Намибия жана Түштүк Африкадагы расисттик режимдерге каршы күрөшкө байланыштуу окуяларга катышкан. 1970–1980-жылдары анын аймагы саясий эмигранттар үчүн баш калкалоочу жай катары колдонулган. 1994-жылы Түштүк Африка Республикасында (ТАР) апартеид режими кулагандан кийин гана тышкы коркунуч жоюлган. Эгемендүүлүккө ээ болгондон бери бардык парламенттик шайлоолордо Ботсвана Демократиялык партиясы (БДП) жеңишке жетип, анын лидери Фестус Могаэ өлкөнүн президенти болуп шайланган. 2004-жылдагы шайлоонун жыйынтыгы боюнча оппозиция парламентте Улуттук фронт партиясы тарабынан көрсөтүлгөн. <br/>Мамлекеттик маалымат агентчилиги – «Ботсва пресс аженси» (1981). 1970-жылдан күнүгө өкмөттүк гезит – «Ботсвана дейли ньюс» чыгат. Радио уктуруу (1965) сетсвана жана англис тилдеринде. Ботсванада жыгачты оймо-чиймелеп кооздоо өнүккөн.

ИСАЕВ Карагул

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 08:52:24 GMT

← Мурунку нускасы		08:52, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИСАЕВ</b> '''Карагул''' (12. 03. 1934-жылы туулган, Түп району, Ак-Булуң кыштагы) – тоо өткөөлчүсү, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976). Кыргыз ССР геологиялык башкармасынын чарба цехинде жумушчу (1949–64), Сары-Жаз экспедициясында өткөөлчү (1949–64), 1966–88-жылдарда өткөөлчүлөрдүн бригадири болуп иштеген. Кыргызстанда ачылган Сары-Жаз калай кенин чалгындоо ишине кыйла эмгек сиңирген.		<b type='title'>ИСАЕВ</b> '''Карагул''' (12. 03. 1934-жылы туулган, Түп району, Ак-Булуң кыштагы, каза болгон жылы белгисиз.) – тоо өткөөлчүсү, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976). Кыргыз ССР геологиялык башкармасынын чарба цехинде жумушчу (1949–64), Сары-Жаз экспедициясында өткөөлчү (1949–64), 1966–88-жылдарда өткөөлчүлөрдүн бригадири болуп иштеген. Кыргызстанда ачылган Сары-Жаз калай кенин чалгындоо ишине кыйла эмгек сиңирген.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

БОТОЕВА

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 08:50:12 GMT

← Мурунку нускасы		08:50, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БОТОЕВА''' Чынара Кычийевна (1968-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Кутургу айылы) – юрист, юридика илимдеринин доктору (2020). милициянын полковниги. 1994-жылы КМУУну бүткөн. 1995–1997-жылдары КР ИИМдин Бишкек жогорку мектебинин мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын окутуучусу, 1997–2000-жылдары Россия ИИМдин Башкаруу академиясынын адъюнкту, ~~2000–07~~-жылдары КР ИИМдин Академиясында окутуучу, улук окутуучу, 2007-жылдан мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын башчысы.		'''БОТОЕВА''' Чынара Кычийевна (1968-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Кутургу айылы) – юрист, юридика илимдеринин доктору (2020). милициянын полковниги. 1994-жылы КМУУну бүткөн. 1995–1997-жылдары КР ИИМдин Бишкек жогорку мектебинин мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын окутуучусу, 1997–2000-жылдары Россия ИИМдин Башкаруу академиясынын адъюнкту, 2000–2007-жылдары КР ИИМдин Академиясында окутуучу, улук окутуучу, 2007-жылдан мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын башчысы.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

ИСАЕВ Беделбай

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 08:11:30 GMT

← Мурунку нускасы		08:11, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИСАЕВ</b> '''Беделбай''' [1911-жылы туулган, Ош облусу, Совет (азыркы Кара-Кулжа) району, Чалма айылы ~~– 1985, ошол эле жер~~] – айыл чарба өндүрүшүнүн ишмери. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948). Ош облусунун Совет районундагы «Ленинчил жаш» кол-		<b type='title'>ИСАЕВ</b> '''Беделбай''' [1911-жылы туулган, Ош облусу, Совет (азыркы Кара-Кулжа) району, Чалма айылы) 1986-жылы 27-майда каза болгон.] – айыл чарба өндүрүшүнүн ишмери. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948). Ош облусунун Совет районундагы «Ленинчил жаш» кол-

	[[File:ИСАЕВ 343.png \| thumb \| none]]		[[File:ИСАЕВ 343.png \| thumb \| none]]
	хозунун колхозчусу, ферма башчысы (1929–40), башкармасы (1941–61), бригадири (1961–65) болуп иштеген. Исаевдин жетекчилигинде колхоз мал чарбасын өнүктүрүүдө жогорку көрсөткүчтөргө жетишип, 1947-жылы райфондо эң алдыңкы чарбага айланган. 1951–59-жылдарда Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени ~~м-н~~ сыйланган.		хозунун колхозчусу, ферма башчысы (1929–40), башкармасы (1941–61), бригадири (1961–65) болуп иштеген. Исаевдин жетекчилигинде колхоз мал чарбасын өнүктүрүүдө жогорку көрсөткүчтөргө жетишип, 1947-жылы райфондо эң алдыңкы чарбага айланган. 1951–59-жылдарда Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени менен сыйланган.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАЕВ Акыбай

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 08:08:02 GMT

← Мурунку нускасы		08:08, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИСАЕВ</b> '''Акыбай''' (12. 2. 1932, Ысык-Көл району, Бостери кыштагы – 18. 11. 1999, Бишкек) – география илимдеринин доктору (1989), профессор (1990). Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1985). Кыргызстан педагогика институтун бүтүргөн (1953). 1953–55-жылдарда Кыргыз ССР пландоо комитетинде ага экономист болуп эмгектенген. 1955–58-жылдарда КМУнун география факультетинде окутуучу, 1961–65-жылдарда Кыргыз ССР ИАда кенже, ага илимий кызматкер. 1965–87-жылдарда КМУнун география факультетинин деканы, 1987-жылдан өмүрүнүн акырына чейин география ~~ж-а~~ туризм кафедрасынын башчысы болуп эмгектенген. Исаев 115тен ашык илимий эмгектин (анын ичинде 4 монография, анын экөө авторлош) автору. «Кыргызстандын географиясы» окуу китеби (авторлош) үчүн КРдин илим ~~ж-а~~ техника жаатында мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2000). Илимий изилдөөлөрү республикада техникалык өсүмдүктөрдүн өсүшү ~~ж-а~~ аларды сарамжалдуу пайдалануу, агрардык өнөр жай комплексинин аймактык жактан уюштурулушу, табигый ресурстарды рационалдуу пайдалануу ~~ж-а~~ коргоо ж. б-га арналган.		<b type='title'>ИСАЕВ</b> '''Акыбай''' (12. 2. 1932, Ысык-Көл району, Бостери кыштагы – 18. 11. 1999, Бишкек) – география илимдеринин доктору (1989), профессор (1990). Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1985). Кыргызстан педагогика институтун бүтүргөн (1953). 1953–55-жылдарда Кыргыз ССР пландоо комитетинде ага экономист болуп эмгектенген. 1955–58-жылдарда КМУнун география факультетинде окутуучу, 1961–65-жылдарда Кыргыз ССР ИАда кенже, ага илимий кызматкер. 1965–87-жылдарда КМУнун география факультетинин деканы, 1987-жылдан өмүрүнүн акырына чейин география жана туризм кафедрасынын башчысы болуп эмгектенген. Исаев 115тен ашык илимий эмгектин (анын ичинде 4 монография, анын экөө авторлош) автору. «Кыргызстандын географиясы» окуу китеби (авторлош) үчүн КРдин илим жана техника жаатында мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2000). Илимий изилдөөлөрү республикада техникалык өсүмдүктөрдүн өсүшү жана аларды сарамжалдуу пайдалануу, агрардык өнөр жай комплексинин аймактык жактан уюштурулушу, табигый ресурстарды рационалдуу пайдалануу жана коргоо ж. б-га арналган.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРТЫШ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 08:06:25 GMT

← Мурунку нускасы		08:06, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРТЫ́Ш</b> , Э р т и ш – Казакстан ~~м-н~~ Россиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь дарыясынын сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Атлай тоолорунан (Кара Иртыш деген ат ~~м-н~~) башталат. Узундугу 4248 <i>км</i>, алабынын аянты 1643 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы ~~ж-а~~ Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 <i>км</i>ге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i> (чатында 2830 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>), эң чоң чыгымы – 12 100 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>, эң азы – 297 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 <i>км</i>ге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу ~~м-н~~ камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш – Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар ~~ж-а~~ порттор: Усть-Каменогорск, Семей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль ~~м-н~~ Артуш дарыяларынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган. М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы – 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымдарда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү ~~ж-а~~ түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жучу хандын байтактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген ~~ж-а~~ Иртыш анын түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган ~~ж-а~~ калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү ~~м-н~~ Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей ~~ж-а~~ Теңир-Тоо кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.		<b type='title'>ИРТЫ́Ш</b> , Э р т и ш – Казакстан менен Россиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь дарыясынын сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Атлай тоолорунан (Кара Иртыш деген ат менен) башталат. Узундугу 4248 <i>км</i>, алабынын аянты 1643 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 <i>км</i>ге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i> (чатында 2830 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>), эң чоң чыгымы – 12 100 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>, эң азы – 297 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 <i>км</i>ге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш – Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Усть-Каменогорск, Семей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыяларынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган. М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы – 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымдарда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жучу хандын байтактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Иртыш анын түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей жана Теңир-Тоо кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.

	<p align='right'><i type='author'>К. Жумашев, Т. Асанов.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>К. Жумашев, Т. Асанов.</i></p>
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРЛАНДИЯ (мамлекет)

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 08:03:27 GMT

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

ИРЛАНДИЯ (арал)

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 07:44:45 GMT

← Мурунку нускасы		07:44, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРЛА́НДИЯ</b> – Британ архипелагындагы арал. Аянты 84 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Атлантика океаны ~~м-н~~ чулганат, Улуу Британия аралынан Ирланд деңизи, Түндүк ~~ж-а~~ Ыйык Георг кысыктары аркылуу бөлүнөт. Аралдын борбордук бөлүгүн түздүк, чет жакаларын тоолор (бийиктиги 1041 <i>м</i>ге чейин), түндүк-чыгышын Антрим платосу ээлейт. Негизги дарыясы – Шаннон. Көлү көп. Шалбаа, верещатниктер мүнөздүү. Аймагынын көп бөлүгүндө Ирландия мамлекети, түндүк-чыгышында Улуу Британиянын бир бөлүгү – Түндүк Ирландия (Ольстер) жайгашкан. Ири шаарлары: Дублин, Белерась.		<b type='title'>ИРЛА́НДИЯ</b> – Британ архипелагындагы арал. Аянты 84 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Атлантика океаны менен чулганат, Улуу Британия аралынан Ирланд деңизи, Түндүк жана Ыйык Георг кысыктары аркылуу бөлүнөт. Аралдын борбордук бөлүгүн түздүк, чет жакаларын тоолор (бийиктиги 1041 <i>м</i>ге чейин), түндүк-чыгышын Антрим платосу ээлейт. Негизги дарыясы – Шаннон. Көлү көп. Шалбаа, верещатниктер мүнөздүү. Аймагынын көп бөлүгүндө Ирландия мамлекети, түндүк-чыгышында Улуу Британиянын бир бөлүгү – Түндүк Ирландия (Ольстер) жайгашкан. Ири шаарлары: Дублин, Белерась.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРЛАНДДАР

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 07:43:56 GMT

← Мурунку нускасы		07:43, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРЛАНДДАР</b> , э р и н н а х, а й р и ш – улут, Ирландиянын негизги калкы. Саны 3,7 млндон ашык, анын ичинде 3,5 млн киши Ирландияда, 47 миңи Түштүк Ирландияда, 5,6 миңи Шотландияда, 109 миңи Англияда төрөлгөндөр (2006). Ошондой эле Улуу Британия, АКШ, Канада, Австралияда да жашашат. Ирланддардын көпчүлүгү англис, калгандары ирланд (гэль) тилинде сүйлөшөт. Католик динин тутушат. Ирланддардын этностук негизин б. з. ч. 1- миң жылдыктын 2-жарымында Шотландиядан көчүп келишкен келт (гэль) уруулары түзгөн. Ирланддар 18–19-кылымдарда англичандардын оор колониялык эзүүсүнүн шартында улут болуп калыптанган. Англиялык бийлик ирланддардын эне тилинде сүйлөшүнө тыюу салгандыктан, көбү англис тилине өткөн, бирок улуттук өз алдынчалыгын жоготкон жок. 19-кылымдын аягында ирланд тили ~~м-н~~ маданиятын кайра жандандыруу үчүн аракеттер болуп, 1921-жылы ирланд тили англис тили ~~м-н~~ катар расмий тил катары таанылды. Ирланддар дыйканчылык, мал чарбачылык ~~ж-а~~ балыкчылык ~~м-н~~ кесиптенишип, дубалы таштан тургузулуп, чатыры камыштан төрт же эки кырлуу жабылган үйлөрдө жашашат. Улуттук кийимдери – кызгылт-сары белдемчи (кильт), ачык түстүү, жакасы жок көйнөк, матадан тигилген баш кийим. Майрам күндөрү жашыл түстүү кийимдерди кийишет. Тамак-ашы негизинен эт, дан, балык, сүт ~~ж-а~~ картөшкө азыктарынан даярдалып, суусундук катары чай кеңири колдонулат. Ирланддар Самхейн (1-ноябрь – жыл башы), Лугназат (1-август – түшүм жыйноо) сыяктуу байыркы кельт майрамдарын майрамдашат.		<b type='title'>ИРЛАНДДАР</b> , э р и н н а х, а й р и ш – улут, Ирландиянын негизги калкы. Саны 3,7 млндон ашык, анын ичинде 3,5 млн киши Ирландияда, 47 миңи Түштүк Ирландияда, 5,6 миңи Шотландияда, 109 миңи Англияда төрөлгөндөр (2006). Ошондой эле Улуу Британия, АКШ, Канада, Австралияда да жашашат. Ирланддардын көпчүлүгү англис, калгандары ирланд (гэль) тилинде сүйлөшөт. Католик динин тутушат. Ирланддардын этностук негизин б. з. ч. 1- миң жылдыктын 2-жарымында Шотландиядан көчүп келишкен келт (гэль) уруулары түзгөн. Ирланддар 18–19-кылымдарда англичандардын оор колониялык эзүүсүнүн шартында улут болуп калыптанган. Англиялык бийлик ирланддардын эне тилинде сүйлөшүнө тыюу салгандыктан, көбү англис тилине өткөн, бирок улуттук өз алдынчалыгын жоготкон жок. 19-кылымдын аягында ирланд тили менен маданиятын кайра жандандыруу үчүн аракеттер болуп, 1921-жылы ирланд тили англис тили менен катар расмий тил катары таанылды. Ирланддар дыйканчылык, мал чарбачылык жана балыкчылык менен кесиптенишип, дубалы таштан тургузулуп, чатыры камыштан төрт же эки кырлуу жабылган үйлөрдө жашашат. Улуттук кийимдери – кызгылт-сары белдемчи (кильт), ачык түстүү, жакасы жок көйнөк, матадан тигилген баш кийим. Майрам күндөрү жашыл түстүү кийимдерди кийишет. Тамак-ашы негизинен эт, дан, балык, сүт жана картөшкө азыктарынан даярдалып, суусундук катары чай кеңири колдонулат. Ирланддар Самхейн (1-ноябрь – жыл башы), Лугназат (1-август – түшүм жыйноо) сыяктуу байыркы кельт майрамдарын майрамдашат.

	<p align='right'><i type='author'>Ш. Керимова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Ш. Керимова.</i></p>
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРЛАНД ДЕҢИЗИ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 07:41:13 GMT

← Мурунку нускасы		07:41, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРЛА́НД ДЕҢИЗИ</b> Атлантика океанында; Улуу Британия ~~м-н~~ Ирландия аралдарынын аралыгында. Аянты 47 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Эң терең жери 197 <i>м</i>. Океан ~~м-н~~ Түндүк деңиз ~~ж-а~~ Ыйык Георг кысыктары аркылуу туташат. Ири аралдары: Мэн, Англси. Суунун температурасы кышында 5°С, жайында 16°Сге чейин. Туздуулугу 34–34,5‰. Шторм тез-тез болуп турат. Суткасына 2 жолу (8,4 <i>м</i>ге чейин) ташкындайт. Балык (сельд, килька, треска, анчоус) кармалат. Башкы порттору: Ливерпул (Улуу Британия), Дублин (Ирландия).		<b type='title'>ИРЛА́НД ДЕҢИЗИ</b> Атлантика океанында; Улуу Британия менен Ирландия аралдарынын аралыгында. Аянты 47 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Эң терең жери 197 <i>м</i>. Океан менен Түндүк деңиз жана Ыйык Георг кысыктары аркылуу туташат. Ири аралдары: Мэн, Англси. Суунун температурасы кышында 5°С, жайында 16°Сге чейин. Туздуулугу 34–34,5‰. Шторм тез-тез болуп турат. Суткасына 2 жолу (8,4 <i>м</i>ге чейин) ташкындайт. Балык (сельд, килька, треска, анчоус) кармалат. Башкы порттору: Ливерпул (Улуу Британия), Дублин (Ирландия).
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРКУТСК

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 07:40:13 GMT

← Мурунку нускасы		07:40, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРКУ́ТСК</b> – Россиядагы шаар (1686-жылдан). Иркутск облусунун административдик борбору. Иркут дарыясынын куймасы – Ангара дарыясынын чатына жакын жайгашкан. Ангара дарыясындагы пристань. Калкы 605,7 миң (2025). Транссибирь магистралындагы темир жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Шаардын пайда болушуна орус кыштагынын, андан соң Иркутск чыңдоосунун (1661–69; анда согуш ~~ж-а~~ аң уулоочу куралдар сакталып, Байкал боюндагы тур-		<b type='title'>ИРКУ́ТСК</b> – Россиядагы шаар (1686-жылдан). Иркутск облусунун административдик борбору. Иркут дарыясынын куймасы – Ангара дарыясынын чатына жакын жайгашкан. Ангара дарыясындагы пристань. Калкы 605,7 миң (2025). Транссибирь магистралындагы темир жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Шаардын пайда болушуна орус кыштагынын, андан соң Иркутск чыңдоосунун (1661–69; анда согуш жана аң уулоочу куралдар сакталып, Байкал боюндагы тур-

	[[File:ИРКУТСК19.png \| thumb \| Иркутскидеги Богоявленск собору.]]		[[File:ИРКУТСК19.png \| thumb \| Иркутскидеги Богоявленск собору.]]
	гундарга ар түрдүү товарлар сатылып турган) курулушу түрткү болгон. Кийинчерээк Чыгыш Сибирдин аскер-административдик борбору, 1686-жылы шаар статусун алган. Учурда Иркутск – Чыгыш Сибирдин ири экономикалык, илимий ~~ж-а~~ маданий борбору. Шаардын чегинде (Ангарада) Иркутск ГЭСи курулган. Оор машина, станок ~~ж-а~~ авиакуруу (анын ичинде аскер самолёттору – СУ-30, ЯК-130, көп функциялуу самолёть-амфибия Бе-200 экспорттолот), электртехникалык ж. б. өнөр жай ишканалары, слюда иштетүүчү фабрикасы иштейт. Россия ИАнын Сибирь бөлүмүнүн филиалы,		гундарга ар түрдүү товарлар сатылып турган) курулушу түрткү болгон. Кийинчерээк Чыгыш Сибирдин аскер-административдик борбору, 1686-жылы шаар статусун алган. Учурда Иркутск – Чыгыш Сибирдин ири экономикалык, илимий жана маданий борбору. Шаардын чегинде (Ангарада) Иркутск ГЭСи курулган. Оор машина, станок жана авиакуруу (анын ичинде аскер самолёттору – СУ-30, ЯК-130, көп функциялуу самолёть-амфибия Бе-200 экспорттолот), электртехникалык ж. б. өнөр жай ишканалары, слюда иштетүүчү фабрикасы иштейт. Россия ИАнын Сибирь бөлүмүнүн филиалы,


	өткөрүлүп турат.		өткөрүлүп турат.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРКУТ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 07:39:14 GMT

← Мурунку нускасы		07:39, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРКУ́Т</b> – Россиядагы дарыя. Бурятия ~~м-н~~ Иркут облустарында, Ангаранын сол куймасы. Узундугу 488 <i>км</i> (Кара Иркут дарыясынын башатынан), алабынын аянты 15 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Чыгыш Саян тоолорунан башталып, Тункин өрөөнү, төмөн жагында босоголуу капчыгай аркылуу агат. Суусунун орточо чыгымы 140 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>. Сал агызылат. Чатында Иркутск шаары жайгашкан.		<b type='title'>ИРКУ́Т</b> – Россиядагы дарыя. Бурятия менен Иркут облустарында, Ангаранын сол куймасы. Узундугу 488 <i>км</i> (Кара Иркут дарыясынын башатынан), алабынын аянты 15 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Чыгыш Саян тоолорунан башталып, Тункин өрөөнү, төмөн жагында босоголуу капчыгай аркылуу агат. Суусунун орточо чыгымы 140 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>. Сал агызылат. Чатында Иркутск шаары жайгашкан.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРИМ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 07:38:39 GMT

← Мурунку нускасы		07:38, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРИМ</b> , а й л а м п а, а й л а н к ө ч ө к – суунун уюлгуп, айлампа болуп аккан терең жери. Адатта, иримдер эки агым кошулганда, жээкке кирип турган урчукту имерилип өткөндө же дарыя нугунун кескин жайылып кеткен жерлеринде, деңиздерде ташкын, тартылуу толкундарынын ~~ж-а~~ каршы агымдын кошулган жерлеринде пайда болот. Башка тилдерде «ирим» жерлер ирем, ирмок, пучина, омут, заводь, водоворот ж. б. деп аталат.		<b type='title'>ИРИМ</b> , а й л а м п а, а й л а н к ө ч ө к – суунун уюлгуп, айлампа болуп аккан терең жери. Адатта, иримдер эки агым кошулганда, жээкке кирип турган урчукту имерилип өткөндө же дарыя нугунун кескин жайылып кеткен жерлеринде, деңиздерде ташкын, тартылуу толкундарынын жана каршы агымдын кошулган жерлеринде пайда болот. Башка тилдерде «ирим» жерлер ирем, ирмок, пучина, омут, заводь, водоворот ж. б. деп аталат.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРАН ТАЙПАК ТООСУ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 07:35:42 GMT

← Мурунку нускасы		07:35, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРА́Н ТАЙПАК ТООСУ</b> Иран (басымдуу бөлүгү), Афганстан ~~ж-а~~ Пакистандын аймагында; чет жакалары Ирак ~~м-н~~ Түркмөнстандын түштүгүндө. Батышынан Месопотамия ойдуңу, чыгышынан Инд өрөөнү ~~м-н~~ чектешет. Узундугу 2500 <i>км</i>дей, аянты 2,7 млн <i>км</i><sup>2</sup>. Альп-Гималай геосинклиналь облусунда альп ~~ж-а~~ андан илгерки тоо пайда болуу мезгилдеринде калыптанган. Иран тайпак тоосунун кеңири аймакты ээлеген ички бөксө тоолору (бийиктиги 500дөн 2000 <i>м</i>ге чейин) түндүгүнөн Эльбурс (бийиктиги 5604 <i>м</i>ге чейин, Демавенд жанартоосу), Түркмөн-Хорасан тоолору, Паропамиз, Гиндукуштун батыш тармактары, түштүгүнөн Загрос, Мекран, Сулайман тоолору ~~м-н~~ чектешет. Ички бөксө тоолорун Деште-Кевир, Деште-Лут, Дашти-Марго ж. б. чөлдөрдү өзүнө камтыган туюк ойдуңдар ээлейт; аларда кум ~~ж-а~~ шор баскан жерлери, соолуп калуучу көлдөрү арбын кездешет. Чөлдүү ойдуңдарды дөңсөөлөр ~~ж-а~~ тоолор (Кухруд, Чыгыш Иран ж. б.) бөлүп турат. Климаты субтропиктик, кургак, жылдык жаан-чачыны ички бөксө тоолордо 100 <i>мм</i>дей, тоолордо 500 <i>мм</i>ге чейин. Эльбурс ~~ж-а~~ Сулайман тоолорунун сырткы капталдарында арбын жаайт (1000–2000 <i>мм</i>ге чейин). Дарыялары (Гильменд, Сефидруд, Герируд ж. б.) сууга өксү, негизинен сугатка пайдаланылат. Жарым чөл ~~ж-а~~ чөл, айрым жерлерге талаа ландшафты мүнөздүү. Сулайман тоосунун чыгыш капталын саванна, сейрек токой ~~ж-а~~ жалбырагы күбүлмө токой, Эльбурстун түндүк капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу субтропик токою ээлейт. Оазисте дыйканчылык, көчмөн чарбачылык өнүккөн. Нефтиге бай, таш көмүр, темир, жез, графит, күкүрт ж. б. кендер да бар.		<b type='title'>ИРА́Н ТАЙПАК ТООСУ</b> Иран (басымдуу бөлүгү), Афганстан жана Пакистандын аймагында; чет жакалары Ирак менен Түркмөнстандын түштүгүндө. Батышынан Месопотамия ойдуңу, чыгышынан Инд өрөөнү менен чектешет. Узундугу 2500 <i>км</i>дей, аянты 2,7 млн <i>км</i><sup>2</sup>. Альп-Гималай геосинклиналь облусунда альп жана андан илгерки тоо пайда болуу мезгилдеринде калыптанган. Иран тайпак тоосунун кеңири аймакты ээлеген ички бөксө тоолору (бийиктиги 500дөн 2000 <i>м</i>ге чейин) түндүгүнөн Эльбурс (бийиктиги 5604 <i>м</i>ге чейин, Демавенд жанартоосу), Түркмөн-Хорасан тоолору, Паропамиз, Гиндукуштун батыш тармактары, түштүгүнөн Загрос, Мекран, Сулайман тоолору менен чектешет. Ички бөксө тоолорун Деште-Кевир, Деште-Лут, Дашти-Марго ж. б. чөлдөрдү өзүнө камтыган туюк ойдуңдар ээлейт; аларда кум жана шор баскан жерлери, соолуп калуучу көлдөрү арбын кездешет. Чөлдүү ойдуңдарды дөңсөөлөр жана тоолор (Кухруд, Чыгыш Иран ж. б.) бөлүп турат. Климаты субтропиктик, кургак, жылдык жаан-чачыны ички бөксө тоолордо 100 <i>мм</i>дей, тоолордо 500 <i>мм</i>ге чейин. Эльбурс жана Сулайман тоолорунун сырткы капталдарында арбын жаайт (1000–2000 <i>мм</i>ге чейин). Дарыялары (Гильменд, Сефидруд, Герируд ж. б.) сууга өксү, негизинен сугатка пайдаланылат. Жарым чөл жана чөл, айрым жерлерге талаа ландшафты мүнөздүү. Сулайман тоосунун чыгыш капталын саванна, сейрек токой жана жалбырагы күбүлмө токой, Эльбурстун түндүк капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу субтропик токою ээлейт. Оазисте дыйканчылык, көчмөн чарбачылык өнүккөн. Нефтиге бай, таш көмүр, темир, жез, графит, күкүрт ж. б. кендер да бар.

ИРАН

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 06:12:34 GMT

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

ИРАВАДИ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:49:27 GMT

← Мурунку нускасы		05:49, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРАВА́ДИ</b> , И р р а в а д и – Мьянмадагы суусу		<b type='title'>ИРАВА́ДИ</b> , И р р а в а д и – Мьянмадагы суусу мол дарыя (башаты Кытайда). Узундугу 2150 <i>км</i>, алабынын аянты 430 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Гималай тоолорунун чыгыш тармактарынан башталып, түштүктө Шань тайпак тоосун кесип өтүп, Иравади түздүгү аркылуу агат. Андаман деңизине куярда дельтаны (аянты 30 миң <i>км</i><sup>2</sup>дей) пайда кылат. Негизги куймасы – Чиндуин (оң). Орточо чыгымы 13–14 миң <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>, режими муссондук, жайында кирет (айрым жерлерде суунун деңгээли 8– 11 <i>м</i>ге чейин көтөрүлөт). Алаамат суу каптоо болуп турат. Төмөнкү агымында деңиз ташкынынын таасиринен толкундун бийиктиги 4–4,5 <i>м</i>ге жетет. Чатынан 1100 <i>км</i> аралыкка кеме жүрөт. Сугатка пайдаланылат; жогорку агымында сал агызылат. Боюнда Мандалай шаары, дельтасында Янгон (мурдагы Рангун) деңиз порту жайгашкан.
	мол дарыя (башаты Кытайда). Узундугу 2150 <i>км</i>, алабынын аянты 430 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Гималай тоолорунун чыгыш тармактарынан башталып, түштүктө Шань тайпак тоосун кесип өтүп, Иравади түздүгү аркылуу агат. Андаман деңизине куярда дельтаны (аянты 30 миң <i>км</i><sup>2</sup>дей) пайда кылат. Негизги куймасы – Чиндуин (оң). Орточо чыгымы 13–14 миң <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>, режими муссондук, жайында кирет (айрым жерлерде суунун деңгээли 8– 11 <i>м</i>ге чейин көтөрүлөт). Алаамат суу каптоо болуп турат. Төмөнкү агымында деңиз ташкынынын таасиринен толкундун бийиктиги 4–4,5 <i>м</i>ге жетет. Чатынан 1100 <i>км</i> аралыкка кеме жүрөт. Сугатка пайдаланылат; жогорку агымында сал агызылат. Боюнда Мандалай шаары, дельтасында Янгон (мурдагы Рангун) деңиз порту жайгашкан.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИОРДАНИЯ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:46:00 GMT

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

ИОНОСФЕРА

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:36:13 GMT

← Мурунку нускасы		05:36, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИОНОСФЕ́РА</b> (<i>иондор</i> ~~ж-а~~ sphaira – шар) – Жер атмосферасынын 75 <i>км</i>ден 1000 <i>км</i>ге чейинки иондошкон калың катмары. Ионосферанын бар экендиги жөнүндөгү ойду англиялык физик Б. Стюарт 1882-жылы ~~алгачкылардан~~ болуп сунуштаган. Ионосферада Күндүн ультра кызгылт көк ~~ж-а~~ корпускулалык нурлары, ошондой эле космос нурлары газ молекулаларын кескин ажыратып, иондорду ~~ж-а~~ электрондорду пайда кылат. Алар Күн нурун өзүнө сиңирип алгандыктан, бийиктеген сайын ионосферада температура жогорулап, 800–1000°Сге жетет. Ионосферанын өткөрүмдүүлүгү жогору болгондуктан, радиотолкундарды бүткүл диапазондо, кыскасынан узунуна чейин чагылтат ~~ж-а~~ алыскы байланышты түзүүнү камсыз кылат.		<b type='title'>ИОНОСФЕ́РА</b> (<i>иондор</i> жана sphaira – шар) – Жер атмосферасынын 75 <i>км</i>ден 1000 <i>км</i>ге чейинки иондошкон калың катмары. Ионосферанын бар экендиги жөнүндөгү ойду англиялык физик Б. Стюарт 1882-жылы алгачкылардан болуп сунуштаган. Ионосферада Күндүн ультра кызгылт көк жана корпускулалык нурлары, ошондой эле космос нурлары газ молекулаларын кескин ажыратып, иондорду жана электрондорду пайда кылат. Алар Күн нурун өзүнө сиңирип алгандыктан, бийиктеген сайын ионосферада температура жогорулап, 800–1000°Сге жетет. Ионосферанын өткөрүмдүүлүгү жогору болгондуктан, радиотолкундарды бүткүл диапазондо, кыскасынан узунуна чейин чагылтат жана алыскы байланышты түзүүнү камсыз кылат.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИОНИЯ ДЕҢИЗИ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:34:31 GMT

← Мурунку нускасы		05:34, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>И́ОНИЯ ДЕҢИЗИ</b> – Жер Ортолук деңизинин борбордук бөлүгү. Балкан, Апеннин жарым аралдары ~~м-н~~ Крит, Сицилия аралдарынын аралыгында. Адрия деңизи ~~м-н~~ Отранто, Тиррен деңизи ~~м-н~~ Мессина кысыктары аркылуу туташат. Аянты 169 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Эң терең жери 5121 <i>м</i>. Ири булуңдары: Патраикос, Коринф, Таранто. Чыгышында Иония аралдары жайгашкан. Суунун температурасы февралда 14°Сден августта 25,5°Сге чейин. Туздуулугу 38‰. Суткада эки жолу ташкындайт (бийиктиги 0,4 <i>м</i>ге чейин). Балык (скумбрия, кызыл тунец, камбала, кефаль) кармалат. Башкы порттору: Патры, Керкира (Грекия), Таранто, Катания (Италия).		<b type='title'>И́ОНИЯ ДЕҢИЗИ</b> – Жер Ортолук деңизинин борбордук бөлүгү. Балкан, Апеннин жарым аралдары менен Крит, Сицилия аралдарынын аралыгында. Адрия деңизи менен Отранто, Тиррен деңизи менен Мессина кысыктары аркылуу туташат. Аянты 169 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Эң терең жери 5121 <i>м</i>. Ири булуңдары: Патраикос, Коринф, Таранто. Чыгышында Иония аралдары жайгашкан. Суунун температурасы февралда 14°Сден августта 25,5°Сге чейин. Туздуулугу 38‰. Суткада эки жолу ташкындайт (бийиктиги 0,4 <i>м</i>ге чейин). Балык (скумбрия, кызыл тунец, камбала, кефаль) кармалат. Башкы порттору: Патры, Керкира (Грекия), Таранто, Катания (Италия).
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИОНИЯ АРАЛДАРЫ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:33:40 GMT

← Мурунку нускасы		05:33, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИО́НИЯ АРАЛДАРЫ</b> (аты байыркы грек уруусу – ионилерден) Иония деңизинде, Балкан жарым аралынын батыш жээгинде; Грекиянын аймагы. Аянты 2,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Негизги аралдары: Кефалиния, Керкира (Корфу), Закинтос, Лефкас. Негизинен акиташ тектеринен түзүлгөндүктөн, карст процесси өнүккөн. Дөбөлөр ~~ж-а~~ жапыз тоолор (бийиктиги 1628 <i>м</i>ге чейин, Кефалиния аралында), ыңгайлуу булуңчалар бар. Маквис, айрым жерлерин эмен токою ээлейт. Өрөөндөрүндө жүзүм, цитрус өсүмдүктөрү, зайтун дарагы өстүрүлөт. Деңиз курорттору бар. Негизги шаарлары – Керкира, Аргостолион.		<b type='title'>ИО́НИЯ АРАЛДАРЫ</b> (аты байыркы грек уруусу – ионилерден) Иония деңизинде, Балкан жарым аралынын батыш жээгинде; Грекиянын аймагы. Аянты 2,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Негизги аралдары: Кефалиния, Керкира (Корфу), Закинтос, Лефкас. Негизинен акиташ тектеринен түзүлгөндүктөн, карст процесси өнүккөн. Дөбөлөр жана жапыз тоолор (бийиктиги 1628 <i>м</i>ге чейин, Кефалиния аралында), ыңгайлуу булуңчалар бар. Маквис, айрым жерлерин эмен токою ээлейт. Өрөөндөрүндө жүзүм, цитрус өсүмдүктөрү, зайтун дарагы өстүрүлөт. Деңиз курорттору бар. Негизги шаарлары – Керкира, Аргостолион.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИО

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:30:54 GMT

← Мурунку нускасы		05:30, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИО</b> (Iо) – Юпитердин жандоочусу. 1610-жылы <i>Галилей</i> ачкан. Чоң жарым огу 421600 <i>км</i>, диаметри 3630 <i>км</i>, тыгыздыгы 3570 <i>кг/м</i><sup>3</sup>. Ио ~~м-н~~ <i>Европанын</i>, Айдын өлчөмү бирдей, ал эми Ганимед ~~м-н~~ Каллистодон кичине. Америкалык «Вояджер» космос аппараты тарткан Ионун бетинин		<b type='title'>ИО</b> (Iо) – Юпитердин жандоочусу. 1610-жылы <i>Галилей</i> ачкан. Чоң жарым огу 421600 <i>км</i>, диаметри 3630 <i>км</i>, тыгыздыгы 3570 <i>кг/м</i><sup>3</sup>. Ио менен <i>Европанын</i>, Айдын өлчөмү бирдей, ал эми Ганимед менен Каллистодон кичине. Америкалык «Вояджер» космос аппараты тарткан Ионун бетинин

	[[File:ИО58.png \| thumb \| Ио бетиндеги активдүү жанартоолор.]]		[[File:ИО58.png \| thumb \| Ио бетиндеги активдүү жанартоолор.]]
	сүрөтүндө бийиктиги 9 <i>км</i>ге чейин аска сыяктанган тектердин бетин каптап жаткан ачык түстөгү күкүрттүү катмар, атылып турган ~~жанартоолор~~ жакшы көрүнүп турат. Ио бетинде жаңы катмарлар пайда болуп турат ~~ж-а~~ кызгылтым темгилдер да бар, алар түпкүрдөн бууланып чыккан туздар деп божомолдонот. Анын адаттан тышкары өзгөчөлүгү – аны курчап турган калың газ булуту. «Пионер-10» космос аппаратынан алынган маалыматтар боюнча Ионун сейрек атмосферасы ~~ж-а~~ ионосферасы да бар.		сүрөтүндө бийиктиги 9 <i>км</i>ге чейин аска сыяктанган тектердин бетин каптап жаткан ачык түстөгү күкүрттүү катмар, атылып турган жанар тоолор жакшы көрүнүп турат. Ио бетинде жаңы катмарлар пайда болуп турат жана кызгылтым темгилдер да бар, алар түпкүрдөн бууланып чыккан туздар деп божомолдонот. Анын адаттан тышкары өзгөчөлүгү – аны курчап турган калың газ булуту. «Пионер-10» космос аппаратынан алынган маалыматтар боюнча Ионун сейрек атмосферасы жана ионосферасы да бар.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНЧХОН

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:28:41 GMT

← Мурунку нускасы		05:28, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНЧХО́Н</b> , Ч е м у л ь п о – Корей Республикасындагы шаар. 1981-жылдан борборго баш иет. Статусу боюнча провинцияга теңдеш. Корей жарым аралынын батыш жээгинде жайгашкан. Калкы 3,0 млн (2024); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Сеул ~~м-н~~ Пусандан кийинки 3-шаар. Түштүк Кореядагы маанилүү жол тоому. Сеулдун деңиз аванпорту. Өлкөдөгү Пусандан кийинки 2-порт (2003-жылы 131,0 млн т жүк ташылган), автомобилдер (жылына 300 миңден ашык) экспорттолот. Деңиз парому аркылуу кытай, корей порттору ~~ж-а~~ жакын жай-		<b type='title'>ИНЧХО́Н</b> , Ч е м у л ь п о – Корей Республикасындагы шаар. 1981-жылдан борборго баш иет. Статусу боюнча провинцияга теңдеш. Корей жарым аралынын батыш жээгинде жайгашкан. Калкы 3,0 млн (2024); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Сеул менен Пусандан кийинки 3-шаар. Түштүк Кореядагы маанилүү жол тоому. Сеулдун деңиз аванпорту. Өлкөдөгү Пусандан кийинки 2-порт (2003-жылы 131,0 млн т жүк ташылган), автомобилдер (жылына 300 миңден ашык) экспорттолот. Деңиз парому аркылуу кытай, корей порттору жана жакын жай-

	[[File:ИНЧХОН59.png \| thumb \| Шаардын жана порттун көрүнүшү.]]		[[File:ИНЧХОН59.png \| thumb \| Шаардын жана порттун көрүнүшү.]]
	гашкан аралдар ~~м-н~~ байланышат. Өлкөнүн эң ири эл аралык аэропорту. Метрополитен иштейт. Инчхон 5-кылымдан Мичухол деген ат ~~м-н~~ белгилүү. 1413- жылдан азыркы атында. 1904-ж. Инчхон гаванында орус крейсери «Варяг» ~~ж-а~~ «Кореец» канонера кайыгы ~~м-н~~ япон эскадрасынын ортосунда салгылашуу болгон. Неоготика стилиндеги Дап-Дон католик чиркөөсү (1894–97), Ыйык Павел православие храмы, эстеликтер, кытай кварталы (Чайна-таун, 19-кылым), аскер чептеринин калдыктары (13- ~~ж-а~~ 17-кылымдардын ортосу) ж. б. сакталган. Университеттер, музейлер [анын ичинде шаар (4 миңден ашык искусство буюмдары), карапа ж. б.] бар. Машина куруу (анын ичинде кеме), кара металлургия, нефть ажыратуу, химия, электр-техника, электроника, текстиль, жыгаччылык, тамак-аш (балык беленделет) өнөр жайы, такта айнек ~~ж-а~~ карапа өндүрүшү иштейт. Эл аралык соода ~~ж-а~~ туризм өнүгүүдө.		гашкан аралдар менен байланышат. Өлкөнүн эң ири эл аралык аэропорту. Метрополитен иштейт. Инчхон 5-кылымдан Мичухол деген ат менен белгилүү. 1413- жылдан азыркы атында. 1904-ж. Инчхон гаванында орус крейсери «Варяг» жана «Кореец» канонера кайыгы менен япон эскадрасынын ортосунда салгылашуу болгон. Неоготика стилиндеги Дап-Дон католик чиркөөсү (1894–97), Ыйык Павел православие храмы, эстеликтер, кытай кварталы (Чайна-таун, 19-кылым), аскер чептеринин калдыктары (13- жана 17-кылымдардын ортосу) ж. б. сакталган. Университеттер, музейлер [анын ичинде шаар (4 миңден ашык искусство буюмдары), карапа ж. б.] бар. Машина куруу (анын ичинде кеме), кара металлургия, нефть ажыратуу, химия, электр-техника, электроника, текстиль, жыгаччылык, тамак-аш (балык беленделет) өнөр жайы, такта айнек жана карапа өндүрүшү иштейт. Эл аралык соода жана туризм өнүгүүдө.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

БОЗУЧУК

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 05:26:31 GMT

← Мурунку нускасы		05:26, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БОЗ-УЧУК''' , Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Боз-Учук айыл өкмөтүнө караштуу. Боз-Учук су<font color='green'>у</font>сунун жана Кара-Кол – Сары-Жаз автомобиль жол<font color='green'>у</font>нун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору ~~КарКол~~ шаарынан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол б<font color='green'>е</font>кетинен 253 ''км''. Калкы 3152 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, к<font color='green'>и</font>тепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, ту<font color='green'>р</font>муш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Б<font color='green'>о</font>з-Учук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтын булак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.		'''БОЗ-УЧУК''', Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Боз-Учук айыл өкмөтүнө караштуу. Боз-Учук су<font color='green'>у</font>сунун жана Кара-Кол – Сары-Жаз автомобиль жол<font color='green'>у</font>нун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кар-Кол шаарынан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол б<font color='green'>е</font>кетинен 253 ''км''. Калкы 3152 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, к<font color='green'>и</font>тепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, ту<font color='green'>р</font>муш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Б<font color='green'>о</font>з-Учук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтын булак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.
	[[Category: 2-том ]]		[[Category: 2-том ]]

ИНФРАСТРУКТУРА

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:25:09 GMT

← Мурунку нускасы		05:25, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНФРАСТРУКТУ́РА</b> (лат. infra – төмөн‚ астында ~~ж-а~~ structura – курулма‚ жайгашуу) термин 20-кылымдын 40-жылдарынын аягында экономикалык адабиятта өнөр жай ~~ж-а~~ айыл чарба өндүрүшүн (жол‚ канал‚ порт‚ көпүрө‚ аэродром‚ кампаларды куруу‚ энергетика чарбасы‚ темир жол транспорту‚ байланыш‚ суу ~~м-н~~ жабдуу ~~ж-а~~ канализация‚ жалпы ~~ж-а~~ кесиптик билим берүү‚ илимге‚ саламаттык сактоого чыгымдар ж. б.) тейлөөчү экономика тармактарын белгилөө үчүн пайда болгон. Инфраструктура түрлөрү: 1) түздөн-түз материалдык өндүрүштү (транспорттун бардык түрү‚ байланыш‚ электр линиясы‚ суу ~~м-н~~ камсыз кылуу ж. б.) тейлөөчү тармакты камтыган өндүрүштүк инфраструктура; 2) социалдык инфраструктура, соода‚ турак жай коммуналдык чарбасы‚ саламаттык сактоо ~~ж-а~~ билим берүү тармагы‚ турмуш-тиричилик жактан тейлөө ишканалары ж. б. материалдык эмес өндүрүш тармактары кирет; 3) рынок механизминин иштөөсүн камсыз кылуучу материалдык‚ технологиялык ж. б. мүнөздөгү субъектилерди камтуучу рыноктук инфраструктура; 4) комплекстерди аймактык тейлөөчү ~~ж-а~~ алардын рынок коньюнктурасынын өзгөрүшүнө, ыңгайлашуусуна өбөлгө болуучу товардык‚ сырьёлук‚ эмгектик‚ финансылык инвестициялык‚ маалыматтык ресурстарды ички эркин ~~ж-а~~ аймак аралык которуштурууну камсыз кылуучу‚ уюштуруу-экономикалык системаны камтыган аймактык инфраструктура.		<b type='title'>ИНФРАСТРУКТУ́РА</b> (лат. infra – төмөн‚ астында жана structura – курулма‚ жайгашуу) термин 20-кылымдын 40-жылдарынын аягында экономикалык адабиятта өнөр жай жана айыл чарба өндүрүшүн (жол‚ канал‚ порт‚ көпүрө‚ аэродром‚ кампаларды куруу‚ энергетика чарбасы‚ темир жол транспорту‚ байланыш‚ суу менен жабдуу жана канализация‚ жалпы жана кесиптик билим берүү‚ илимге‚ саламаттык сактоого чыгымдар ж. б.) тейлөөчү экономика тармактарын белгилөө үчүн пайда болгон. Инфраструктура түрлөрү: 1) түздөн-түз материалдык өндүрүштү (транспорттун бардык түрү‚ байланыш‚ электр линиясы‚ суу менен камсыз кылуу ж. б.) тейлөөчү тармакты камтыган өндүрүштүк инфраструктура; 2) социалдык инфраструктура, соода‚ турак жай коммуналдык чарбасы‚ саламаттык сактоо жана билим берүү тармагы‚ турмуш-тиричилик жактан тейлөө ишканалары ж. б. материалдык эмес өндүрүш тармактары кирет; 3) рынок механизминин иштөөсүн камсыз кылуучу материалдык‚ технологиялык ж. б. мүнөздөгү субъектилерди камтуучу рыноктук инфраструктура; 4) комплекстерди аймактык тейлөөчү жана алардын рынок коньюнктурасынын өзгөрүшүнө, ыңгайлашуусуна өбөлгө болуучу товардык‚ сырьёлук‚ эмгектик‚ финансылык инвестициялык‚ маалыматтык ресурстарды ички эркин жана аймак аралык которуштурууну камсыз кылуучу‚ уюштуруу-экономикалык системаны камтыган аймактык инфраструктура.


	Ад.: <i>Кузнецова А. И.</i> Инфраструктура. Геоэкономический подход. М., 2007.		Ад.: <i>Кузнецова А. И.</i> Инфраструктура. Геоэкономический подход. М., 2007.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНФРАКЫЗЫЛ НУР ТЕХНИКАСЫ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:22:20 GMT

← Мурунку нускасы		05:22, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНФРАКЫЗЫЛ НУР ТЕХНИКАСЫ</b> – көзгө көрүнбөгөн <i>инфракызыл нурланууну</i> пайдаланууга негизделген приборлор, түзүлүштөр, системалар. Инфракызыл нур техникасына инфракызыл нурду аныктоочу ~~ж-а~~ өлчөөчү, караңгыда сүрөт тартуучу, ысытылган нерсенин температурасын алыстан өлчөөчү, жашырын сигнал берүүчү, жер бетинде ~~ж-а~~ космосто байланышууга мүмкүндүк берүүчү, алыскы аралыкты ченегич, жер бетинде, деңизде абада нерселерди (самолёт, кеме ж. б.) алардын инфракызыл нур чыгаруусу боюнча аныктоочу приборлор; снарядды же ракетаны учуп баратканда багыттоочу түзүлүштөр; инфракызыл нурду кабыл алгыч ~~ж-а~~ анын булагы, инфракызыл нурду бөлүп алуучу чыпкалар ж. б. кирет. Инфракызыл нур техникасы радиоспектроскопиядагы ар кандай заттарды анализдөө ~~ж-а~~ түзүлүшүн спектрдик анализдөө үчүн, алыскы жылдыздардын ~~ж-а~~ планеталардын атмосферасын изилдөөдө, Жердин жылуулук балансын өлчөөдө, өнөр жайда – жыгач, лак-сыр капталган буюмдарды кургатууда; аскердик иште – караңгыда көрүү приборлорунда, жылуулук локациясында, башкарылуучу снаряддарды бутага өзүн-өзү багыттоодо колдонулат.		<b type='title'>ИНФРАКЫЗЫЛ НУР ТЕХНИКАСЫ</b> – көзгө көрүнбөгөн <i>инфракызыл нурланууну</i> пайдаланууга негизделген приборлор, түзүлүштөр, системалар. Инфракызыл нур техникасына инфракызыл нурду аныктоочу жана өлчөөчү, караңгыда сүрөт тартуучу, ысытылган нерсенин температурасын алыстан өлчөөчү, жашырын сигнал берүүчү, жер бетинде жана космосто байланышууга мүмкүндүк берүүчү, алыскы аралыкты ченегич, жер бетинде, деңизде абада нерселерди (самолёт, кеме ж. б.) алардын инфракызыл нур чыгаруусу боюнча аныктоочу приборлор; снарядды же ракетаны учуп баратканда багыттоочу түзүлүштөр; инфракызыл нурду кабыл алгыч жана анын булагы, инфракызыл нурду бөлүп алуучу чыпкалар ж. б. кирет. Инфракызыл нур техникасы радиоспектроскопиядагы ар кандай заттарды анализдөө жана түзүлүшүн спектрдик анализдөө үчүн, алыскы жылдыздардын жана планеталардын атмосферасын изилдөөдө, Жердин жылуулук балансын өлчөөдө, өнөр жайда – жыгач, лак, сыр капталган буюмдарды кургатууда; аскердик иште – караңгыда көрүү приборлорунда, жылуулук локациясында, башкарылуучу снаряддарды бутага өзүн-өзү багыттоодо колдонулат.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТРУЗИЯ ТОО ТЕКТЕРИ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:16:56 GMT

← Мурунку нускасы		05:16, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНТРУ́ЗИЯ ТОО ТЕКТЕРИ</b> , к. <i type='ref'>Тоо тектер.</i>		<b type='title'>ИНТРУ́ЗИЯ ТОО ТЕКТЕРИ</b> , к. <i type='ref'>Тоо тектер.</i>Интрузия тоо тектери <i type="ref">—</i> бул магманын жер кыртышынын терең катмарларында жай муздап, катып калуусунан пайда болгон тоо тектери.Негизги өзгөчөлүктөрү ж<i type="ref">ер бетине чыкпай,</i> жердин ичинде пайда болот; м<i type="ref">агма жай муздагандыктан, минерал кристаллдары</i> ири болуп өсөт; <i type="ref">бекем жана катуу тоо тектери болуп саналат. Мисалы:</i> Гранит <i type="ref">— эң кеңири таралган интрузия тектеринин бири;</i> Диорит; Габбро; Сиенит кирет.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТРУЗИЯ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:11:13 GMT

← Мурунку нускасы		05:11, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНТРУ́ЗИЯ</b> (лат. intrudo – түртөм) – 1) магманын жер кыртышын түзүүчү тоотек катмарларын жиреп чыгуу (таралуу) процесси; 2) магма тоо тектеринен турган ~~ж-а~~ магманын жер кыртышында катып калышынан пайда болгон геологиялык тулку (интрузия, интрузия тулкусу, плутон). Мындан интрузия тоо тектер пайда болот. Жанаша жаткан тоо тектердин түзүлүшүнө карата бирдей (катмар интрузиясы, лополит ж. б.) ~~ж-а~~ иретсиз жаткан интрузия болуп (батолит, шток, дайка ж. б.) бөлүнөт. Пайда болуу тереңдиги боюнча тереңдиктеги (абиссалдык) ~~ж-а~~ жер бетине жакын (гипабиссалдык) интрузия болуп ажыратылат.		<b type='title'>ИНТРУ́ЗИЯ</b> (лат. intrudo – түртөм) – 1) магманын жер кыртышын түзүүчү тоотек катмарларын жиреп чыгуу (таралуу) процесси; 2) магма тоо тектеринен турган жана магманын жер кыртышында катып калышынан пайда болгон геологиялык тулку (интрузия, интрузия тулкусу, плутон). Мындан интрузия тоо тектер пайда болот. Жанаша жаткан тоо тектердин түзүлүшүнө карата бирдей (катмар интрузиясы, лополит ж. б.) жана иретсиз жаткан интрузия болуп (батолит, шток, дайка ж. б.) бөлүнөт. Пайда болуу тереңдиги боюнча тереңдиктеги (абиссалдык) жана жер бетине жакын (гипабиссалдык) интрузия болуп ажыратылат.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

БОЗОН

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 05:07:50 GMT

← Мурунку нускасы		05:07, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БОЗО́Н''', б о з е-б ө л ү к ч ө – ''спини'' нөл же бүтүн сандуу бөлүкчө же квази-бөлүкчө. ''Боз<font color='green'>е-</font>Эйнштейн статистикасына'' баш иет. Ага ''ф<font color='green'>о</font>тон'', гравитон, мезон жана ~~Бозо~~ резонанстары, жуп сандуу фермиондон (жарым спиндүү бөлүкчө) турган курама бөлүкчөлөр жана башкалар кирет. [[Category: 2-том]]		'''БОЗО́Н''', б о з е-б ө л ү к ч ө – ''спини'' нөл же бүтүн сандуу бөлүкчө же квази-бөлүкчө. ''Боз<font color='green'>е-</font>Эйнштейн статистикасына'' баш иет. Ага ''ф<font color='green'>о</font>тон'', гравитон, мезон жана бозо резонанстары, жуп сандуу фермиондон (жарым спиндүү бөлүкчө) турган курама бөлүкчөлөр жана башкалар кирет. [[Category: 2-том]]

ИНТРАЗОНАЛУУЛУК

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:04:50 GMT

← Мурунку нускасы		05:04, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНТРАЗОНАЛУУЛУК</b> (лат. intra – ичинде ~~ж-а~~ гр. zone – алкак, зона) – бир жаратылыш зонасынын ичиндеги (аймагындагы) ар түрдүү (жергиликтүү) геосистемалардын калыптанышы. Мисалы, тайгадагы же тундрадагы мамык чөптүү саз, талаа зонасындагы шор баскан аянтчалар ж. б. Алар түрдүү өзгөчө шарттардын (ашыкча нымдуулуктун, тоо тектердин өзгөчөлүктөрдүн) натыйжасында пайда болуп, ал зонага мүнөздүү ландшафттардан ээлеген аянттары боюнча кыйла чакан келет. «Интразоналуулук» термини негизинен топурак кыртышына ~~ж-а~~ өсүмдүктөрүнө, ландшафтынын морфологиялык түзүлүшүнө карата колдонулат.		<b type='title'>ИНТРАЗОНАЛУУЛУК</b> (лат. intra – ичинде жана гр. zone – алкак, зона) – бир жаратылыш зонасынын ичиндеги (аймагындагы) ар түрдүү (жергиликтүү) геосистемалардын калыптанышы. Мисалы, тайгадагы же тундрадагы мамык чөптүү саз, талаа зонасындагы шор баскан аянтчалар ж. б. Алар түрдүү өзгөчө шарттардын (ашыкча нымдуулуктун, тоо тектердин өзгөчөлүктөрдүн) натыйжасында пайда болуп, ал зонага мүнөздүү ландшафттардан ээлеген аянттары боюнча кыйла чакан келет. «Интразоналуулук» термини негизинен топурак кыртышына жана өсүмдүктөрүнө, ландшафтынын морфологиялык түзүлүшүнө карата колдонулат.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

БОЗКЫР КЫРКАТООСУ

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 05:02:01 GMT

← Мурунку нускасы		05:02, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''~~БОЗКЫР~~ КЫРКА ТООСУ''' – Какшаал тоо тизмегинин Сары-Жаз капчыгайынан Меридиан кы<font color='green'>р</font>ка тоосуна чейинки чыгыш бөлүгү. Узундугу 85 ''км,'' туурасы чыгышында 40–50 ''км,'' батышында 15– 20 ''км.'' Орточо бийиктиги 5000–6000 ''м,'' эӊ бийик жери 7439 ''м'' (Жеӊиш чокусу). Генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь. Негизинен палеозойдун ак<font color='green'>и</font>таш теги, сланец жана мрамор тоо тектеринен т<font color='green'>у</font>рат. Тоонун чыгыш бөлүгү туташ жаткан кар жана мөӊгүлөр менен капталган. Эӊ ири мөӊгүлөрү: Түштүк Эӊилчек жана анын сол тармактары – Жы<font color='green'>л</font>дызча, Жапайы ж. б.; Кайыӊды, Көйкап, Т<font color='green'>е</font>мир-Суу (түштүк капталында). Түндүк капталында гляциалдык-нивалдык ландшафт басымдуу. Альп жана субальп шалбаа алкактары батышы<font color='green'>н</font>да гана бар. Түштүк капталы чөлдөн гляциа<font color='green'>л</font>дык-нивалдыкка чейинки алкактардан турат.		'''БОЗ-КЫР КЫРКА ТООСУ''' – Какшаал тоо тизмегинин Сары-Жаз капчыгайынан Меридиан кы<font color='green'>р</font>ка тоосуна чейинки чыгыш бөлүгү. Узундугу 85 ''км,'' туурасы чыгышында 40–50 ''км,'' батышында 15– 20 ''км.'' Орточо бийиктиги 5000–6000 ''м,'' эӊ бийик жери 7439 ''м'' (Жеӊиш чокусу). Генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь. Негизинен палеозойдун ак<font color='green'>и</font>таш теги, сланец жана мрамор тоо тектеринен т<font color='green'>у</font>рат. Тоонун чыгыш бөлүгү туташ жаткан кар жана мөӊгүлөр менен капталган. Эӊ ири мөӊгүлөрү: Түштүк Эӊилчек жана анын сол тармактары – Жы<font color='green'>л</font>дызча, Жапайы ж. б.; Кайыӊды, Көйкап, Т<font color='green'>е</font>мир-Суу (түштүк капталында). Түндүк капталында гляциалдык-нивалдык ландшафт басымдуу. Альп жана субальп шалбаа алкактары батышы<font color='green'>н</font>да гана бар. Түштүк капталы чөлдөн гляциа<font color='green'>л</font>дык-нивалдыкка чейинки алкактардан турат.


	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

ИНТЕРЬЕР

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 05:01:54 GMT

← Мурунку нускасы		05:01, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНТЕРЬЕ́Р</b> (фр. interieur – ички) – 1) а р х ит е к т у р а д а имараттын (турак ~~ж-а~~ коомдук жай ж. б.) же үйдүн (далис, бөлмө, зал д. у. с.) ичи. Интерьердин архитектуралык композициясы ~~м-н~~ жасалгасы көркөм айкалышып, адамга эстетикалык ыракат берүүгө тийиш. Азыркы мезгилдин талабына ылайык архитекторлор ~~м-н~~ сүрөтчүлөрдүн алдына жаңы милдеттер коюлуп жатат. Аларды туура чечүү адамдарды ыңгайлуу, эстетикалык муктаждыктарын канааттандыра турган турак жай ~~м-н~~ камсыз кылууга мүмкүндүк берет; 2) живописте интерьер жанры 17-кылымда Голландия (П. Санредам, де Витте ж. б.) ~~м-н~~ Фламандда мыкты өнүккөн. Россияда 19-кылымда пайда болгон (А. Г. Венецианов ~~ж-а~~ анын жолун жолдогон сүрөтчүлөр). Интерьердин үй тиричилик ~~ж-а~~ тарыхый сюжеттер боюнча сүрөт тартууда мааниси чоң.		<b type='title'>ИНТЕРЬЕ́Р</b> (фр. interieur – ички) – 1) а р х ит е к т у р а д а имараттын (турак жана коомдук жай ж. б.) же үйдүн (далис, бөлмө, зал д. у. с.) ичи. Интерьердин архитектуралык композициясы менен жасалгасы көркөм айкалышып, адамга эстетикалык ыракат берүүгө тийиш. Азыркы мезгилдин талабына ылайык архитекторлор менен сүрөтчүлөрдүн алдына жаңы милдеттер коюлуп жатат. Аларды туура чечүү адамдарды ыңгайлуу, эстетикалык муктаждыктарын канааттандыра турган турак жай менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет; 2) живописте интерьер жанры 17-кылымда Голландия (П. Санредам, де Витте ж. б.) менен Фламандда мыкты өнүккөн. Россияда 19-кылымда пайда болгон (А. Г. Венецианов жана анын жолун жолдогон сүрөтчүлөр). Интерьердин үй тиричилик жана тарыхый сюжеттер боюнча сүрөт тартууда мааниси чоң.


	Ад.: <i>Соловьев Н. К.</i> История современного интерьера. М., 2004; <i>Мак-Коркодей Ч.</i> Убранство жилого интерьера. М., 2006.		Ад.: <i>Соловьев Н. К.</i> История современного интерьера. М., 2004; <i>Мак-Коркодей Ч.</i> Убранство жилого интерьера. М., 2006.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

БОЗКОӉОРЧОК

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 04:59:14 GMT

← Мурунку нускасы		04:59, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	''' БОЗ КОӉОРЧОК''' (Nitraria) – жуп жалбыракту<font color='green'>у</font>лар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийиктиги 0,5– 2 ''м''ге жеткен, жерге төшөлүп өсүүчү бадал. С<font color='green'>а</font>багы ак же мала жашыл, көп бутактуу, көбүнчө тикендүү. Жалбырагы жан жалбырактуу, саба<font color='green'>к</font>ка кезектешип жайгашат, жээги тегиз, өтө ш<font color='green'>и</font>релүү, ошондуктан алар калыӊ. Гүлү беш мүч<font color='green'>ө</font>лүү, саргыч же ак, жалбырак колтугунда жа<font color='green'>й</font>гашып, бурулча топ гүлгө чогулган. Аталыгы 5– 10, энелиги жалгыз, мөмөлүгү 3 уялуу, чаӊд<font color='green'>а</font>гычы 3 бөлүктүү. Сөөктүү мөмөсү кара, ко<font color='green'>ч</font>кул көк, ширелүү. Топ гүлү – бурулча, түсү сары же ак, 5 мөмөчөлүү. Жер жүзүндө 8 түрү белгилүү, Кыргызстанда 2 түрү тоо этектеринде ак топурактуу, шор ~~ж-а~~ кумдак жерлерде өсөт. Балыкчы шаарына кире бериш жерде өзгөчө өсүмдүк жама<font color='green'>а</font>тын – бархан өсүмдүктүүлүгүн түзөт. Бул ата<font color='green'>л</font>ган аймакта дайыма катуу шамал болуп ту<font color='green'>р</font>гандыктан, кум ар бир боз коңорчоктун түбүнө чогула б<font color='green'>е</font>рип, бийик дөӊчөлөрдү пайда кылат. Мөмөсү к<font color='green'>а</font>наттууларга жакшы жем. Мурдатан эле жергиликтүү эл самын кайнатууда, жүн же кездеме боёдо ко<font color='green'>л</font>донуп келген.		''' БОЗ КОӉОРЧОК''' (Nitraria) – жуп жалбыракту<font color='green'>у</font>лар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийиктиги 0,5– 2 ''м''ге жеткен, жерге төшөлүп өсүүчү бадал. С<font color='green'>а</font>багы ак же мала жашыл, көп бутактуу, көбүнчө тикендүү. Жалбырагы жан жалбырактуу, саба<font color='green'>к</font>ка кезектешип жайгашат, жээги тегиз, өтө ш<font color='green'>и</font>релүү, ошондуктан алар калыӊ. Гүлү беш мүч<font color='green'>ө</font>лүү, саргыч же ак, жалбырак колтугунда жа<font color='green'>й</font>гашып, бурулча топ гүлгө чогулган. Аталыгы 5– 10, энелиги жалгыз, мөмөлүгү 3 уялуу, чаӊд<font color='green'>а</font>гычы 3 бөлүктүү. Сөөктүү мөмөсү кара, ко<font color='green'>ч</font>кул көк, ширелүү. Топ гүлү – бурулча, түсү сары же ак, 5 мөмөчөлүү. Жер жүзүндө 8 түрү белгилүү, Кыргызстанда 2 түрү тоо этектеринде ак топурактуу, шор жана кумдак жерлерде өсөт. Балыкчы шаарына кире бериш жерде өзгөчө өсүмдүк жама<font color='green'>а</font>тын – бархан өсүмдүктүүлүгүн түзөт. Бул ата<font color='green'>л</font>ган аймакта дайыма катуу шамал болуп ту<font color='green'>р</font>гандыктан, кум ар бир боз коңорчоктун түбүнө чогула б<font color='green'>е</font>рип, бийик дөӊчөлөрдү пайда кылат. Мөмөсү к<font color='green'>а</font>наттууларга жакшы жем. Мурдатан эле жергиликтүү эл самын кайнатууда, жүн же кездеме боёдо ко<font color='green'>л</font>донуп келген.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМ

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 04:58:16 GMT

← Мурунку нускасы		04:58, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНТЕРНАЦИОНАЛИ́ЗМ</b> (<i>интер....</i> ж-а natio – улут) – түрдүү мамлекеттердин, улуттардын, элдердин же алардын айрым бөлүктөрү – таптардын, социалдык катмарлардын же топтордун түпкү кызыкчылыктарына негизделген аракеттерди бириктирүүгө умтулуусун чагылдырган көз караштар ~~ж-а~~ саясат; ар кандай улуттар ~~м-н~~ расалардын өкүлдөрү болуп эсептелген адамдардын ортосундагы эл аралык тилектештик, пикирлештик; алардын өз ара түшүнүүсүнүн, ишениминин, ар кандай маданияттардын, баалуулуктун, билимдердин ~~ж-а~~ технологиялардын өз ара бири бирине өтүүсүнүн негизи; улутчулдукка карама-каршы түшүнүк. Өндүрүштө маалыматтык алмашууну, илимий-техникалык ~~ж-а~~ маданий өнүгүүнү интернационалдаштыруу процесси интернационализмдин объективдүү негизи болуп саналат. Анын күч алышы ~~м-н~~ улуттук келишпөөчүлүктөн улуттар аралык кызматташтыкка карай бара-бара глобалдуу бурулушу 19–20-кылымдарда түрдүү таптардын интернационализми башкы мааниге ээ болгон да, анын калыптанышында өзүлөрүнүн салымын кошкон.		<b type='title'>ИНТЕРНАЦИОНАЛИ́ЗМ</b> (<i>интер....</i> ж-а natio – улут) – түрдүү мамлекеттердин, улуттардын, элдердин же алардын айрым бөлүктөрү – таптардын, социалдык катмарлардын же топтордун түпкү кызыкчылыктарына негизделген аракеттерди бириктирүүгө умтулуусун чагылдырган көз караштар жана саясат; ар кандай улуттар менен расалардын өкүлдөрү болуп эсептелген адамдардын ортосундагы эл аралык тилектештик, пикирлештик; алардын өз ара түшүнүүсүнүн, ишениминин, ар кандай маданияттардын, баалуулуктун, билимдердин жана технологиялардын өз ара бири бирине өтүүсүнүн негизи; улутчулдукка карама-каршы түшүнүк. Өндүрүштө маалыматтык алмашууну, илимий-техникалык жана маданий өнүгүүнү интернационалдаштыруу процесси интернационализмдин объективдүү негизи болуп саналат. Анын күч алышы менен улуттук келишпөөчүлүктөн улуттар аралык кызматташтыкка карай бара-бара глобалдуу бурулушу 19–20-кылымдарда түрдүү таптардын интернационализми башкы мааниге ээ болгон да, анын калыптанышында өзүлөрүнүн салымын кошкон.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ 5

Бекбосунова Бермет — Wed, 01 Jul 2026 04:57:03 GMT

← Мурунку нускасы		04:57, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНТЕРНАЦИОНА́Л</b> – Ош облусунун Араван районундагы кыштак. Төбө-Коргон айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 990 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыштагынан 11 <i>км</i> түндүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 41 <i>км</i>. Кыштак 1935-жылы негизделген. Калкы ~~1596~~ (2022); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар.		<b type='title'>ИНТЕРНАЦИОНА́Л</b> – Ош облусунун Араван районундагы кыштак. Төбө-Коргон айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 990 <i>м</i> бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыштагынан 11 <i>км</i> түндүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 41 <i>км</i>. Кыштак 1935-жылы негизделген. Калкы 8000 (2022); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар.
	[[Категория:3-том, 544-607 бб]]		[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

БОЗКАРАГАН 1

Gulira — Wed, 01 Jul 2026 04:55:33 GMT

← Мурунку нускасы		04:55, 1 Июль (Теке) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	''' БОЗКАРАГАН 1''' – Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Коӊурдөбө айыл өкмөтүнө караштуу. Гүлчө суусунун сол жээгинде, деӊиз ~~деӊг.~~ 1565 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыш-нан 7 ''км'' батыш тарапта. Ош т<font color='green'>е</font>~~миржол~~ бекетинен 80 ''км''. Калкы 1005 (2002); негизинен дыйканчылыкта ~~ж-а~~ мал чарбасы<font color='green'>н</font>да эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ту<font color='green'>р</font>муш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, б<font color='green'>а</font>~~лабакча~~, медпункт бар. Улуу Ата Мекендик с<font color='green'>о</font>гушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том]]		'''БОЗКАРАГАН 1''' – Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Коӊурдөбө айыл өкмөтүнө караштуу. Гүлчө суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊгээлинен 1565 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыш-нан 7 ''км'' батыш тарапта. Ош т<font color='green'>е</font>мир жол бекетинен 80 ''км''. Калкы 1005 (2002); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасы<font color='green'>н</font>да эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ту<font color='green'>р</font>муш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, б<font color='green'>а</font>ла бакча, медпункт бар. Улуу Ата Мекендик с<font color='green'>о</font>гушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том]]

Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Соңку өзгөрүүлөр [ky]

ИСЛАМАБАД

ИСЛАНДИЯ (арал)

ИСЛАМАБАД

ИСЛАНДДАР

ИСЛАМАБАД

ИСКРА (Лейлек районундагы кыш­так)

ИСКРА (Чүй районундагы кыштак)

ИСКРА (Лейлек районундагы кыш­так)

ИСАКЕЕВ (Кочкор районундагы кыштак)

БУХАРЕСТ

БУХАРА

БРАЗИЛИЯ

БОТТИЧЕЛЛИ Сандро

БОТСВАНА

ИСАЕВ Карагул

БОТОЕВА

ИСАЕВ Беделбай

ИСАЕВ Акыбай

ИРТЫШ

ИРЛАНДИЯ (мамлекет)

ИРЛАНДИЯ (арал)

ИРЛАНДДАР

ИРЛАНД ДЕҢИЗИ

ИРКУТСК

ИРКУТ

ИРИМ

ИРАН ТАЙПАК ТООСУ

ИРАН

ИРАВАДИ

ИОРДАНИЯ

ИОНОСФЕРА

ИОНИЯ ДЕҢИЗИ

ИОНИЯ АРАЛДАРЫ

ИО

ИНЧХОН

БОЗУЧУК

ИНФРАСТРУКТУРА

ИНФРАКЫЗЫЛ НУР ТЕХНИКАСЫ

ИНТРУЗИЯ ТОО ТЕКТЕРИ

ИНТРУЗИЯ

БОЗОН

ИНТРАЗОНАЛУУЛУК

БОЗКЫР КЫРКАТООСУ

ИНТЕРЬЕР

БОЗКОӉОРЧОК

ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМ

ИНТЕРНАЦИОНАЛ 5

БОЗКАРАГАН 1

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)