Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

КӨЗ

2026-06-16T10:27:29Z

Temirkan:

КӨЗ – адамдын, бардык омурткалуу, кээ бир омурткасыз жаныбарлардын көрүү органы. Омурткалуулардын жуп көзү баш сөөгүндөгү көз чарасында жайгашкан. Көз көрүү нерви аркылуу мээ м-н байланышкан көз алмасынан ж-а кошумча бөлүктөрдөн турат. Көз алмасы шар сымал, алдыңкы бөлүгүндө жарык сындыруучу аппарат (тунук кабык, чечекей, айнек сымал чел ж. б.) жайгашкан. Жерде-сууда жашоочулардын көзүнүн тунук кабыгы өтө томпогой. Сойлоочулар м-н куштарда көрүү нерви чыга турган жеринде кан тамырга бай таракчасы болот. Куштун көрүү аппараты башка жаныбарга салыштырганда күчтүү өрчүгөн. Сүт эмүүчүлөрдүн көзү формасы боюнча жерде сууда жашоочулардыкына окшош. Сууда жашоочу сүт эмүүчүлөрдүн (мисалы, кит) көзү тереңде жашоочу балыктардыкына жакын. Жер астында жашоочу сүт эмүүчүлөрдө (сокур чычкан ж. б.) көз редукцияланган. Адамдын көз алмасы көз чарасында жайгашып, 3 катмардан турат. Тышкы катмардын алдыңкы тунук бөлүгү томпок линзага окшоп, тунук чел (роговица) деп аталат. Көз алмасынын сырткы катмарынын калган бөлүгү ак түстүү катуу челден туруп, ак чел (склера) деп аталат. Бул катмар таяныч ж-а коргоо кызматын аткарып, көз формасын сактайт. Тунук чел жарыкты жакшы сындыруучу оптикалык касиетке ээ. Анын артында тунук суюктукка толгон алдыңкы камерасы бар. Андан кийин түстүү кабык (жаа сымал кабык) анын ортосунда (борборунда) карек жайгашкан. Түстүү кабыкта пигмент болуп, анын санына ж-а кабыктын калыңдыгына жараша көздүн түсү ар түрдүү (кара, көк, кой көз) болот. Бул кабыкта көздүн карегин чоңойтуп, кичирейтип туруучу булчуңу бар. Жаа 

[[File:КӨЗ20.png | thumb | none]]
Көздүн түзүлүш схемасы (туурасынан кесилген): 1–көздүн тунук кабыгы; 2 – көздүн алдынкы камерасы; 3 – чечекей; 4 – көздүн жаа сымал кабыгы; 5 – коньюнктива; 6 – цилиар денеси; 7 – көздүн ак кабыгы; 8, 16 – көз булчуңдары; 9 – кан тамырлуу кабык; 10 – торчо кабык; 11 – айнек сымал дене; 12 – көздүн торчо кабыгынын сары тагы; 13 – артериялар; 14 – көрүү нерви; 15 – көрүү нервинин кабыгы.

сымал кабыгы көздүн ички суюктугун иштеп чыгаруучу кирпиктүү денеге өтөт. Кирпиктүү денеден кан тамырлуу катмар башталат. Булар, жаа сымал кабык, кирпиктүү дене ж-а кан тамырлуу кабык, көз алмасынын ортонку катмарын түзөт. Көз алмасынын ички катмары – торчо катмар. Анын тереңинде жарык сезүүчү таякчалар ж-а колбочкалар жайгашкан. Көзгө түшкөн жарык көрүү нерви аркылуу мээге берилет. Көз алмасынын борбордук бөлүгүндө чечекей орун алган. Андан кийин айнек сымал килкилдек зат ж-а көздүн алдынкы, арткы камераларындагы суюктук бар. Чечекей эки жагы томпок линзага окшош тунук, каректин астында жайгашкан. Кирпиктүү дененин кирпикчелеринин жардамы м-н булчуңдардын жыйрылуусунун натыйжасында чечекей өзүнүн калыңдыгын өзгөртүп, алыстан же жакындан даана көрүүгө көздү ылайыктап турат. Көпчүлүк омурткасызда (мисалы, муунак буттууларда) көздүн кызматын татаал көрүү органдары – фасеттүү көздөр, көзчөлөр аткарат, к. Көрүү органдары.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЖӨ

2026-06-16T10:18:32Z

Temirkan:

КӨЖӨ – акталган таруудан, күрүчтөн же кесек тартылган дандан (арпа, буудай, конок, жүгөрү) эт, май же башка катык кошулуп, кайнатылып жасалган суюк тамак. Көжөгө ак катыкталып, ысуулай да, кээде ачытылып, суусундукка да ичилген. Көжөнүн жыл ажырашта (Ноорузда) жасалганы жыл көжө же чоң көжө (н о о р у з д а м а) деп аталган. Айыл эли чогулуп, чоң казанга жетиден кем эмес даам салып, пияз, сарымсак сыяктуу татымалдарды кошуп, суу куюп, көпкө кайнатып бышырган. Дан азыгынын маңызы эзилип, эт сөөгүнөн шылынып, шору чыккан. Көжө даяр болгондо аны айылдуу айылы менен ооз тийишкен. Көжө бышканча алас кылып, жыл ажыратып, жаңы жылды белгилешкен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГӨӨНДӨР

2026-06-16T10:11:55Z

Temirkan:

КӨГӨӨНДӨР (Tabanidae) – курт-кумурскалар классынын кош канаттуулар түркүмчөсүнүн тукуму. Жаныбардын канын соруп жашоого ыңгайлашкан. Көзү чоң, муруту үч бөлүктүү. Башы кыска, жазы. Канаты тунук, кээсиники боз тор сымал ж-а жол-жол күрөң түстө. Дене узундугу 6–30 ммге жетип, сырты кыска майда түктөр м-н капталган. Дүйнөдө 3 миңге жакын түрү белгилүү. Ал жайкы аптапта айбанаттарды, кишини чагат. Ургаачылары гана кан сорот, эркеги гүл чаңчалары м-н азыктанат. Көлмө жээгиндеги бадал, дарак жалбырагына, бутагына топ-топ кылып, чоңдугу 2 ммдей цилиндр түспөл топтошкон жумуртка таштайт. Андан личинка чыгат да, алар сууда же топуракта жашап, майда омурткасыздар м-н азыктанат. Кийинчерээк ал куурчакчага, 2–3 жумадан кийин имагого айланат. Көгөөндөр жайылган малды талап, кунарын кетирет. Кишинин ишке жөндөмдүүлүгүн азайтат ж-а жугуштуу ылаң козгогучта-

[[File:КӨГӨӨНДӨР17.png | thumb | Көгөөндөр: 1 – уй көгөөнү; 2 – кой көгөөнү; 3 – жылкы көгөөнү.]]
рын таратат. Аларга каршы күрөшүүдө көлмөлөрдү кургатуу, жаныбарга көгөөндү качыруучу дары (мисалы, креолиндин 5%түү эритмесин) сыйпоо керек.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГӨРҮҮ

2026-06-16T10:02:30Z

Temirkan:

КӨГӨРҮҮ , ц и а н о з – организмге кычкылтектин жетишсиздигинен, башкача айтканда, кандын курамындагы кычкылтек м-н кошулбаган гемоглобиндин көбөйүшүнөн теринин ж-а былжыр челдин көгөрүшү. Өпкөнүн жабыркашында (плеврит, пневмония ж. б.), жүрөк кемтигинде, ууланууда (анилин, нитробензол ж. б. м-н) жалпы көгөрүү байкалат. Кээде дененин айрым бөлүгүндө, кол бут венасында кан туруп калганда да көгөрөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГӨН

2026-06-16T09:59:59Z

Temirkan:

КӨГӨН – козу-улак же кой-эчки тизилип байлануучу эшме аркан. Эки казыкка кере тартылып байлануучу аркан – к е ж и, бир (туюк) учу көзөнөктөлүп, экинчиси түйүлгөн эки кат эшме жип б у у р ч а к деп аталып, ага жандыктар каршы-терши байланат. Бир көгөндөгү буурчактын саны 60–70ке чейин жеткен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГҮЧКӨНДӨР

2026-06-16T09:58:53Z

Temirkan:

КӨГҮЧКӨНДӨР , к е п т е р л е р (Columbidae) –куштардын көгүчкөн сымалдар түркүмүнүн тукуму. Канаты узун, учтуу, жакшы учат. Түсү ар түрдүү. Жер бетинин мелүүн ж-а тропик алкактарында кеңири таралган. 43 уруусу, 285 түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 3 уруусунун 13 түрү

[[File:КӨГҮЧКӨНДӨР19.png | thumb | Көгүчкөндөр: 1 – көк көгүчкөн; 2 – токой көгүчкөнү; 3 – алагүү; 4 – бактек; 5 –ак төш көгүчкөн.]]
кезигет. Көбү келгин куш. Көгүчкөндөр токой, талаа, тоону, эгин айдалган жерлерди мекендейт. Дарак, бадал, аскаларга, курулуштарга уялайт. 2 жумуртка тууп, эркек, ургаачысы тең басат. Экиден же кээде колония болуп жашайт. Балапаны жылаңач, кээде сейрек тыбыттуу болот. Өсүмдүк уругу, мөмөсү м-н азыктанат. Суу ичүү үчүн алыс аралыкка учуп барат. Азыркы почта ж-а кооздук көгүчкөндөрү көк көгүчкөндөн чыккан. 6 түрү, 9 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. Ак төш көгүчкөн м-н сур көгүчкөн (эверсмаин) Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине кирген.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ ӨРӨӨНҮ

2026-06-16T09:49:25Z

Temirkan:

КӨГАРТ ӨРӨӨНҮ Сузак районунун аймагында. Фергана тоо тизмегинин түндүк-батыш капталынан Кара-Дарыя өрөөнүнө чейин 80 кмге созулуп жатат. Туурасы 20 км. Таманынын абсолюттук бийиктиги 700–2000 м. Жогорку тоолуу бөлүгү Фергана тоо тизмегинин негизги суу бөлгүчү ж-а анын айрыктары м-н чектелген бир нече өрөөн, капчыгайларга (Жошо, Орток, Кара-Алма, Үрүмбашы, Кызыл-Суу ж. б.) бөлүнүп кетет. Төмөнкү түзөң бөлүгү (узундугу 55 км) жайык (таманынын туурасы 6–8 км). Жалпы эңкейиштиги 5°–1°. 

[[File:КӨГАРТ ӨРӨӨНҮ16.png | thumb | Көгарт суусу.]]
Түш.-чыгыш тарабынан Серүүн-Дөбө, Айып-Тоо (бийиктиги 1300–2400 м), түндүк-батышынан Чаңгыр-Таш (1300–1800 м) тоолору м-н чектешет. Тектоникалык жактан Көгарт өрөөнү – аллювий чөкмө тектери толгон кеңдик б-ча жаткан синклиналь. Чөкмөлөрдүн эң калың катмары Жалал-Абад шаарына жакын жатат. Адырлар негизинен неоген мезгилинин конгломерат, мергелдүү чопо, тоолуу бөлүгү юранын чополуу сланец тектеринен турат. Айрым жеринде (Серүүн-Дөбө) палеозойдун акиташ, сланец тектери кездешет. Климаты мелүүн континенттик, тоо тарабында мелүүнүрөөк. Түздүгүндө январдын орточо температурасы – 4,3°С, июлдуку 25°С. Абсолюттук максимум 41,1°С; абсолюттук минимум –28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 468–900 мм. Сууларынын ириси – Көгарт суусу (орт. чыгымы 18,3 м3/сек). Жарым чөл ж-а кургак талаа (700–1000 м бийикте, боз топурактуу келип, ак шыбак, эбелек, камгак ж. б. өсүмдүктөр өсөт), талаа (1000–1400 м; бозомук күрөң топурактуу, бадалдар, буудайык, кызыл от ж. б.), жаңгак-жемиштүү токой (1400–2400 м күрөң ж-а кара күрөң топурактуу), шалбаалуу талаа, субальп ж-а альп шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Бийик бөлүгү аска-зоокалуу, шагыл таштуу. Өрөөндө Жалал-Абад шаары, Сузак, Бек-Абад, Октябрь, Жийде ж. б. кыштактар жайгашкан.

Ад.: Ракитников А. Н. Сельскохозяйственные зоны Восточной Ферганы // Уч. зап. МГУ, 1939, вып. XXI; Рахманов Р. О. Зональности рельефа и рельефообразующих процессов на юго-западном склоне Ферганского хребта // Изв. АН Кирг. ССР, № 5, Ф., 1973; Атлас Киргизской ССР. М., 1987; Кыргыз жергеси. Ф., 1990.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ КУМ-ШАГЫЛ КЕНИ

2026-06-16T09:41:36Z

Temirkan:

КӨГАРТ КУМ-ШАГЫЛ КЕНИ Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 8 км түндүк-чыгыш тарапта, Көгарт суусунун кашатында, деңиз деңгээлинен 900 м бийикте жайгашкан. 1967–68-жылдарда Түндүк Кыргыз экспедициясы чалгындаган. Аймагы антропоген мезгилинде пайда болгон аллювий чөкмөлөрүнөн турат. Алар кургак сайда кум-шагылдуу, кой таштуу тектирди, кашатчаларды түзөт. Петрогр. ж-а гранулометриялык курамы ар түрдүү. Катуу, бекем кварцтуу кумдуктар м-н кремнийлер (80%), жеңил талкалануучу сланецтер м-н алевролиттер (4%) ж-а акиташ, доломит ж. б. (25%ке чейин) кезигет. Шагыл (40 ммден кесеги) 45%, кум 15,8%ке чейин, чаң 12%, органикалык калдык м-н слюда жокко эсе. Кум ири бүртүктүү, чоңдук модулу 2,5–3,1. Запасы А+В категориясы боюнча 6559 миң м3, С – 7970 миң м3. Кенди пайдалануу үчүн аны талкалап, шагылга, кумга айландыруу талап кылынат. Жуулган кум жөнөкөй бетондорго, ал эми шагыл «300», «400» маркасындагы бетон даярдоого жарамдуу. Кен Жалал-Абад шаарындагы бетон заводунда пайдаланылат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ АШУУСУ

2026-06-16T09:31:19Z

Temirkan:

КӨГАРТ АШУУСУ Фергана тоо тизмегинде.
Көгарт суусунун башынан орун алган. Бийиктиги 3319 м. Ашуунун бели түзөң, түндүк-чыгыш капталы тигирээк, түштүк-батышы бир аз жантайыңкы. Негизинен силур м-н девондун мрамор, сланец, акиташ тектеринен турат. Кышында калың кар жатат. Июнь–сентябрь айларында ачык. Сузак ж-а Тогуз-Торо райондорун байланыштырган автомобиль жолу өтөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ 1

2026-06-16T09:28:50Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ 1 to КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

#REDIRECT [[КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)]]

КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

2026-06-16T09:28:50Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ 1 to КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

КӨГАРТ (фарсыча кух – бийик ж-а байыркы кырг. арт – ашуу; бийик ашуу маанисинде) – Сузак району аркылуу аккан суу. Кара-Дарыянын оң куймасы. Узундугу 105 км, алабынын аянты 1370 км2. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынан башталып, Көгарт өрөөнү аркылуу агат. Ири куймалары: Кызыл-Суу, Кара-Март, Үрүм-Башы, Жошо, Кара-Алма ж. б. Кар, булак ж-а жамгыр сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 18,3 м3/сек, эң азы январда 5,43 м3/сек, эң көбү май айында 58,8 м3/сек. Суусу апрелде кирип, августта тартылат. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Мундуз, Жоон-Күнгөй, Сузак ж. б. кыштактар жайгашкан.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

2026-06-16T09:28:09Z

Temirkan:

КӨГАРТ

2026-06-16T09:25:38Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ to КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

#REDIRECT [[КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)]]

КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

2026-06-16T09:25:38Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ to КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

КӨГАРТ – Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы кыштак. Алайкуу айыл округуна караштуу. Сөөк ж-а Көгарт сууларынын кошулушундагы өтөктө, деңиз деңгээлинен 2400 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Кулжа кыштагынан 120 км чыгыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 208 км. Калкы 2747 (2022); негизинен мал м-н алектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП, клуб бар.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

2026-06-16T09:25:10Z

Temirkan:

КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

2026-06-16T09:21:35Z

Temirkan:

КӨГАРТ – Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы кыштак. Алайкуу айыл округуна караштуу. Сөөк ж-а Көгарт сууларынын кошулушундагы өтөктө, деңиз деңгээлинен 2400 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Кулжа кыштагынан 120 км чыгыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 208 км. Калкы 2962 (2007); негизинен мал м-н алектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП, клуб бар.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨНОВ

2026-06-16T09:18:10Z

Temirkan:

КӨБӨНОВ '''Данияр''' (8. 9. 1982-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Саруу айылы) –

[[File:КӨБӨНОВ15.png | thumb | none]]
грек-рим (классикалык) күрөшү боюнча эмгек сиңирген спорт чебери (2005). Азиянын 2 жолку (2005; 2007) чемпиону. Олимпия (2004; Афины), Азия оюндарында (2002, Пусан) – 2-орун; 2006, Доха – 3-орун; 2010, Гуанжоу – 1-орун), жаштардын эл аралык (1998, Москва, 3-орун) оюндарынын катышуучусу. Ошондой эле Азия чемпионатынын күмүш медалынын (2006, Алматы) ээси.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨКОВ

2026-06-16T09:16:20Z

Temirkan:

КӨБӨКОВ (Кабеков, Кобеков) '''Имаш Кудайбергенович''' (20. 5. 1892, Пишпек уезди Константиновка кыштагы – 28. 2. 1928, Фрунзе) – Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуп, аны чыңдоонун активдүү катышуучусу. 1915-жылдары Чүй өнөр жай курулушунда иштеп, ал жерден А. И. Иваницын м-н таанышкандан кийин револшюциячыл ишмердигин баштаган. 1917-жылы май айында Х. Хасанов м-н бирге Кедей-кембагалдар союзун түзгөн. Кийин ал «Букара» союзу деп аталып, 1918-жылы октябрь айынан анын төрагасынын орун басары болуп дайындалган. Эсерлер партиясынын мүчөсү (1918-жылга чейин), Жумушчу-дыйкандар советинин аткомунун мүчөсү (1918). Жумушчу-дыйкандар советинин Пишпек уезддик 1-съездинин РКП(б)нин мусулмандар бюросунун уезддик комитетинен жалпы кыргыз съездине делегат (1919). 1920-жылдын январынан Пишпек уездинин аскер комиссары, ошондой эле уезддин мамлекеттик, партиялык органдарында иштеген.

Ад.: Семенков В. Большевик Имаш Кобеков //Литературный Киргизстан. 1966, № 2.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨЙҮҮ

2026-06-12T10:32:11Z

Temirkan:

КӨБӨЙҮҮ – организмдердин өзүнө окшош муундарды жаратып, белгилер м-н касиеттердин укумдан тукумга берилишин, тиричиликтин үзгүлтүксүз уланышын камсыз кылуучу касиети. Көбөйүүнүн негизги үч түрү (жыныссыз, жыныстык ж-а вегетациялык) бар. Ж ы н ы с с ы з көбөйүү татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө споралардын жардамы м-н, жөнөкөйлөрдө жыныстык жактан жетилбеген клеткалардын ортосунан бөлүнүшү м-н өөрчүйт. В е г е т а ц и я л ы к көбөйүүдө жаңы организм дененин көп клеткалардан турган бөлүгүнөн калыптанат. Ага көбүнчө көп клеткалуу организмдин, өзгөчө өсүмдүктүн Көбөйүүсү кирет. Ж ы н ы с т ы к Көбөйүүдө көп клеткалуу организмдер мейоздук бөлүнүүнүн натыйжасында жыныстык клеткалар – гаметалар пайда болот да, алар кошулуп (уруктанып), зиготаны пайда кылат. Зигота өөрчүп, жаңы организмге айланат. Уруктанууда гаплоиддүү гаметалардын хромосомалары кошулуп, диплоиддүү клеткага айланып, тукум куугуч белгилер берилет. Уруктануунун 3 түрү (изогамия, анизогамия же гетерогамия ж-а оогамия) белгилүү. Изогамияда көлөмү, сырткы көрүнүшү боюнча бири биринен айырмаланбаган 2 гамета кошулат. Анизогамияда кошулган гаметалардын экөө тең кыймылдуу, бирок энелик гамета аталыкка караганда чоң болот. Оогамияда кыймылсыз энелик клетка м-н кыймылдуу, майда аталык гаметалар – сперматозоиддер кошулат. Көбөйүү организмдердин жашоосунда бир гана же көп жолу болушу мүмкүн. Бөлүнүү жолу м-н көбөйүүчү бир клеткалуу организмдер, бир, эки жылдык гүлдүү өсүмдүктөр – монокарптар, кээ бир балыктар өмүрүндө бир гана жолу көбөйүп, тукум берет. Ал эми башка организмдер, мисалы, жаныбарлар, көп жылдык өсүмдүктөр – поликарптарда көбөйүү көп жолу кайталанат. Кобойуунүн жүрүшүнө чөйрө факторлору – температура, азык заттар, жарык чоң таасир тийгизет. Көбөйүүдөн пайда болгон тукумдун саны түрдүүчө, мисалы, пил 3–4 жылда бирди тууса, треска балыгы бир өрдөө маалында 10 млн, айрым балыктар 300 млнго жакын урук таштайт. Татаал түзүлүштүү жаныбардын ж-а адамдын көбөйүүсүн нерв системасы жөнгө салат, к. Жыныссыз көбөйүү, Вегетациялык көбөйүү.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨЙТҮҮЧҮЛӨРГӨ АЖЫРАТУУ

2026-06-12T10:24:14Z

Temirkan:

КӨБӨЙТҮҮЧҮЛӨРГӨ АЖЫРАТУУ к ө п м ү ч ө н ү – төмөнкү даражалуу эки же андан көп сандагы көп мүчөлөрдүн көбөйтүндүсү түрүндө теңдеш өзгөртүү. Көбөйтүүчүлөргө ажыратуунунун эң жөнөкөй ыкмалары: 1) жалпы көбөйтүүчүнү кашаанын сыртына чыгаруу: 2а3b –3ab2=ab(2a2–3b), а+b=a(1+ );a 2) кыскача көбөйтүүнүн формулаларын колдонуу: 4x2–4xy+y2=(2x–y)2''',''' 8a3–b3=(2a – b)(4a2+ +2ab+b2);3) кошулуучуларды топтоо, мисалы''', '''2ас–4аd+3bc – 6bd=2a(c – 2d)+3b(c–2d)=(2a+3b)(c–
–2d). 4) Кошулуучуларды бөлүштүрүү: a3+2a+2=
=a2+2a+a+2=a(a+2)+(a+2)=(a+1)(a+2) ж. б. Эгердеn даражалуу Px)=a (+a x+a х2+...+a xn
(an:;t0) көп мүчө болсо, анда x1, x2, x3, ..., xn''' а'''нын тамырлары болот. P(x)=an(x–x1) ...(x–xn), мында баары 1-даражадагы көбөйтүүчүлөр. Мисалы, 3-даражалуу х3–6х2+11х–6 көп мүчө х =1, х =2, 1 2
х3=3 тамырларга ээ болсо, ал төмөндөгүдөй көбөйтүүчүлөргө ажыратылат: х3+6х2+11х–6=(х––1)(х–2)(х–3). Көбөйтүүчүлөргө ажыратуу теңдемелерди ж-а барабарсыздыктарды, ошондой эле башка маселелерди чыгарууда колдонулат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨЙТҮҮ

2026-06-12T10:18:05Z

Temirkan:

КӨБӨЙТҮҮ – ар кандай эки чыныгы сан боюнча үчүнчү чыныгы санды табуучу арифметикалык амал. Мисалы, a.b=c, a, b – көбөйүүчүлөр, c – көбөйтүндү; демек, a санын b санына көбөйтүү а санын өзүн өзүнө b жолу кошуу дегенди билдирет. Кобойтуу амалы x белгиси м-н белгиленет (англис математиги У. Оутред 1631 же немис математиги Г. Лейбниц (1698) ж-а аxb, а.b же аb деп жазылат. c ж-а бөлчөк сандарын көбөйтүү b dbd барабардыгы м-н аныкталат. Эки рационалдык санды көбөйткөндө абсолюттук чоңдугунун көбөйтүндүсүнө барабар болгон ж-а эки көбөйтүүчү тең бирдей белгиде болсо, анда плюс (+), түрдүү белгиде болсо, минус (–) белгидеги сан алынат. Иррационалдык сандарды көбөйтүү аларды рационалдык жакындатуунун жардамы м-н эсептелет. Комплекстик сандарды көбөйтүү төмөнкү барабардыкта аткарылат: (a+bi)(c+di)=ac–bd+(ad+bc)i ж. б. Сандарды көбөйтүү төмөнкүдөй касиеттерге ээ: ab=ba орун алмаштыруу закону; abc =(ab)c = a(bc) топтоштуруу закону; а(b+c)=ab+bc, бөлүштүрүү закону ж-а а.0 = 0; а.1= а.

[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨГӨНОВ

2026-06-12T10:11:05Z

Temirkan:

КӨБӨГӨНОВ '''Абдашым''' [1913, Чолпон-Ата болушу (азыркы, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району), Кара-Ой айылы – 13. 11. 1992, Бишкек] –

[[File:КӨБӨГӨНОВ13.png | thumb | none]]
[[File:КӨБӨГӨНОВ14.png | thumb | Көбөгөнов А. – Каренин, Вронский – Н. Кытаев, Анна Каренина – З. Молдобаева. Л. Толстой. «Анна Каренина». Кыргыз Мамлекеттик академиялык драма театры. 1960.]]
драма артисти, режиссёр, драматург, Кыргыз ССР эл артисти (1967). Фрунзедеги рабфакта окуган. 1937-жылы Жумгал колхоз-совхоз театрын уюштурган. Нарын (1939– 1946), Жалал-Абад (1948–1949), Ысык-Көл (1949–1952) театрларында көркөм жетекчи жана актёр, 1946–1948-жылдары жана 1952-жылдан Кыргыз мамлекеттик драма театрында актёр, 1974–1976-жылдары директор болуп иштеген. Аткарган ролдору: Саринжи (К. Эшмамбетов, «Саринжи»), Курманбек, Аккан (К. Жантөшев, «Курманбек»), Фрунзе (К. Маликов, «Бийик жерде»), Каренин (Л. Толстой, «Анна Каренина») жана башкалар. Көбөгөнов комедиялык курч образдарды да жараткан. 

Режиссёр катары К. Эшмамбетовдун «Саринжи», Ж. Бөкөмбаевдин «Токтогул», К. Жантөшевдин «Курманбек», Н. Гоголдун «Үйлөнүү», Р. Шүкүрбековдун «Акындын үмүтү», К. Маликовдун «Осмонкул» жана башка спектаклдерди койгон. Көбөгөнов – «Туткун Каныш», «Болот менен Тынар», «Алмагүл», «Ким элек», «Карагай-Булак» аттуу пьесалардын автору. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮҮ

2026-06-12T10:08:23Z

Temirkan:

КӨБҮҮ – айлана-чөйрөдөн суюктукту же бууну сиңирип алуудан катуу заттардын көлөмүнүн же массасынын чоңоюшу. Көбүү чектүү ж-а чексиз болуп бөлүнөт. Биринчисинде белгилүү көлөмгө жеткенде, көбүү токтолот ж-а көбүүчү өз келбетин сактайт, мисалы, гель сымал ион алмашуучу чайырлар сууда, жумшартылган каучук бензолдо чектүү көбөт. Экинчи учурда полимер м-н суюктуктун өз ара диффузиясынын натыйжасында фаза аралык чек жоюлуп, көбүү полимердин толук эрип кетүүсү м-н аяктайт. Кээде чектүү температуранын жогорулашы м-н чексиз көбүүгө өтөт. Көбүү техникада, турмуш-тиричиликте кенен колдонулат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮРГӨН 1

2026-06-12T10:05:55Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨБҮРГӨН 1 to КӨБҮРГӨН (көп жылдык чөп)

#REDIRECT [[КӨБҮРГӨН (көп жылдык чөп)]]

КӨБҮРГӨН (көп жылдык чөп)

2026-06-12T10:05:55Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨБҮРГӨН 1 to КӨБҮРГӨН (көп жылдык чөп)

КӨБҮРГӨН (Al l ium at rasangui ene um ) – өсүмдүктөрдүн лилия гүлдүүлөр тукумунун пияздар уруусундагы түрү. Көп жылдык чөп. Жалбырагы наштардай. Гүлү чатырдай топ гүлгө чогулган. Желекчелери кызгылт, кара темгилдүү. Мөмөсү – кутуча. Майдан июлга чейин гүлдөйт ж-а мөмөлөйт. Кыргызстандын бардык аймактарында бийик тоонун таштак беттеринде кездешет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮРГӨН

2026-06-12T10:03:31Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨБҮРГӨН to КӨБҮРГӨН (ириңдүү сезгенүү)

#REDIRECT [[КӨБҮРГӨН (ириңдүү сезгенүү)]]

КӨБҮРГӨН (ириңдүү сезгенүү)

2026-06-12T10:03:31Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨБҮРГӨН to КӨБҮРГӨН (ириңдүү сезгенүү)

КӨБҮРГӨН , п а н а р и ц и й – манжа ткандарынын ириңдүү сезгениши. Манжанын тырмак тушундагы кесилген, сыйрылган, тикен кирген жер аркылуу ириңдетүүчү микроб киргенден териде, тырмак астында, түбүндө (үстүнкү) ж-а тарамышта, муун сөөктө, тери астында (терең) пайда болот. Үстүнкү көбүргөндө теринин эпидермис катмары ириңдейт. Тырмак жанындагы көбүргөндө анын түбү кызарып, ириңдейт. Ириң тырмак астына өтүп кетсе, ал тырмакты алып салмайынча айыкпайт. Терең жайгашкан көбүргөн манжанын ички жагындагы тери астынан башталат. Ал жерде тери калың болгондуктан, ириң сыртка чыга албай, ал тарамыш, муун, сөөккө чейин өтүп кетиши мүмкүн. Тери астындагысы такай сайгылашат, түнкүсүн ооруйт, сезгенүү муунга же тарамышка тарап кетсе, манжа кыймылдабай калат. Ириңдетүүчү микробдор лимфа ж-а кан тамырлар аркылуу тарап, ар кайсы орган м-н ткандарды сезгентет ж-а сепсис пайда кылышы мүмкүн. Ал көпкө айыкпаса, сезгенүү алакан, каруу, билекке өтүп, оор хирургиялык операция жасоого туура келет. Алдын алуу үчүн өндүрүштө ж-а үй тиричилигинде жеке тазалык эрежелерин сактоонун мааниси чоң.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮРГӨН (ириңдүү сезгенүү)

2026-06-12T10:01:47Z

Temirkan:

КӨБҮКЧӨЛҮҮ КАМЕРА

2026-06-12T10:00:01Z

Temirkan:

КӨБҮКЧӨЛҮҮ КА́МЕРА – жогорку энергиялуу заряддалган бөлүкчөлөрдүн изин (трек) каттоочу курал; анын иштеши бөлүкчөлөрдүн траекторияларын бойлото ысыган суюктуктун кайнашына (буунун майда көбүкчөлөрдү түзүшүнө) негизделген. Көбүкчөлүү камераны 1952-жылы Д. Глейзер (АКШ) ойлоп чыгарган (Нобель сыйлыгы, 1954). Көбүкчөлүү камера адатта жогорку энергиялуу бөлүкчөлөрдүн суюктуктун ядролору м-н өз ара аракеттениши же бөлүкчөлөрдүн бөлүнүшүн каттоодо пайдаланылат. Жумуш аткаруучу суюктук катары көбүнчө суюк суутек, дейтерий, неондун суутек м-н аралашмасы (криогендик камера), ошондой эле пропан, фреон ж-а ксенондун пропан м-н аралашмасы (оор суюктуктуу камера) колдонулат. Көбүкчөлөр жетишерлик өлчөмгө жеткенде Көбүкчөлүү камерадагы бөлүкчөлөрдүн изи сүрөткө тартылып алынат. Көбүкчөлүү камеранын жардамы м-н көптөгөн элементардык бөлүкчөлөр ачылган ж-а изилденген.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮК-СУУ ТУЗ КЕНИ

2026-06-12T09:56:24Z

Temirkan:

КӨБҮК-СУУ ТУЗ КЕНИ Нарын облусунун Жумгал районунда, Сары-Камыш кыштагынан 8 км түштүк тарапта, деңиз деңгээлинен 1200–1500 м бийикте. Геологиялык издөө иши 1973-жылы жүргүзүлгөн. Таш көмүр мезгилинде пайда болгон туздуу катмарда калыңдыгы 19,8–22,1 м, узундугу 800–900 м жеткен галит минералы бар кабат изилденген. Кабаттагы чопо, кум ж-а шагылдын өлчөмүнө жараша хлордуу натрий 35,79–56,1%тен 69,98–71,45%ке чейин өзгөрөт. Малга тоют туз катары пайдаланса болот. Запасы С2 категориясы боюнча 300 миң т.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮК-СУУ

2026-06-12T09:52:53Z

Temirkan:

КӨБҮК-СУУ – Ички Теңир-Тоодогу суу, Көкөмерендин оң куймасы. Жумгал районунун аймагы аркылуу агат. Узундугу 35 км, алабынын аянты 398 км2. Куралуу аймагынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2800 м. Негизинен кар ж-а жер астындагы суулардан куралат. Көбүк-Суунун 52 куймасы бар. Жылдык орточо чыгымы 9,4 м3/сек, модулу 23,6 л/сек.км2. Июль айында ташкындап, февралда тартылат. Алабындагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 2,7 км2.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮК

2026-06-12T09:51:13Z

Temirkan:

КӨБҮК – дисперсиялык фазасы газ, чөйрөсү суюктук же катуу заттан турган дисперсиялуу система. Газ бөлүкчөлөр өз ара кошулушпай, эркин түрүндө суюктукта сакталса, эмульсия катары каралат. Көбүктү пайда кылуу ж-а алуу үчүн идиштеги суюктукка газды (абаны) чачтыруу, бүркүү же идиштеги суюктукту катуу чайкоо, аралаштыруу керек. Көбүктүн көбөйүшү суюктук аркылуу өтүп жаткан газдын ылдамдыгына жараша болот. Газдын ылдамдыгы жогорулаган сайын көбүк көбөйүп, ылдамдык 0,3–1 м/сек жеткенде, суюктук-газ негизинен көбүккө айланат. Суюктук кайнаганда бөлүнүп чыккан газдын же буунун жалпы дисперсиялык фазаны түзүшү да көбүк болуп саналат. Көбүк туруктуу ж-а туруксуз болуп бөлүнөт. Туруктуу көбүк стабилизатор ж-а атайын көбүрткүч заттардын жардамы м-н алынат. Көбүрткүчтөр беттик активдүү заттар болушат ( мисалы, самын). Өнөр жайда, техникада, курулушта бетон, пластика, резина ж. б. материалдарды көбүк түрүндө колдонуу кенен таралган. Өрт өчүрүүнүн айрым түрү да көбүктөнүүгө негизделген.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОЭФФИЦИЕНТ

2026-06-12T09:47:02Z

Temirkan:

КОЭФФИЦИЕ́НТ [лат. со (сum) – биргелешип ж-а efficiens – иштеп чыгаруу] – белгисиз же өзгөрмө чоңдуктарды камтыган тамгалуу туюнтманын белгилүү туруктуу көбөйтүүчү саны. Мисалы, 4 а b бир мүчөдө коэфицтент; х +3px+q=04 теңдемесинде х2тын коэфициенти 1; хтин коэфициенти 3p; айлананын узундугун табуу формуласы С=2prде коэфициент 2 болот. Формулалардагы көпчүлүк коэфициенттер физикалык закондорду туюндуруучу өзгөчө аталышка ээ: мисалы, сүрүлүү коэфициенти, беттик тартылуу коэфициенти ж. б. Ал эми математикада: бир мүчөнүн коэфициенти, бурчтук коэфициенти, окшоштук коэфициенти , бином коэфициенти, пропорциялаштык коэфициенти ж. б.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОЭРЦИТ КҮЧҮ

2026-06-12T09:44:37Z

Temirkan:

КОЭРЦИ́Т КҮЧҮ (лат. coеrcitio – кармап туруу), к а р м а п т у р у у к ү ч ү – магниттик гистерезистин мүнөздөмөлөрүнүн бири. Коэрцит күчү ферро- же ферримагниттик үлгүнү алгач толук каныгууга чейин магниттеп, аны толук магнитсиздендирүүгө керек магнит талаасынын чыңалышы Нс (к. Гистерезис). Коэрцит күчү үлгүнүн магниттелиши ж-а магнит индукциясы нөлгө бараба болуп айырмаланат. Коэрцит күчү коэрцитиметр м-н өлчөнөт. Ферромагнетиктердин коэрцит күчү 10–3–104 Э (8.10–2 – 8.105 А/м ге чейин) болуп өзгөрөт. Коэрцит күчүнүн чоңдугуна карата магниттик материалдар магниттик жумшак (Нс кичине) ж-а магниттик катуу (Нс чоң) болуп бөлүнөт. Үлгүдөгү кошулманын ж. б. кристалл торчосунун дефектти магниттик домен кыймылын кыйындатат ж-а ошону м-н бирге Нс ны чоңойтот. Коэрцит күчүнүн жогорку мааниси (103–104 Э) бир домендүү ферромагниттик бөлүкчөдө алынат. Магниттик жумшак материалдан трансформатордун өзөкчөсү, магниттик катуу материалдан турактуу магнит жасалат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШУУ

2026-06-12T09:40:04Z

Temirkan:

КОШУУ, п л ю с – арифметикалык негизги амалдардын бири. Кошуунун жыйынтыгы сумма деп аталат. а ж-а b cандарынын суммасы а + b аркылуу белгиленет. Мында а ж-а b – кошулуучулар деп аталат. Кошуу амалы каалаган чыныгы сан же комплекстүү сан, ошондой эле векторлор ж. б. м-н аткарылат. + белгиси м-н белгиленет, илимге 1489-жылы чех математиги Видман киргизген. Кошуу амалы төмөнкүдөй касиеттерге ээ: эгерде a+b=c болсо, анда 1) (а+m)+b= c+m ж-а a+(b+m)= c+ m; 2(а–m)+b=c–m ж-а a+(b–m)=c–m, мында m – каалагандай чыныгы сан.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШУМЧА БИЛИМ БЕРҮҮ

2026-06-12T09:38:57Z

Temirkan:

КОШУМЧА БИЛИМ БЕРҮҮ – окуу планынан
тышкары билим берүүнүн бир түрү. Кошумча билим алган адам экинчи бир адистикке ээ болот. Кошумча билим өзгөчө адистер жетишпеген учурда өтө зарыл (мисалы, башталгыч класстын мугалими кошумча психолог кесибине да ээ болушу мүмкүн).
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШУМЧА

2026-06-12T09:37:30Z

Temirkan:

КОШУМЧА – жардам катары бирөөгө берилген
каражат же акча. Жаманчылык же жакшылыкта, доого же кунга жыгылганда, аш-тойдо, калың төлөөдө ага-тууган, жек-жаат, сөөк-тамыр тарабынан кошумча берилет. Ар ким алына жараша акча, мал, кийим, эгин-тегин, чөп-чар, отун-суу, машина ж. б. айтат. Тууган ичинде колунда жоктордо жаманчылык (өлүм-житим) болсо, туугандар биригип, ортодон мал чыгарып союп, жеңилин жерден, оорун колдон алат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШУЛБОО КЫЙМЫЛЫ

2026-06-12T09:35:55Z

Temirkan:

КОШУЛБОО КЫЙМЫЛЫ – жарыша куралданууга, «кансыз согушка» каршы пайда болгон бейтараптык кыймыл. 1955-жылы 24-апрелде Индонезиянын Бандунг шаарында өткөн конференцияда (Азиянын 23, Африканын 6 мамлекетинен 340 делегат катышкан) кошулбоо кыймылы түзүлгөн. Ага кирген мамлекеттер өздөрүнүн бейтараптуулугун ж-а ар кандай саясий уюм, блокторго кошулбай тургандыктарын жарыялап, согуштук-саясий блокторго кирбөө ж-а антиколониялык, эл аралык куралсыздандыруу ж-а Түндүк Африка мамлекеттерине эгемендүүлүк берүү талаптарын койгон. 2006-жылы 116 өлкө кошулбоо кыймылына мүчө болгон. Конференцияларын өткөрүп турат.

Ад.: Алимов Ю. И. Неприсоединение: история, теория, проблемы. М., 1990; Агаев Э., Крылов С. 116 государств в движении неприсоединения // Международная жизнь. 2006. № 4.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШТОШУУ ЫРЛАРЫ

2026-06-12T09:31:59Z

Temirkan:

КОШТОШУУ ЫРЛАРЫ – элдик оозеки чыглыктагы каада-салт ырларынын түрү. Тематикасы жагынан коштошуу ырлары ар түрдүү: белгилүү бир шартка ылайык өз жеринен мажбурлап көчүрүлгөндө, өкүмү күчтүү жоодон туулуп-өскөн жерин таштап качканда, элин, жерин коргоо үчүн казатка аттанган жоокерлер, ак жеринен сүргүнгө айдалган акын Т. Сатылгановго («Кош элим», «Кош, апаке») окшогон ырчылар коштошуу ырларын жаратышкан. Ошондой эле Улуу Ата мекендик согуш учурунда жоого аттанган кыргыз жоокерлери да коштошуу ырларын жараткан (мисалы, Ж. Бөкөнбаевдин «Кош, Ала-Тоо, уулуң кетти майданга» деген ыры ж. б.).

Ад.: Жигитов С. Ырлар жана жылдар. Ф., 1972; Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки. Ф., 1973; Кыргыз адабиятынын тарыхы. Б., 2004.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОНОВ

2026-06-12T08:38:47Z

Temirkan:

КОШОНОВ '''Анарбек Айтышевич''' (4. 3. 1954-жылы туулган, азыркы Талас облусу, Киров району, Киров кыштагы) –

[[File:КОШОНОВ12.png | thumb | none]]
генерал-майор (1995). И. С. Конев атындагы Алматы жогорку командалык окуу жайын (1975), М. В. Фрунзе атындагы Москва аскердик академиясын (1988) бүткөн. 1975–81-жылдарда Казакстанда мотоаткычтар дивизиясында взвод, рота командири, батальон командиринин орун басары-штаб начальниги, 1981-85-жылдарда Германия Демократиялык Республикасында мотоаткычтар дивизиясында батальон командиринин орун басары-штаб начальниги, командири, 1988-89-жылдарда Тажикстанда гвардиялык мотоаткычтар полкунда командирдин орун басары-штаб начальниги, 1989-91-жылдарда Фрунзе автомобиль сүйүүчүлөр мектебинин начальниги, 1991-92-жылдарда ДОСААФтын (Армияга, Авиацияга жана флотко көмөктөшүүчүыктыярдуу коом) Ош облустук комитетинин бөлүм начальниги-төраганын орун басары, Советтин төрагасы, 1992-93-жылдарда КР ИИМдин ички аскерлеринин полк командири, командачынын орун басары, 1993-94-жылдарда биринчи орун басары-штаб начальниги, 1994-97-жылдарда бригада командири, 1997-98-жылдарда КР коргоо министрлигинде иш башкармалыгынын начальниги, 1998-жылдан КР спорттук-техникалык уюмдун борбордук коргоо кеңешинин төрагасы, КР коргоо министрлигинин башкы штабында начальниктин биринчи орун басары-оперативдик башкы башкармалыктын начальниги.

Казакстанда мотоаткычтар дивизиясында взвод, рота командири, батальон командиринин орун басары-штаб начальниги,
1981–85-ж. Германия Демокр. Респ-нда мотоаткычтар дивизиясында батальон командиринин орун басарыштаб начальниги, командири, 1988–89-ж. Тажикстанда гвардиялык мотоаткычтар полкунда командирдин орун басары-штаб начальниги, 1989–91-ж. Фрунзе автомобиль сүйүүчүлөр мектебинин начальниги, 1991–92-ж. ДОСААФтын
(Армияга, Авиацияга ж-а флотко көмөктөшүүчү
ыктыярдуу коом) Ош обл. к-тинин бөлүм на-
 

чальниги-төраганын орун басары, Советтин төрагасы, 1992–93-ж. КР ИИМдин ички аскеринин
полк командири, командачынын орун басары, 1993–94-ж. 1-орун басары-штаб начальниги, 1994–97-ж. бригада командири, 1997–98-ж. КР
Коргоо министрлигинде иш башкармалыгынын начальниги, 1998-жылдан КР спорттук-тех. уюмдун борб. коргоо кеңешинин төрагасы, КР Коргоо министрлигинин башкы штабында начальниктин 1-орун басары-оперативдик башкы
башкармалыктын начальниги.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОНОВ

2026-06-12T08:37:19Z

Temirkan:

КОШОНОВ '''Анарбек Айтышевич''' (4. 3. 1954-жылы туулган, азыркы Талас облусу, Киров району, Киров кыштагы) –

[[File:КОШОНОВ12.png | thumb | none]]
генерал-майор (1995). И. С. Конев атындагы Алматы жогорку командалык окуу жайын (1975), М. В. Фрунзе атындагы Москва аскердик академиясын (1988) бүткөн. 1975–81-жылдарда Казакстанда мотоаткычтар дивизиясында взвод, рота командири, батальон командиринин орун басары-штаб начальниги, 1981-85-жылдарда Германия Демократиялык Республикасында мотоаткычтар дивизиясында батальон командиринин орун басары-штаб начальниги, командири, 1988-89-жылдарда Тажикстанда гвардиялык мотоаткычтар полкунда командирдин орун басары-штаб начальниги, 1989-91-жылдарда Фрунзе автомобиль сүйүүчүлөр мектебинин начальниги, 1991-92-жылдарда ДОСААФтын (Армияга, Авиацияга жана флотко көмөктөшүүчүыктыярдуу коом) Ош облустук комитетинин бөлүм начальниги-төраганын орун басары, Советтин төрагасы, 1992-93-жылдарда КР ИИМдин ички аскерлеринин полк командири, командачынын орун басары, 1993-94-жылдарда биринчи орун басары-штаб начальниги, 1994-97-жылдарда бригада командири, 1997-98-жылдарда КР коргоо министрлигинде иш башкармалыгынын начальниги, 1998-жылдан КР спорттук-техникалык уюмдун борбордук коргоо кеңешинин төрагасы, КР коргоо министрлигинин башкы штабында начальниктин биринчи орун басары-оперативдик башкы баашкармалыктын начальниги.

Казакстанда мотоаткычтар дивизиясында взвод, рота командири, батальон командиринин орун басары-штаб начальниги,
1981–85-ж. Германия Демокр. Респ-нда мотоаткычтар дивизиясында батальон командиринин орун басарыштаб начальниги, командири, 1988–89-ж. Тажикстанда гвардиялык мотоаткычтар полкунда командирдин орун басары-штаб начальниги, 1989–91-ж. Фрунзе автомобиль сүйүүчүлөр мектебинин начальниги, 1991–92-ж. ДОСААФтын
(Армияга, Авиацияга ж-а флотко көмөктөшүүчү
ыктыярдуу коом) Ош обл. к-тинин бөлүм на-
 

чальниги-төраганын орун басары, Советтин төрагасы, 1992–93-ж. КР ИИМдин ички аскеринин
полк командири, командачынын орун басары, 1993–94-ж. 1-орун басары-штаб начальниги, 1994–97-ж. бригада командири, 1997–98-ж. КР
Коргоо министрлигинде иш башкармалыгынын начальниги, 1998-жылдан КР спорттук-тех. уюмдун борб. коргоо кеңешинин төрагасы, КР Коргоо министрлигинин башкы штабында начальниктин 1-орун басары-оперативдик башкы
башкармалыктын начальниги.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОНОВ

2026-06-12T08:07:11Z

Temirkan:

КОШОК

2026-06-12T07:55:52Z

Temirkan:

КОШОК – элдик оозеки чыгармачылыктагы каада-салт ырларынын бир түрү. Дүйнөдөн өткөн адамдын жакындары – аялы, кызы, карындашы, келини ж. б. тууган-туушкандары кошокту өзгөчө обон м-н ый аралаш айтышкан. Анда каза болгон адамдын кулк-мүнөзү, ишмердиги, адамкерчилиги, башка асыл сапаттары билдирилген, айрым сатиралык мүнөздөгү кошоктордо маркумдун терс сапаттары да айтылган. Белгилүү кошокчулар чоң кадыр-баркка ээ болушкан. Аларды атайылап алдырып, коштурушкан. Кошок Орхон- Енисей жазууларында, Махмуд Кашгаринин «Түрк тилдеринин түшүндүрмө сөздүгүндө», элдик эпостордо учурайт. Кошоктун акындар тарабынан чыгарылган мыкты үлгүлөрү да бар (мисалы, Тоголок Молдонун «Дыйкандын аялынын кошогу», «Устанын аялынын кошогу»). Элдик салт боюнча кыз бергенде да кошушкан. Кошок азыркы учурда прозалык, поэтикалык, драмалык чыгармаларда айрым турмуштук көрүнүштөрдү чагылдыруу, образды айкыныраак ачуу, тексттин маани-маңызын тереңдетүү максатында колдонулат (мисалы, Ч. Айтматовдун «Гүлсарат» повестинде, ошондой эле «Кылым карытар бир күн» романындагы Найман-эне жөнүндөгү уламышта ж. б.).

Ад.: Жигитов С. Ырлар жана жылдар. Ф., 1972; Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки. Ф., 1973; Кыргыз адабиятынын тарыхы. Б., 2004.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОЙ-КОРГОН КӨРҮСТӨНҮ

2026-06-12T07:50:25Z

Temirkan:

КОШОЙ-КОРГОН КӨРҮСТӨНҮ – VI–X кылымдарга таандык археологиялык эстелик. Кара-Коюн суусунун сол өйүзүндөгү жайылма тектирде жайгашкан 14 дөбө мүрзөдөн турат.

[[File:КОШОЙ-КОРГОН КӨРҮСТӨНҮ10.png | thumb | Кошой -Коргондон табылган суу түтүгү.]]
Ушул эле жердеги алгачкы мусулман көрүстөндөрүн археолог К. Табалдиев 1989-жылы изилдеген. Алардын ар биринин жер алдында сөөк көмө турган жайы ар башка жана бир канча кишинин сөөгүн бир казанбакка жайгаштырылган өзгөчөлүгү менен айырмаланган. КОШОЙ-КОРГОН ШААР КАЛДЫГЫ – IX–XII кылымдарга таандык шаар калдыгы. Ат-Башы өрөөнүндөгү Кара-Суу айылынын түштүк-чыгышында Кара-Коюн суусунун сол өйүзүндө жайгашкан. Жергиликтүү элдин айтымында, бул эстелик «Манас» эпосундагы Кошой баатырдын коргону болгон. Айрым изилдөөчүлөр байыркы Атбаш шаарынын калдыгы деп эсептешет. Эстелик тик бурчтуу түзүлүштөгү чептен туруп, дубал менен курчалган. Дубалдын каптал жактары түштүк, түндүк, чыгыш, батыш багытына дал келип, ылай сокмодон ж-а бышырылган кыштан тургузулган, бийиктиги

[[File:КОШОЙ-КОРГОН КӨРҮСТӨНҮ11.png | thumb | Кошой-Коргон.]]
4–8 м, кароол мунаралар орнотулган. Дубал айланта жазылыгы 11–14 м, тереңдиги 3 м келген аңдар м-н курчалып, коргондун чыгыш ж-а түштүк тарабы 1500 м узундуктагы кошумча дубал тосмолор м-н бекемделген. Турак жай ж-а чарбалык мүнөздөгү кол өнөрчүлөрдүн устаканаларынан, бөлмөлөрдөн жез эритүүчү мештер, көөрүк, карапа идиш-аяктар, тыйын, жаргылчак, жаа-жебе, бычак, шурулар, кемер курдун тоголору, чоподон жасалган ар кандай буюм-тайымдар табылган. Шаар калдыгы Ч. Валихановдун, В. В. Бартольддун эмгектеринде эскерилет. А. Н. Бернштам, М. И. Москалёв ж-а М. Н. Фёдоров изилдеген. 2007-ж. Түштүк-чыгыш капталына музей ачылган.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОЙ БИЙ

2026-06-12T07:45:58Z

Temirkan:

КОШОЙ БИЙ '''Талкан уулу''' (болжол м-н 1674–75, туулган жери белгисиз – 1754–55, Кетмен-Төбө өрөөнү, Коңур-Өгүз кыштагы) – 18-кылымдын 2- жарымындагы солто уруусунун бийи; калмак чапкынынан (к. Жуңгар хандыгы, Кыргыз-калмак согуштары) кийин чачылган кыргыздарды Кетмен-Төбөгө чогултуп, Маматкул бий м-н бирге калмактарга каршы күрөштү жетектеген (к. Кыргыздардын Чүйгө келиши). Маматкулга кеңеш берип, 1755-жылга чейин Кошой бий солто, Каработо бий кытай, Майтык, Эшботолор кушчу уруусун бийлеген. Фольклор, эпостордо айтылгандай Таластагы Үч-Кошой суусу; 1) эртегинин эр Кошой; 2) хан Кошой; 3) Талкандын уулу Кошойлордун атынан айтылып калганы, агасы Коңурбай өлгөндөн кийин Кошой бий анын балдарын (мисалы, Жайыл баатырды) тарбиялап, чоңойткону тууралуу маалыматтар калган.

Ад.: Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. 1-том. Б., 1993; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОЙ

2026-06-12T07:41:35Z

Temirkan:

КОШОЙ (мурдагы Ленин-Жол), А л ч а л ы – Чүй районундагы кыштак. С. Ибраимов атындагы айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 1250 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору ж-а темир жол бекети Токмок шаарынан 19 км түштүк-батыш тарапта. Кыштак 1935-ж. орношкон. Калкы 1830 (2022); негизинен мал м-н алектенип, дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб бар. Үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОЙ

2026-06-12T07:37:57Z

Temirkan:

КОШОЙ (мурдагы Ленин-Жол), А л ч а л ы – Чүй районундагы кыштак. С. Ибраимов атындагы айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 1250 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору ж-а темир жол бекети Токмок шаарынан 19 км түштүк-батыш тарапта. Кыштак 1935-ж. орношкон. Калкы 1947 (2007); негизинен мал м-н алектенип, дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб бар. Үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОЕВ Омурзак

2026-06-11T10:24:20Z

Temirkan: Temirkan moved page КОШОЕВ Омурзак to КОШОЕВ Өмүрзак

#REDIRECT [[КОШОЕВ Өмүрзак]]

КОШОЕВ Өмүрзак

2026-06-11T10:24:20Z

Temirkan: Temirkan moved page КОШОЕВ Омурзак to КОШОЕВ Өмүрзак

КОШОЕВ '''Өмүрзак''' (1890,Чүй облусу, Кемин району, Кичи-Кемин айылы – 1971,ошол эле жер) –

[[File:КОШОЕВ 17.png | thumb | none]]
малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1949). Кемин районундагы Ильич атындагы совхоздун баш чабаны, 1929- жылдан жылкычы. Ал 1948-жылы 50 бээден 50 кулун алып, аман асыраган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШОЕВ Өмүрзак

2026-06-11T10:23:52Z

Temirkan: