Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВАЦИЯ

2026-07-01T04:05:58Z

Temirkan:

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВА́ЦИЯ – мурда топтолгон жана дүйнөлүк практикада текшерилген жетишкендиктердин (билимдердин, технологиялардын, жабдуулардын) оптималдуу топтомун (комплексин) пайдалануунун (интеграциялоонун) эсебинен алынган инновация.

Интеграциялануучу инновация мурдагыдай эле карталарды түзүү менен чектелбейт. Ал башка илимдер жана технологиялар менен байланышып өнүгүүдө. Интеграциялануучу инновация аркылуу географиялык маалыматтарды тез чогултуу, талдоо жана практикалык чечимдерди кабыл алуу мүмкүн болот.

'''Географиялык маалымат системалары (ГИС)'''

* Компьютердик технологиялар менен географияны бириктирет.
* Аймактардын карталарын түзүүгө, маалыматтарды талдоого жардам берет.
* Шаарларды пландаштырууда, жер ресурстарын башкарууда колдонулат.

'''Алыстан зонддоо технологиялары'''

* Спутниктер аркылуу Жердин бетин изилдөө.
* Токойлордун өзгөрүшүн, мөңгүлөрдүн эришин, аба ырайын байкоого мүмкүнчүлүк берет.

'''Санариптик картография'''

* Кагаз карталардын ордуна электрондук карталарды колдонуу.
* Навигация, транспорт жана аймактарды изилдөөдө маанилүү.

'''Экологиялык изилдөөлөр'''

* География, биология, химия жана технологияларды бириктирет.
* Айлана-чөйрөнүн булганышын, климаттын өзгөрүшүн изилдөөгө жардам берет.

'''Акылдуу шаарлар (Smart City)'''

* География, маалымат технологиялары, транспорт жана экономика биригет.
* Шаардагы жол кыймылын, энергияны жана инфраструктураны натыйжалуу башкарууга шарт түзөт.

'''Кыргызстанда интеграциялануучу инновация катары:'''

* тоолуу аймактарды спутник аркылуу изилдөө;
* мөңгүлөрдүн абалын көзөмөлдөө;
* сел коркунучун алдын ала аныктоо;
* айыл чарба жерлерин санариптик карталар менен башкаруу колдонулушу мүмкүн.

Интеграциялануучу инновациянын артыкчылыктарын атасак: маалыматты тез жана так алуу; табигый кырсыктарды алдын ала болжолдоо; ресурстарды туура пайдалануу; аймактарды туруктуу өнүктүрүү; экологиялык көйгөйлөрдү чечүүгө жардам берүү.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

КӨК СУУ

2026-06-29T10:23:53Z

Temirkan:

КӨК СУУ – тоодогу мөңгүлөрдөн, көлдөрдөн,
булактардан башталган көк кашка тунук суу. Дарыя, көл, жер, айыл-кыштак аттары түрүндө да Кыргызстандын аймагында кеңири таралган.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК САЙКАЛ

2026-06-29T10:22:50Z

Temirkan:

КӨК САЙКАЛ (Veronica) – өсүмдүктөрдүн норичниктер тукумунун уруусу. Бир, көп жылдык чөп, чанда майда чала бадалча. Бийиктиги 20–60 (100) см, сабагы тик өйдө, кээде жерге төшөлүп өсөт. Жалбырагы негизинен бүтүн жээктүү, кээде майда жарым айчыктуу же тилкелүү. Сабакка тушташ жайгашкан. Гүлү сабактын учунда, шыпыргыдай, калемчедей топ гүлгө чогулган, кээ бир түрүнүн гүлү жалбырак колтугуна бирден өсөт. Эки эриндүү, түтүкчөдөй, көк, агыш көк, ак. Аталыгы 2, энелиги 1, мөмөсү эки уялуу кутуча, уругу ар бир уяда 1–12ден болот. 300 түрү бардык жерде тараган. Кыргызстанда 30дан ашуун түрү өрөөндөн бийик тоого чейин өсөт. Айрым түрү кооздук үчүн өстүрүлөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК НИЛ

2026-06-29T10:20:14Z

Temirkan:

КӨК НИЛ , Б а х р - э л ь - А з р а к (ар. бахр – дарыя ж-а азрак – көк) – Эфиопия м-н Судандын аймагындагы дарыя. Нилдин оң куймасы. Узундугу 1600 км. Тана көлүнүн түштүгүрөөк жагындагы Чоке тоосунун түштүк-чыгыш капталынан Кичи Аббай деп башталып, Тана көлүнө куят. Көлдөн Аббай дарыясы агып чыгып, Судандын аймагында Көк Нил аталат. Тана көлүнөн 20 км төмөн Тис-Эсат шаркыратмасы (бийиктиги 45 м) бар. Аббай дарыясында узундугу 500 км, тереңдиги 900–1200 м ж-а эни 100–200 м келген каньон бар. Негизги куймалары – Рахат ж-а Диндер. Хартум шаарынын түндүгүндө Ак Нил м-н кошулуп, Нил дарыясын түзөт. Көк Нил жамгырдан куралып, жылдык чыгымы өтө өзгөрүлүп турат: Хартум шаарынын жанында, февралда 127 м3/сек, августта 5822 м3/сек. Жылдык орточо чыгымы 1650 м3/сек. ГЭСтер ж-а суу сактагычтар курулган. Дарыянын чатынан 580 км жогору кеме жүрөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК МЭЭ

2026-06-29T10:15:41Z

Temirkan:

КӨК МЭЭ (Coenuros–is) – малдын (көбүнчө койдун), кээде кишинин инвазиялуу (цестодоз тобундагы гельминтоз) ылаңы, oopycy. Multiceps multiceps тасма куртунун личинкасы пайда кылат. Ылаң КМШ өлкөлөрүнөн Борбордук Азия, Закавказье республикаларында, Казакстанда, Волга бою, Сибирде кездешет. Көбүнчө 2 жашка чейинки жаш мал ылаңдайт. Гельминт ит, карышкыр, чөө, кээде түлкүнүн ичегисинде мителейт. Булар бөлүп чыгарган мультицепс жумурткасын кой, эчки ж. б. тоют м-н кошо жеп, алар малдын ичегисинде личинкага айланып, канга өтөт, кан аркылуу мээге жетип, өөрчүп, ыйлаакча пайда кылат. Дарт 4 стадияда өтөт. 1-стадияда (16 күн) ылаңдын белгиси байкалбайт. 2-синде кой чочулап үркүп, булчундары тырышып, бир орунда тегерене берет. Айрым козулар өлөт. 3-стадия (2-А тымызын мезгил) 2,5–8 ай созулат. 4-стадиясында (2–3 жума) ылаңдын клиникалык белгилери күчөп, мал арыктап өлөт. Дарылоо – операция жолу м-н жүргүзүлөт. Алдын алуу ж-а каршы күрөшүү: өлгөн койдун же союлган дарттуу койдун башын Беккари чуңкуруна көөмп, ылаңдуу малды өз убагында бөлүү, жолбун итти жоготуу, чарбадагы итти жылына 4 жолу дегельминттөө.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК КАРГА СЫМАЛДАР

2026-06-29T10:12:40Z

Temirkan:

КӨК КАРГА СЫМАЛДАР (Coraciiformes) – куштардын түркүмү. Бул түркүм бир кыйла айырмаланган топту камтыйт. Филогенез жагынан күкүк сымалдарга ж-а байкуш сымалдарга жакын. Куш жүнү катуу, ачык түстө, көпчүлүк учурда күмүштөй кулпунуп турат. Анын 49 уруусу, 194 түрү бар. Негизинен тропикте ж-а субтропикте жашайт; мелүүн кеңдикте чанда кездешет, келгин куш. КМШ өлкөлөрүндө 11 түрү бар, анын ичинде 6–8 түрү уялайт. Көк карга сымалдар көбүнчө сейрек дарактуу жерде, бир азы талаада, чөлдө жашайт. Моногамдар. Уяларын көңдөйгө, аска жаракаларына же ийинге салат; кээ бири колония түрүндө уялайт. Балапандарын ургаачы, эркеги экөө тең басып чыгарат. Балапаны жылаңач, көзү ачылбай чыгат, жай чоңоёт. Негизинен жаныбарлар м-н азыктанат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК ЖӨТӨЛ

2026-06-29T10:10:08Z

Temirkan:

КӨК ЖӨТӨЛ – балдардын катуу кармаган
жугуштуу оорусу. Айрым учурда чоң кишилер да ооруйт. Оору башталгандан бир айга чейин жугуштуу. Козгогучу – бактерия. Көк жөтөл оорулуу жөтөлгөндө, чүчкүргөндө, сүйлөгөндө абага тараган шилекей чачырандылары аркылуу жугат. Жашыруун мезгили 2–15 күн. Бул оору, адатта 6–7 жума созулат, жөтөлүп, айрым учурда дене бир аз ысып, мурду бүтүп башталат. Жөтөл барабара, айрыкча түнкүсүн күчөйт. Оору күчөгөндө көгөрүп, ыкшып жөтөлөт, кусуп да жиберет. Мындай абал 2 жумадан 2 айга чейин созулат. Андан соң жөтөл басаңдайт, ыкшып жөтөлгөнү сейрек кармап, оорулуу айыга баштайт. Оорулуунун таза абада көпкө болушу абалды жеңилдетет. Үч жашка чейин ж-а ден соолугу начар балдарда бронхит, өпкөнүн сезгенүүсү м-н коштолот. Айрым учурда ыкшып жөтөлбөй эле өтөт. Эгер бала тынбай жөтөлсө, өз убагында ооруну аныктоо үчүн врачка көрсөтүү зарыл.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК ЖОРУ

2026-06-29T10:07:41Z

Temirkan:

КӨК ЖОРУ – жорулар тукумчасындагы куш.

[[File:КӨК ЖОРУ25.png | thumb | none]]
Тумшугу узун, шынаа сымал. Кыргызстанда Теңир-Тоо, Памир, Алай тоо кыркаларында жолугат. Көк жору отуруктуу куш. 1–2 жумуртка тууйт. Басып чыгарган балапаны 1 айча уяда болот. Ал жаныбарлардын тарпы м-н азыктанат. Бул түрдүн азайып кетиши жайлоолордогу жапайы ж-а үй жаныбарларынын азайышы м-н байланыштуу. 1968-жылдан коргоого алынып, Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК ЖАШЫЛ БАЛЫРЛАР

2026-06-29T10:05:34Z

Temirkan:

КӨК ЖАШЫЛ БАЛЫРЛАР (Cyanophyta) – балырлардын прокариотторго кирүүчү тобу. Аларда бактериялар сыяктуу ядролук зат мембрана м-н капталбайт, башкача айтканда цитоплазмадан чектелбеген. Ошондуктан алар бактерияларга киргизилип, ц и а н б а к т е р и я л а р деп аталат. Булар көк жашыл, кээде малакызыл ж-а кара түстө да жолугат. Түстөр андагы хлорофилл а, каротиноиддер, фикоэритриндер, фикоанан ж. б. пигменттердин болушуна байланыштуу. Көк жашыл балырлар – бир клеткалуу (жип сымал) колониялуу организмдер. Көк жашыл балырлардын көбөйүүсү бир клеткалууларында бөлүнүү жолу м-н жүрөт. Ал эми жип сымал өкүлдөрүндө жиптердин клеткалары бир нече бөлүктөргө топтолушуп, былжырдын жардамы м-н өз алдынча бөлүкчө чыгат. Бир нече убакыттан кийин ар бир бөлүкчөлөр жетилип, өзүнчө жаңы жиптерди пайда кылат. Алар түрдүү экологиялык шартта (кыртышта, көлдө, дарак кабыгында, ысык булакта ж. б.) кездешет. Көпчүлүгү жогорку температурага чыдамдуу, ысык ж-а жылуу булактарда да жашайт. Көк жашыл балырлардын ичинен төмөнкү температурага чыдамдуу түрлөрү да бар. 2000ден ашык түрдү кучагына алган үч классы белгилүү. Кыргызстанда мерисмопедия, носток, калотрикс, осцилатория ж. б. өкүлдөрү көп кездешет. Көп учурда башка организмдер м-н симбиоздо жашайт. Кээси азот топтоо боюнча жөндөмдүү болгондуктан, жер семирткич катары пайдаланылат. Айрымдары өтө көп көбөйгөн учурда суу сактагычтарда суунун «гүлдөшүнө» алып келет. Кээ бир түрү тамак катары колдонулат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК ЖАЛ

2026-06-29T10:00:12Z

Temirkan:

КӨК ЖАЛ (Hyaenidae) – жырткыч сүт эмүүчүлөр
тукуму. Сырткы кебетеси карышкырга окшоп кетет. Дене узундугу 55–165 см. Алдынкы буттары арткысынан узун болгондуктан, алды жагы арт жагынан бийик, моюну жоон, башы чоң, тиштери ири. Буттары 4 манжалуу, куйругу кыска, саксагай, денеси кылкандуу жүн м-н капталган боз же күрөң түстө, каралжын темгилдери бар. Көпчүлүгүнүн моюну м-н жонунда жалы болот. 3 уруусу, 4 түрү Африка, Түштүк-батыш ж-а Орто Азияда жолугат. Көбүнчө чөл, жарым чөлдө жашап, түнкүсүн активдүү. Жалгыз же түгөйү м-н жүрөт. Жылына 1 жолу 2–4, кээде 6 күчүк тууйт. Ири тарп м-н азыктанат. Майда туяктууларга кол салат. 1 түрү ж-а 1 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК БӨРҮ

2026-06-29T09:57:10Z

Temirkan:

КӨК БӨРҮ , у л а к т а р т ы ш – улуттук оюн, ат спортунун бир түрү. Көк бөрү Борбордук Азияда илгертен эле ойнолуп келген. Мурда оюнга 10–15 жаштагы балдар да кунан минип катышкан. Оюнчулардын саны чектелген эмес, оюнга калысты өздөрү шайлашкан. «Көк бөрү» термининин келип чыгышы күчкө толуп турган жигиттер кадимки эле бөрүнү чаап алып, талашып-тартышып ойногондугу м-н байланыштуу. Тажиктерде ж-а түштүк кыргыздар улактын ордуна торпок тартышып, мелдеш өткөрүшөт. Учурда жаңы эрежеге ылайык атчан эки жааттын ортосунда өткөрүлөт. Ар бир жааттын максаты –мууздалып, баш-шыйрагы кесилип, жерге ташталган улакты эңип алып, атаандаштарына тарттырбай «тай казанга» таштоо. Мелдеш эрежеси боюнча 18 жаштан ашкан, атта мыкты жүргөн, карылуу, шамдагай жигиттер шым, көйнөк, өтүк ж-а баш кийимчен катышат. Кыргыз Республикасынын «Көк бөрү» федерациясы тарабынан түзүлгөн кийинки эреже боюнча команда 4 улакчыдан турат. Улак тартылуучу талаанын жери тегиз, жумшак келип, туурасы 150–200 м, узундугу 300–400 м болушу керек. Аянттын ортосунда диаметри 10 м келген айлана болот. Ар бир тайм ушул айланадан башталат. Аянттын эки жагында диаметри 5 м келген «тай казан» орнотулат. Улакчылар улакты «тай казандын» ичине таштоосу керек. Эгер улак «тай казанга» жет-

[[File:КӨК БӨРҮ22.png | thumb | none]]
пей же ашыра ташталса, калыс оюнду токтотот. Улакты аянттын борборунан 25 м аралыктагы чиймеге таштап, оюн кайрадан улантылат. Оюн 20 миндан 3 тайм болот. Улактын салмагы 30–40 кгдан ашпоосу керек. Оюнда жерге ташталган улакты эңип алууга, улакты атаандаштарынан тартып алууга, өнөгүнө бере салууга, такымга басууга, колунда алып жүрүүгө, ээрге өңөрүүгө, аттын капталында же астында кармап жүрүүгө, өнөктөрүнө жардамдашууга уруксат берилет. Атаандаш оюнчунун атынын тизгининен кармоого, жүгөнүн шыпырып алууга, үзөнгүсүн чечүүгө, камчы м-н атты башка чабууга, чаап келаткан улакчынын алдын тороого, улакты ээрге байлоого, сөгүнүүгө, урушууга тыюу салынат. Көк бөрү 1950-жылдан бүткүл союздук ат спортунун программасына киргизилип, мелдештерде Кыргызстандын командасы бир нече жолу жеңишке ээ болгон. Ал учурда көк бөрү боюнча 3 разряд гана белгиленген. 2001-жылдан «Спорт чебери», «Эл аралык спорт чебери» наамдары да берилет. Көк бөрү боюнча «Кыргыз Республикасынын Президентинин кубогуна» мелдеш өткөрүлөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК БУУРЧАК

2026-06-29T09:48:29Z

Temirkan:

КӨК БУУРЧАК – жашылча буурчагынын жакшыртылган сортунун даны. Жаңы кезинде же консерваланган түрдө тамак-ашка пайдаланылат. Консервалануучу буурчакта орточо 16–22% кургак зат, анын ичинде 5–8% кант, 3–7% крахмал, 4–7% азоттуу заттар, 1,5% минерал туздар, 20–40 мг% С витамини, каротин ж-а В витаминдери болот. Консерва сырьёсу катары пайдалануучу көк буурчак дүмбүл кезинде орулат, данынын формасы боюнча ал жылма дандуу, бырыш дандуу ж. б. болуп бөлүнөт. Бырыш дандуу көк буурчактын сабагы анча узун эмес, текши гүлдөп, текши бышат. Сабагы силостолуп, даны консерва заводуна жиберилет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК БООР

2026-06-29T09:45:02Z

Temirkan:

КӨК БООР – омурткалуу жаныбарлардын ж-а адамдын ич көңдөйүндөгү жалкы орган. Ал ич көңдөйүндө сол жак сүбөөнүн алдында жайгашат. Кызыл ж-а ак пульпадан турган тыгыз капсула. Кишинин көк боорунун салмагы 150–200 г. Кызыл пульпа кандын формалуу элементтери, негизинен эритроциттер м-н толгон; ак пульпа лимфа тканынан пайда болуп, лимфоциттерди иштеп чыгарат. Көк боор кан пайда кылууга ж-а жөнгө салууга катышат; бузулган эритроциттер, микроорганизмдер ж. б. канга түшкөн бөтөн заттарды кармап, коргоо функциясын аткарат. Андан сырткары көк боор кан ж-а гемоглобин резервуары болуп эсептелет. Организмде кандын формалуу элементтери тынымсыз бузулуп турат, ошондуктан кан пайда кылуучу органдардын негизги функциясы – кандын клеткалуу элементтерин үзгүлтүксүз толуктап туруу.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК БАЗИНДЕР

2026-06-29T09:40:19Z

Temirkan:

КӨК БАЗИНДЕР (Gentianaclal) – өсүмдүктөрдүн
эки үлүштүүлөр классынын тукуму. Көпчүлүгү бир, көп жылдык чөп. Сабагы түз, тик жайгашкан. Жалбырагынын жээги тегиз, сабакка тегеректешип же тушташ өсөт. Гүлү сабактын учунда же жалбырак колтугунда бирден же топ гүлдү пайда кылат, түсү ак, сары, көк, кызгылткөк. Алар эки жыныстуу, туура түзүлүштүү, 4–5 (6–12) мүчөлүү, үстүңкү энеликтүү. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. 70тен ашуун уруусунун түрү мелүүн ж-а субтропик зоналарын тоолуу аймактарында кездешет. Кыргызстанда көк базиндердин 5 урууга кирген 7 түрү бөксө ж-а өтө бийик тоо шалбаасында, нымдуу боздоңдо, сазда, булак, суу ж-а көл жээгинде өсөт. Көк базиндердин бардык түрүндө ачуу гликозиддер бар, ошондуктан дары-дармек жасоодо кеңири колдонулат. Айрым түрү гүлзарда өстүрүлөт. 

[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨК БАЗИН

2026-06-29T09:36:46Z

Temirkan:

КӨК БАЗИН (Gentiana) – өсүмдүктөрдүн көк базиндер тукумунун уруусу. Бир, көп жылдык өсүмдүк, айрымдары чала бадал. Сабагы түз, тик өсөт, түксүз. Жалбырагы сапсыз, сабакка тушташ жайгашкан, жээги тегиз, сүйрү же ланцеттей, узундугу 5–10 мм. Гүлү 4–5 мүчөлүү, желекчеле-

[[File:КӨК БАЗИН21.png | thumb | none]]ри биригип өсүп, түтүкчөнү түзөт, түсү көк, кээде сары. 400гө жакын түрү жер шарынын бардык аймагында, негизинен Түндүк жарым шарда кездешет. Кыргызстанда 17 түрү бөксө тоодон бийик тоонун нымдуу жериндеги бийик ж-а жапыз чөптүү шалбаада, боздоңдо, өзөндө, токой арасында ж-а сазда өсөт. Айрымдарынын (сары көк базин ж. б.) дарылык касиети бар. Кээ бир түрлөрү арак-шарап чыгарууда пайдаланылат. Бийик сабактуу көк базин кооздук үчүн гүлзарда өстүрүлөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЙНӨК

2026-06-29T09:28:01Z

Temirkan:

КӨЙНӨК – күрмө, кемсел сыяктуу сырт кийимдердин ичинен кийилүүчү жалаңкат кийим. Көйнөк байыркы замандарда адам денесин ысык-сууктан коргоо максатында пайда болуп, бара-бара гигиеналык жана эстетикалык мааниге ээ болгон. Адамдын жашы жана коомдук дөөлөтү өзгөргөн сайын кийинүү каадасы да жаңыланып, жакшырып, татаалдаша баштаган. Илгери кыргызда эркектики да, аялдыкы да, баланыкы да жалпы жонунан көйнөк деп аталып, көчмөн турмуш шартына ылайык кең тигилген жана көбүнчө жылаңач этке эле кийилген. Э р к е к көйнөктүн кеңири таралган түрү ачык көйнөк же жегде деп аталган. Ал бөздөн, матадан өңүрү, учасы, жеңи менен кошо кенен бычылып, капталдарына кыйык салынган. Түштүктө жашагандар ачык, түндүктөгүлөр кайырма жакалуу көйнөктөрдү кийишкен. Узундугу тизеден төмөнүрөөк келип, жеңи манжаларга жеткен. Жакасы эшилген боолор, топчулар менн бүчүлөнгөн. Көйнөктүн этегин шымга салбастан, жай коюп, белбоо курчанышкан. А я л көйнөк кенен, этеги узун тигилип, капталына кыйык салынып, жеңдери ийинге тик бириктирилген. Жакалары эки түрдө бычылган. Эң эски көйнөктөрдүн жакасы ийинден ийинге чейин узатасынан бычылганы туура жака көйнөк делген. Ал эки ийинден шоона же топчу менен бүчүлөнгөн. Жаканын бул байыркы түрү балдардын кийимдеринде сакталып калган. Көйнөктүн экинчи түрүнүн жакасы узатасынан жана көкүрөктөн ылдый бычылып, узун жакалуу көйнөк деп аталып, Кыргызстандын бардык аймактарында кеңири тараган. Анын көкүрөгүнөн сайма менен өңүр чыгарышкан. XIX кылымдын аягында көкүрөктөн ылдый бычылган тик жакалуу, топчу менен бүчүлөнгөн, этегине бир же эки кош этек салынган көйнөктүн пайда болушу менен өңүр биротоло жоюлган. Кийинчерээк, Кыргызстандын түндүк тарабында көкүрөк жагы менен этек жагы эки бөлөк бычылып, бели, жеңинин учу, этеги (эки-үч ирет) бүйрүлүп тигилген көйнөк кийиле баштаган. XX кылымдын башынан ийни кыйгач бычылып, жакасы кайырма, этеги кыска, көкүрөгү бүйүрмөлөнүп, жеңи ийнине ашталып тигилген көйнөктөр тарала баштаган. Кыз-келиндерге кызыл-тазыл, улгайгандарга күңүрт же ак түстүү мүнөздүү болгон. Улгайган аялдардын эскиче бычылып тигилген көйнөктөрү айыл-кыштакта азыр деле кийилет. Азыр көбүнчө дүйнөлүк модага багытталган заманбап формадагы көйнөктөрдү кийишет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЙКАП ӨРӨӨНҮ

2026-06-29T09:24:10Z

Temirkan:

КӨЙКАП ӨРӨӨНҮ Борбордук Теңир-Тоодо. Кайыңды ж-а Май-Баш тоолорунан Сары-Жаздын өрөөнүнө чейин чыгыштан батышка кеңдик боюнча 45 км аралыкка созулуп жатат. Ак-Суу районунда. Эң жазы жери 20 км, кууш жери 1–2 км. Аянты 532 км2. Орточо бийиктиги 2930 м. Өрөөндүн таманы тепши сымал бир аз кеңейип, байыркы мөңгүлөрдүн издери сакталган эки айрыкка (түндүгүндө Теректи, түштүгүндө Май- Баш) бөлүнөт. Сары-Жаздан айрыкка чейинки бөлүгүнүн таманы 10 м, бийиктиги 30–35 м келген шаңшаар (каньон). Нуктун сол жээгинде – тектиринин үстүндө чоң, орто, чакан айдоо аңыздары бар. Теректинин тектиринде палеоген неоген тектеринен тургузулган күмбөз турат. Негизинен интрузия ж-а палеозойдун аягында пайда болгон чөкмө тоо тектерден түзүлгөн. Өрөөндүн аянтынын 72,4 км2ин мөңгү ээлейт. Өсүмдүктөрү ж-а топурагы бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт. Таманын кургак талаа (2000 мге чейин), андан жогору токой (карагат, карагай, арча ж. б.), шалбаалуу талаа (2000–2700 м бийикте), субальп (2700–2900 м), альп (2900–3200 м) шалбаасы, гляциалдык-нивалдык (3100 мден жогору) ландшафт алкактары ээлейт. Негизинен кышкы жайыт катары пайдаланылат. Экологиялык абалы таза.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЙКАП МӨҢГҮСҮ

2026-06-29T09:13:56Z

Temirkan:

КӨЙКАП МӨҢГҮСҮ – Борбордук Теңир-Тоодогу бутактанган өрөөн тибиндеги мөңгү. Какшаал кырка тоосуна Кайыңды кырка тоосу тутумдашкан жерде, Теректи өрөөнүнүн төрүндө жайгашкан. Узундугу 12,9 км. Альпинист мөңгүсүнөн жогорку бөлүгү 1,6 км, туурасы 1,0 км, Аянты 13,4 км2. Калыңдыгы 150–180 м. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5890 м, этеги 3380 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4100 м. Абляциясынын аянты 4,8 км2. Куралуу аймагы түштүгүнөн Боз- Кыр, чыгышынан Эңилчек, түндүгүнөн Кайыңды кырка тоолору м-н курчалат. Фирн бассейни кенен төрдө жайгашкан. Кайкы аркылуу Комсомол мөңгүсү м-н туташат. Мөңгүнүн төмөнкү бөлүгүндө жаракалар көп. Сол капталдан жүргөн кар көчкүлөр жаракаларды жаап турат. Мөңгүнү алгач 1902-ж-а 1903-жылдарда немис географы Г. Мерцбахер картага түшүргөн. Этеги шагыл таштар м-н корумдалган (1,5 км2дей жери). Мөңгүдөн Теректи суусу башталат. Мөңгү тартылууда. Мезгили м-н алдыга жылып кетүүчү мөңгүлөргө кирет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЙКАП

2026-06-29T08:01:42Z

Temirkan:

КӨЙКАП – Борбордук Теңир-Тоодогу суу, Сары-Жаздын сол куймасы. Ак-Суу районунда. Узундугу 33 км, алабынын аянты 507 км2, деңиз деңгээлинен бийиктиги 3200 м. Какшаал тоо тизмегиндеги Көйкап мөңгүсүнөн башталып, Сары-Жазга куят. Алабы мөңгүлүү. Негизинен мөңгү ж-а кар сууларынан куралат. Ири куймалары: Сары-Төр, Карагайлуу, Май-Баш, Булантөр (оң). Жылдык орточо чыгымы 5 м3/сек; эң көбү июнь–июлда, эң азы январь–февралда.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗӨМӨЛЧҮЛҮК

2026-06-29T07:59:25Z

Temirkan:

КӨЗӨМӨЛЧҮЛҮК – жетим (кароосуз) калган
бала-бакыра, багар-көрөөрү жок оорулуу, карыган кишилерди багуу, таалим-тарбия берип, камкорлукка алууга арналган атайы укук. Жашы жете элек балдарды көзөмөлчүлүккө алуу элге билим берүү бөлүмдөрүнүн кызматкеринин бирине жүктөлүп, ага жашы жеткен, жоопкерчиликке жарамдуу адам гана дайындалат. Ал көзөмөлгө (кароого) алынган кишинин атынан документти күбөлөндүрүү, келишим түзүү, турак жай алмаштыруу, менчиктен баш тартуу сыяктуу ж. б. иш-чараларга көзөмөл жасайт. Эгер көзөмөлгө (кароого) алынган кишини (баланы) бирөө асырап алса (өз үйбүлөсүнө кайтарылып берилсе), көзөмөлчүлүк милдет өз күчүн жоготот. Ал эми өз милдетин талаптагыдай аткарбаса, андан четтетилип, эгер милдетин өз мүдөөсү үчүн пайдаланса, анда көзөмөлчүлүк милдет аткаруучу кылмыш жообуна тартылышы мүмкүн.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗДҮ АК БАСУУ

2026-06-29T07:55:17Z

Temirkan:

КӨЗДҮ АК БАСУУ , л е й к о м а – көздүн тунук
чел кабыгынын чеч басып бозорушу. Чеч тунук бездин ортосун, чет жагын басат, кээде бүт каптап калат. Ал чел кабыктын сезгенүү ооруларынан же кырсыктан жабыркашынан пайда болот. Тубаса түрү да кездешет. Көз күйгөндө одуракай чеч басып, көздүн көрүүсүн абдан начарлатат. Ал эми көз кырсыктан майып болсо ж-а жарага айланып кетсе, көздүн өң берүүчү катмары бул чеч м-н биригип, жабыркашы мүмкүн. Бул учурда көз көрбөй ж-а көздүн ички басымы жогорулап, глаукомага алып келет. Дарылоо хирургиялык жол м-н жүргүзүлөт. Алдын алуу үчүн күйүк, кокустатуу ж. б. көздүн майып болуусунан сактануу керек.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ ӨЛЧӨӨ СЪЁМКАСЫ

2026-06-29T07:52:56Z

Temirkan:

КӨЗ ӨЛЧӨӨ СЪЁМКАСЫ – жер бетинин
түзүлүшүн жөнөкөй курал-жабдыктар, аспаптар м-н кагазга түшүрүү. Мында чийме чие турган кагаз (тактага бекитилген планшет), компас, визирлүү сызгыч колдонулат. Жер бетинин түзүлүшү кагазга чийме түрүндө түшүрүлөт. Аралык, кадам өлчөгүч, спидометр же көз болжолу м-н, багытты компастын жардамы м-н аныкталат. Визирлүү сызгычты багыт боюнча коюп, аралык чекит м-н белгиленет. Кээ бир элементтер эки же үч кесилүүчү сызыктар м-н аныкталат. Экинчи чекит мурдагы биринчи чекит боюнча такталат. Шарттуу белгилер, масштаб берилет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ ТИЙҮҮ

2026-06-29T07:51:02Z

Temirkan:

КӨЗ ТИЙҮҮ – кыргыздын салттуу түшүнүктөрүнүн бири. Элдик ишеним боюнча кээ бир адамдардын көзүнө туш болгон адам, жаныбар ооруйт, жакшы буюм сынат, бүлүнөт. Өзгөчө жаман көз наристеге, сулуу кыз-келиндерге, баатырга, күлүк атка, алгыр кушка тиет деп эсептешип, буларды элге көрсөтпөөгө аракет кылышкан. Көз тийгизбөө үчүн наристенин бетине көө сүйкөп, көзгө урунбай турган начар кийимдерди кийгизип, адамды иренжите тургандай ысым м-н атоо сыяктуу ар кандай ырымдарды жасашкан.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ ТАҢМАЙ

2026-06-29T07:49:22Z

Temirkan:

КӨЗ ТАҢМАЙ – баамчылдыкты, шамдагайлыкты талап кылган балдар оюну. Оюндун шарты боюнча бир баланын көзүн таңып, ортого коё берет. Тегеректеген балдар көзү таңылуу баладан качат, бирок белгиленген чектен (чийимден) чыкпайт. Көзү таңылуу бала балдардын добушунан баамдап, бирөөнү кармоого аракеттенет. Ким кармалса, ошонун көзү таңылат да, оюн андан ары улантылат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ ООРУЛАРЫ

2026-06-29T07:48:09Z

Temirkan:

КӨЗ ООРУЛАРЫ – көз алмасы, көз чарасы ж-а анын жапкагы, коньюнктивалары көздүн ж. б. бөлүктөрүнүн оорулары. Алар тубаса, кийин пайда болгон, жугуштуу (коньюнктивит, трахома, блефарит), жугушсуз, катуу кармаган ж-а өнөкөт болуп бөлүнөт. Бир же эки көз тең оорушу мүмкүн. Ал жалпы организмдин ооруларынан, мисалы, инфекциялык (туберкулёз, котон жара, кызыл жүгүрүк, кептөөр, келте ж. б.), мителик, эндокриндик, кан тамыр, борбордук нерв системасынын ооруларынан ж-а түрдүү шишиктерден (менингит, мээ шишиктери) ж. б. болушу мүмкүн. Улгайган адамда чечекей тунарып, катаракта пайда болот. Көз суюктугунун айланышы бузулганда ички басым көтөрүлүп, глаукомага алып келет. Көздүн бузулушу көбүнчө ички орган же системалардын кандайдыр бир оорусу м-н байланыштуу (эндогендик). Борбордук ж-а четки нерв, жүрөк-кан тамыр системаларынын оорусунда, ууланууда, зат алмашуу, ички секреция бездери бузулганда ж. б. учурларда көздө өзгөрүү байкалат. Бул ооруларды өз учурунда дарылоо көз ооруларынан сактайт. Ооруну пайда кылуучу экзогендик себептерге жугуштуу козгогучтардын көзгө түшүшү, механикалык кокустатуу, химиялык (кислота, щелочтор) ж-а физикалык (температура, жарык, радиоактивдүү нурлар) факторлор кирет. Көз жабыркаганда айрыкча глаукома, оор травма, күйүк, көрүү нервинин атрофиясы, трахома ж. б. сокурлукка алып келиши мүмкүн. Алдын алууда жеке тазалыкты сактоо, организмди ар кандай оорулардан коргоо, көрүү начарлай баштаса, врачка кайрылуу зарыл. Өз убагында медициналык жардам көрсөтүлсө, оорунун күчөшүнө, кабылдоосуна жол берилбейт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ КАРАНДЫСЫЗДЫК

2026-06-29T07:43:16Z

Temirkan:

КӨЗ КАРАНДЫСЫЗДЫК (саясий) – бир өлкөнүн
экинчи өлкөгө, социалдык институттарга баш ийбестиги, өз алдынчалыгы, эгемендүүлүгү. Көз карандысыздык коомдук саясат, бийлик, идеология, укук, маданият, экономика, социалдык жактан эркин болууну камтыйт. Көз карандысыздык абсолюттук эмес, салыштырмалуу түшүнүк, демократиялык (бүткүл элдик добуш берүү) же шайлоо аркылуу конституцияда бекитилет. Көз карандысыздык жөнүндөгү идея адегенде 15-кылымда Батыш Европада пайда болуп, кийин ал мамлекеттик ж-а эл аралык укуктук документтерде кеңири чагылдырылган. Анын эң башкысы 1966-жылы кабыл алынган жарандык ж-а саясий укуктар жөнүндөгү эл аралык акт болуп саналат. Анда дүйнөдөгү ар бир улуттун эгемендүү укугу көрсөтүлүп, элдин өз эрки м-н социалдык ж-а саясий түзүлүштү тандап алуу укугу бекемделген. КРдин көз карандысыздыкка ээ болуу процесси 1990-жылы 15-декабрда Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү» декларациясын кабыл алышы м-н Кыргызстан жалпы союздук органдардын контролунан бошоп, бардык бийликти өз колуна алган (к. Кыргыз Республикасы).

Т. Эсенгелдиев.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ ИРМЕМДЕ ЖАРДЫРУУ

2026-06-29T07:34:05Z

Temirkan:

КӨЗ ИРМЕМДЕ ЖАРДЫРУУ – жарылуучу заттардын заряддарынын бир нече тобун бир убакта өтө тез жардыруу. Ал көз ирмемде аракетке келүүчү электр дүрмөтүнүн жардамы м-н жардырылат. Айрым учурда дүрмөт жиби колдонулат. Тоо тектерин жардыруу аракети, күчү, кубаты, натыйжалуулугу кескин ж-а жай жардырууга караганда төмөн болот. Негизинен согуу толкунунун таасир этүүчү узатасынан созулуп жаткан чөйрөдө жүрүп, казмалардын турпатын сактап, үңкүр казууда, эки тараптан жүргүзүлүүчү жардырууларда колдонулат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ БООЧУ

2026-06-19T09:55:36Z

Temirkan:

КӨЗ БООЧУ (фокусчу– иллюзионист) – көрүүчүнүн көңүлүн алаксытып, чыныгы нерсени бурмалап ишендирүүгө машыккан эстрада жана цирк артисти. Ар кандай буюмдарды көз көрүнөө жок кылып же жоктон бар кылып, «таң каларлык» кубулуштардын пайда болуусуна ишендирүү үчүн алар көбүнчө байкалбаган кыймыл-аракет жасап, айрым учурда татаал аппараттарды жана механизмдерди пайдаланышат. Көз боочулардын айрым номерлери химия, физика мыйзамдарынын жардамы менен көптөгөн адам, айбанат катышкан театрлашкан программа түрүндө да көрсөтүлөт. Көрүнүктүү орус көз боочулары: Э. Кио, А. Акопян, Кыргызстаннда Ф. Мукушева.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ АЙНЕК

2026-06-19T09:53:48Z

Temirkan:

КӨЗ АЙНЕК – көздүн көрүү кемтигин оңдоо ж-а шамалдан, чаңдан, ошондой эле күн нурунан ж. б. коргоо үчүн колдонулуучу оптикалык прибор. Ал эки линзадан ж-а алар бекүүчү эки алкактан, кулакка кыстаруучу кармоочтон турат. Көзгө түшкөн жарык нуру көз торчосунда кесилишип, ал жерде сүрөттөлүш пайда болгондо, нерсе даана көрүнөт. Кемтиги бар көздө жарык нуру көз торчосуна жетпей кесилип, нерсенин сүрөттөлүшү көз торчосунун алдында болот. Мында адам жакын нерсени жакшы көрүп, алыстан начар көрөт. Айрым учурда нерседен түшкөн жарык көз торчосунан өтүп кесилишет. Бул учурда нерсенин сүрөттөлүшү көз торчосунун артында пайда болуп, киши жакындан начар, алыстан жакшы көрөт. Жарык нуру томпок линза аркылуу өткөндө бир чекитке чогулуп, чогултуучу линза деп аталат. Жарык нуру иймек линза аркылуу өткөндө, ал чачырап, линзанын алдында жалган фокус пайда кылат (чачыраткыч линза). Эки жагы иймек линзалуу көз айнекти алыстан начар көрүүдө, ал эми жакындан начар көрүүдө эки жагы чогулткуч линзалуу көз айнек сунуш кылынат. Мындан тышкары жарык чогулткуч ж-а чачыраткыч цилиндрлүү линзалар белгилүү. Мындай линза астигматизмде колдонулат. Айрым учурда бир эле убакта алысты да, жакынды да жакшы көрсөтүүчү көз айнектерди колдонсо болот. Анда көз айнектин үстүнкү бөлүгүндө алысты жакшы көрсөтүүчү, төмөнкү бөлүгүндө жакынды жакшы көрсөтүүчү айнек салынат. Эки көз ар кандай көрсө же бир көздүн чечекейи жок учурда контакттуу линзалар коюлат. Ал абдан сапаттуу пластмассадан жасалат. Косметикалык жактан артыкчылыгы болгондуктан, көп пайдаланылат. Көрүү нерви м-н көз торчосу жабыркап, көрүү өтө начарлаганда, телескоптуу, көрүү айланасын чоңойтуучу күзгүлүү, ошондой эле чалыр көздү оңдоочу көз айнектер бар. Коргоочу көз айнектер көздү урунуудан, механикалык ж-а химиялык заттардан, күн нурунун зыяндуу таасиринен сактоо үчүн колдонулат. Ошондой эле инфракызгылткөк нурлары м-н байланыштуу иште (айнек үйлөтүүчү, болот эритүүчү ж-а ысык цехте) иштегендерге атайын коргоочу кара көз айнектерди кийүү сунуш кылынат. Көз айнек тагынуу м-н түзөтүлөт. Көз айнекте колдонулуучу линзалардын оптикалык күчү диоптрия м-н туюнтулат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЗ

2026-06-16T10:27:29Z

Temirkan:

КӨЗ – адамдын, бардык омурткалуу, кээ бир омурткасыз жаныбарлардын көрүү органы. Омурткалуулардын жуп көзү баш сөөгүндөгү көз чарасында жайгашкан. Көз көрүү нерви аркылуу мээ м-н байланышкан көз алмасынан ж-а кошумча бөлүктөрдөн турат. Көз алмасы шар сымал, алдыңкы бөлүгүндө жарык сындыруучу аппарат (тунук кабык, чечекей, айнек сымал чел ж. б.) жайгашкан. Жерде-сууда жашоочулардын көзүнүн тунук кабыгы өтө томпогой. Сойлоочулар м-н куштарда көрүү нерви чыга турган жеринде кан тамырга бай таракчасы болот. Куштун көрүү аппараты башка жаныбарга салыштырганда күчтүү өрчүгөн. Сүт эмүүчүлөрдүн көзү формасы боюнча жерде сууда жашоочулардыкына окшош. Сууда жашоочу сүт эмүүчүлөрдүн (мисалы, кит) көзү тереңде жашоочу балыктардыкына жакын. Жер астында жашоочу сүт эмүүчүлөрдө (сокур чычкан ж. б.) көз редукцияланган. Адамдын көз алмасы көз чарасында жайгашып, 3 катмардан турат. Тышкы катмардын алдыңкы тунук бөлүгү томпок линзага окшоп, тунук чел (роговица) деп аталат. Көз алмасынын сырткы катмарынын калган бөлүгү ак түстүү катуу челден туруп, ак чел (склера) деп аталат. Бул катмар таяныч ж-а коргоо кызматын аткарып, көз формасын сактайт. Тунук чел жарыкты жакшы сындыруучу оптикалык касиетке ээ. Анын артында тунук суюктукка толгон алдыңкы камерасы бар. Андан кийин түстүү кабык (жаа сымал кабык) анын ортосунда (борборунда) карек жайгашкан. Түстүү кабыкта пигмент болуп, анын санына ж-а кабыктын калыңдыгына жараша көздүн түсү ар түрдүү (кара, көк, кой көз) болот. Бул кабыкта көздүн карегин чоңойтуп, кичирейтип туруучу булчуңу бар. Жаа 

[[File:КӨЗ20.png | thumb | none]]
Көздүн түзүлүш схемасы (туурасынан кесилген): 1–көздүн тунук кабыгы; 2 – көздүн алдынкы камерасы; 3 – чечекей; 4 – көздүн жаа сымал кабыгы; 5 – коньюнктива; 6 – цилиар денеси; 7 – көздүн ак кабыгы; 8, 16 – көз булчуңдары; 9 – кан тамырлуу кабык; 10 – торчо кабык; 11 – айнек сымал дене; 12 – көздүн торчо кабыгынын сары тагы; 13 – артериялар; 14 – көрүү нерви; 15 – көрүү нервинин кабыгы.

сымал кабыгы көздүн ички суюктугун иштеп чыгаруучу кирпиктүү денеге өтөт. Кирпиктүү денеден кан тамырлуу катмар башталат. Булар, жаа сымал кабык, кирпиктүү дене ж-а кан тамырлуу кабык, көз алмасынын ортонку катмарын түзөт. Көз алмасынын ички катмары – торчо катмар. Анын тереңинде жарык сезүүчү таякчалар ж-а колбочкалар жайгашкан. Көзгө түшкөн жарык көрүү нерви аркылуу мээге берилет. Көз алмасынын борбордук бөлүгүндө чечекей орун алган. Андан кийин айнек сымал килкилдек зат ж-а көздүн алдынкы, арткы камераларындагы суюктук бар. Чечекей эки жагы томпок линзага окшош тунук, каректин астында жайгашкан. Кирпиктүү дененин кирпикчелеринин жардамы м-н булчуңдардын жыйрылуусунун натыйжасында чечекей өзүнүн калыңдыгын өзгөртүп, алыстан же жакындан даана көрүүгө көздү ылайыктап турат. Көпчүлүк омурткасызда (мисалы, муунак буттууларда) көздүн кызматын татаал көрүү органдары – фасеттүү көздөр, көзчөлөр аткарат, к. Көрүү органдары.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨЖӨ

2026-06-16T10:18:32Z

Temirkan:

КӨЖӨ – акталган таруудан, күрүчтөн же кесек тартылган дандан (арпа, буудай, конок, жүгөрү) эт, май же башка катык кошулуп, кайнатылып жасалган суюк тамак. Көжөгө ак катыкталып, ысуулай да, кээде ачытылып, суусундукка да ичилген. Көжөнүн жыл ажырашта (Ноорузда) жасалганы жыл көжө же чоң көжө (н о о р у з д а м а) деп аталган. Айыл эли чогулуп, чоң казанга жетиден кем эмес даам салып, пияз, сарымсак сыяктуу татымалдарды кошуп, суу куюп, көпкө кайнатып бышырган. Дан азыгынын маңызы эзилип, эт сөөгүнөн шылынып, шору чыккан. Көжө даяр болгондо аны айылдуу айылы менен ооз тийишкен. Көжө бышканча алас кылып, жыл ажыратып, жаңы жылды белгилешкен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГӨӨНДӨР

2026-06-16T10:11:55Z

Temirkan:

КӨГӨӨНДӨР (Tabanidae) – курт-кумурскалар классынын кош канаттуулар түркүмчөсүнүн тукуму. Жаныбардын канын соруп жашоого ыңгайлашкан. Көзү чоң, муруту үч бөлүктүү. Башы кыска, жазы. Канаты тунук, кээсиники боз тор сымал ж-а жол-жол күрөң түстө. Дене узундугу 6–30 ммге жетип, сырты кыска майда түктөр м-н капталган. Дүйнөдө 3 миңге жакын түрү белгилүү. Ал жайкы аптапта айбанаттарды, кишини чагат. Ургаачылары гана кан сорот, эркеги гүл чаңчалары м-н азыктанат. Көлмө жээгиндеги бадал, дарак жалбырагына, бутагына топ-топ кылып, чоңдугу 2 ммдей цилиндр түспөл топтошкон жумуртка таштайт. Андан личинка чыгат да, алар сууда же топуракта жашап, майда омурткасыздар м-н азыктанат. Кийинчерээк ал куурчакчага, 2–3 жумадан кийин имагого айланат. Көгөөндөр жайылган малды талап, кунарын кетирет. Кишинин ишке жөндөмдүүлүгүн азайтат ж-а жугуштуу ылаң козгогучта-

[[File:КӨГӨӨНДӨР17.png | thumb | Көгөөндөр: 1 – уй көгөөнү; 2 – кой көгөөнү; 3 – жылкы көгөөнү.]]
рын таратат. Аларга каршы күрөшүүдө көлмөлөрдү кургатуу, жаныбарга көгөөндү качыруучу дары (мисалы, креолиндин 5%түү эритмесин) сыйпоо керек.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГӨРҮҮ

2026-06-16T10:02:30Z

Temirkan:

КӨГӨРҮҮ , ц и а н о з – организмге кычкылтектин жетишсиздигинен, башкача айтканда, кандын курамындагы кычкылтек м-н кошулбаган гемоглобиндин көбөйүшүнөн теринин ж-а былжыр челдин көгөрүшү. Өпкөнүн жабыркашында (плеврит, пневмония ж. б.), жүрөк кемтигинде, ууланууда (анилин, нитробензол ж. б. м-н) жалпы көгөрүү байкалат. Кээде дененин айрым бөлүгүндө, кол бут венасында кан туруп калганда да көгөрөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГӨН

2026-06-16T09:59:59Z

Temirkan:

КӨГӨН – козу-улак же кой-эчки тизилип байлануучу эшме аркан. Эки казыкка кере тартылып байлануучу аркан – к е ж и, бир (туюк) учу көзөнөктөлүп, экинчиси түйүлгөн эки кат эшме жип б у у р ч а к деп аталып, ага жандыктар каршы-терши байланат. Бир көгөндөгү буурчактын саны 60–70ке чейин жеткен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГҮЧКӨНДӨР

2026-06-16T09:58:53Z

Temirkan:

КӨГҮЧКӨНДӨР , к е п т е р л е р (Columbidae) –куштардын көгүчкөн сымалдар түркүмүнүн тукуму. Канаты узун, учтуу, жакшы учат. Түсү ар түрдүү. Жер бетинин мелүүн ж-а тропик алкактарында кеңири таралган. 43 уруусу, 285 түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 3 уруусунун 13 түрү

[[File:КӨГҮЧКӨНДӨР19.png | thumb | Көгүчкөндөр: 1 – көк көгүчкөн; 2 – токой көгүчкөнү; 3 – алагүү; 4 – бактек; 5 –ак төш көгүчкөн.]]
кезигет. Көбү келгин куш. Көгүчкөндөр токой, талаа, тоону, эгин айдалган жерлерди мекендейт. Дарак, бадал, аскаларга, курулуштарга уялайт. 2 жумуртка тууп, эркек, ургаачысы тең басат. Экиден же кээде колония болуп жашайт. Балапаны жылаңач, кээде сейрек тыбыттуу болот. Өсүмдүк уругу, мөмөсү м-н азыктанат. Суу ичүү үчүн алыс аралыкка учуп барат. Азыркы почта ж-а кооздук көгүчкөндөрү көк көгүчкөндөн чыккан. 6 түрү, 9 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. Ак төш көгүчкөн м-н сур көгүчкөн (эверсмаин) Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине кирген.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ ӨРӨӨНҮ

2026-06-16T09:49:25Z

Temirkan:

КӨГАРТ ӨРӨӨНҮ Сузак районунун аймагында. Фергана тоо тизмегинин түндүк-батыш капталынан Кара-Дарыя өрөөнүнө чейин 80 кмге созулуп жатат. Туурасы 20 км. Таманынын абсолюттук бийиктиги 700–2000 м. Жогорку тоолуу бөлүгү Фергана тоо тизмегинин негизги суу бөлгүчү ж-а анын айрыктары м-н чектелген бир нече өрөөн, капчыгайларга (Жошо, Орток, Кара-Алма, Үрүмбашы, Кызыл-Суу ж. б.) бөлүнүп кетет. Төмөнкү түзөң бөлүгү (узундугу 55 км) жайык (таманынын туурасы 6–8 км). Жалпы эңкейиштиги 5°–1°. 

[[File:КӨГАРТ ӨРӨӨНҮ16.png | thumb | Көгарт суусу.]]
Түш.-чыгыш тарабынан Серүүн-Дөбө, Айып-Тоо (бийиктиги 1300–2400 м), түндүк-батышынан Чаңгыр-Таш (1300–1800 м) тоолору м-н чектешет. Тектоникалык жактан Көгарт өрөөнү – аллювий чөкмө тектери толгон кеңдик б-ча жаткан синклиналь. Чөкмөлөрдүн эң калың катмары Жалал-Абад шаарына жакын жатат. Адырлар негизинен неоген мезгилинин конгломерат, мергелдүү чопо, тоолуу бөлүгү юранын чополуу сланец тектеринен турат. Айрым жеринде (Серүүн-Дөбө) палеозойдун акиташ, сланец тектери кездешет. Климаты мелүүн континенттик, тоо тарабында мелүүнүрөөк. Түздүгүндө январдын орточо температурасы – 4,3°С, июлдуку 25°С. Абсолюттук максимум 41,1°С; абсолюттук минимум –28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 468–900 мм. Сууларынын ириси – Көгарт суусу (орт. чыгымы 18,3 м3/сек). Жарым чөл ж-а кургак талаа (700–1000 м бийикте, боз топурактуу келип, ак шыбак, эбелек, камгак ж. б. өсүмдүктөр өсөт), талаа (1000–1400 м; бозомук күрөң топурактуу, бадалдар, буудайык, кызыл от ж. б.), жаңгак-жемиштүү токой (1400–2400 м күрөң ж-а кара күрөң топурактуу), шалбаалуу талаа, субальп ж-а альп шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Бийик бөлүгү аска-зоокалуу, шагыл таштуу. Өрөөндө Жалал-Абад шаары, Сузак, Бек-Абад, Октябрь, Жийде ж. б. кыштактар жайгашкан.

Ад.: Ракитников А. Н. Сельскохозяйственные зоны Восточной Ферганы // Уч. зап. МГУ, 1939, вып. XXI; Рахманов Р. О. Зональности рельефа и рельефообразующих процессов на юго-западном склоне Ферганского хребта // Изв. АН Кирг. ССР, № 5, Ф., 1973; Атлас Киргизской ССР. М., 1987; Кыргыз жергеси. Ф., 1990.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ КУМ-ШАГЫЛ КЕНИ

2026-06-16T09:41:36Z

Temirkan:

КӨГАРТ КУМ-ШАГЫЛ КЕНИ Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 8 км түндүк-чыгыш тарапта, Көгарт суусунун кашатында, деңиз деңгээлинен 900 м бийикте жайгашкан. 1967–68-жылдарда Түндүк Кыргыз экспедициясы чалгындаган. Аймагы антропоген мезгилинде пайда болгон аллювий чөкмөлөрүнөн турат. Алар кургак сайда кум-шагылдуу, кой таштуу тектирди, кашатчаларды түзөт. Петрогр. ж-а гранулометриялык курамы ар түрдүү. Катуу, бекем кварцтуу кумдуктар м-н кремнийлер (80%), жеңил талкалануучу сланецтер м-н алевролиттер (4%) ж-а акиташ, доломит ж. б. (25%ке чейин) кезигет. Шагыл (40 ммден кесеги) 45%, кум 15,8%ке чейин, чаң 12%, органикалык калдык м-н слюда жокко эсе. Кум ири бүртүктүү, чоңдук модулу 2,5–3,1. Запасы А+В категориясы боюнча 6559 миң м3, С – 7970 миң м3. Кенди пайдалануу үчүн аны талкалап, шагылга, кумга айландыруу талап кылынат. Жуулган кум жөнөкөй бетондорго, ал эми шагыл «300», «400» маркасындагы бетон даярдоого жарамдуу. Кен Жалал-Абад шаарындагы бетон заводунда пайдаланылат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ АШУУСУ

2026-06-16T09:31:19Z

Temirkan:

КӨГАРТ АШУУСУ Фергана тоо тизмегинде.
Көгарт суусунун башынан орун алган. Бийиктиги 3319 м. Ашуунун бели түзөң, түндүк-чыгыш капталы тигирээк, түштүк-батышы бир аз жантайыңкы. Негизинен силур м-н девондун мрамор, сланец, акиташ тектеринен турат. Кышында калың кар жатат. Июнь–сентябрь айларында ачык. Сузак ж-а Тогуз-Торо райондорун байланыштырган автомобиль жолу өтөт.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ 1

2026-06-16T09:28:50Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ 1 to КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

#REDIRECT [[КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)]]

КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

2026-06-16T09:28:50Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ 1 to КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

КӨГАРТ (фарсыча кух – бийик ж-а байыркы кырг. арт – ашуу; бийик ашуу маанисинде) – Сузак району аркылуу аккан суу. Кара-Дарыянын оң куймасы. Узундугу 105 км, алабынын аянты 1370 км2. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынан башталып, Көгарт өрөөнү аркылуу агат. Ири куймалары: Кызыл-Суу, Кара-Март, Үрүм-Башы, Жошо, Кара-Алма ж. б. Кар, булак ж-а жамгыр сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 18,3 м3/сек, эң азы январда 5,43 м3/сек, эң көбү май айында 58,8 м3/сек. Суусу апрелде кирип, августта тартылат. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Мундуз, Жоон-Күнгөй, Сузак ж. б. кыштактар жайгашкан.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ (Сузак району аркылуу аккан суу)

2026-06-16T09:28:09Z

Temirkan:

КӨГАРТ

2026-06-16T09:25:38Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ to КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

#REDIRECT [[КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)]]

КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

2026-06-16T09:25:38Z

Temirkan: Temirkan moved page КӨГАРТ to КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

КӨГАРТ – Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы кыштак. Алайкуу айыл округуна караштуу. Сөөк ж-а Көгарт сууларынын кошулушундагы өтөктө, деңиз деңгээлинен 2400 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Кулжа кыштагынан 120 км чыгыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 208 км. Калкы 2747 (2022); негизинен мал м-н алектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП, клуб бар.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

2026-06-16T09:25:10Z

Temirkan:

КӨГАРТ (Кара-Кулжа районундагы кыштак)

2026-06-16T09:21:35Z

Temirkan:

КӨГАРТ – Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы кыштак. Алайкуу айыл округуна караштуу. Сөөк ж-а Көгарт сууларынын кошулушундагы өтөктө, деңиз деңгээлинен 2400 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Кулжа кыштагынан 120 км чыгыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 208 км. Калкы 2962 (2007); негизинен мал м-н алектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП, клуб бар.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨНОВ

2026-06-16T09:18:10Z

Temirkan:

КӨБӨНОВ '''Данияр''' (8. 9. 1982-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Саруу айылы) –

[[File:КӨБӨНОВ15.png | thumb | none]]
грек-рим (классикалык) күрөшү боюнча эмгек сиңирген спорт чебери (2005). Азиянын 2 жолку (2005; 2007) чемпиону. Олимпия (2004; Афины), Азия оюндарында (2002, Пусан) – 2-орун; 2006, Доха – 3-орун; 2010, Гуанжоу – 1-орун), жаштардын эл аралык (1998, Москва, 3-орун) оюндарынын катышуучусу. Ошондой эле Азия чемпионатынын күмүш медалынын (2006, Алматы) ээси.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨКОВ

2026-06-16T09:16:20Z

Temirkan:

КӨБӨКОВ (Кабеков, Кобеков) '''Имаш Кудайбергенович''' (20. 5. 1892, Пишпек уезди Константиновка кыштагы – 28. 2. 1928, Фрунзе) – Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуп, аны чыңдоонун активдүү катышуучусу. 1915-жылдары Чүй өнөр жай курулушунда иштеп, ал жерден А. И. Иваницын м-н таанышкандан кийин револшюциячыл ишмердигин баштаган. 1917-жылы май айында Х. Хасанов м-н бирге Кедей-кембагалдар союзун түзгөн. Кийин ал «Букара» союзу деп аталып, 1918-жылы октябрь айынан анын төрагасынын орун басары болуп дайындалган. Эсерлер партиясынын мүчөсү (1918-жылга чейин), Жумушчу-дыйкандар советинин аткомунун мүчөсү (1918). Жумушчу-дыйкандар советинин Пишпек уезддик 1-съездинин РКП(б)нин мусулмандар бюросунун уезддик комитетинен жалпы кыргыз съездине делегат (1919). 1920-жылдын январынан Пишпек уездинин аскер комиссары, ошондой эле уезддин мамлекеттик, партиялык органдарында иштеген.

Ад.: Семенков В. Большевик Имаш Кобеков //Литературный Киргизстан. 1966, № 2.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨЙҮҮ

2026-06-12T10:32:11Z

Temirkan:

КӨБӨЙҮҮ – организмдердин өзүнө окшош муундарды жаратып, белгилер м-н касиеттердин укумдан тукумга берилишин, тиричиликтин үзгүлтүксүз уланышын камсыз кылуучу касиети. Көбөйүүнүн негизги үч түрү (жыныссыз, жыныстык ж-а вегетациялык) бар. Ж ы н ы с с ы з көбөйүү татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө споралардын жардамы м-н, жөнөкөйлөрдө жыныстык жактан жетилбеген клеткалардын ортосунан бөлүнүшү м-н өөрчүйт. В е г е т а ц и я л ы к көбөйүүдө жаңы организм дененин көп клеткалардан турган бөлүгүнөн калыптанат. Ага көбүнчө көп клеткалуу организмдин, өзгөчө өсүмдүктүн Көбөйүүсү кирет. Ж ы н ы с т ы к Көбөйүүдө көп клеткалуу организмдер мейоздук бөлүнүүнүн натыйжасында жыныстык клеткалар – гаметалар пайда болот да, алар кошулуп (уруктанып), зиготаны пайда кылат. Зигота өөрчүп, жаңы организмге айланат. Уруктанууда гаплоиддүү гаметалардын хромосомалары кошулуп, диплоиддүү клеткага айланып, тукум куугуч белгилер берилет. Уруктануунун 3 түрү (изогамия, анизогамия же гетерогамия ж-а оогамия) белгилүү. Изогамияда көлөмү, сырткы көрүнүшү боюнча бири биринен айырмаланбаган 2 гамета кошулат. Анизогамияда кошулган гаметалардын экөө тең кыймылдуу, бирок энелик гамета аталыкка караганда чоң болот. Оогамияда кыймылсыз энелик клетка м-н кыймылдуу, майда аталык гаметалар – сперматозоиддер кошулат. Көбөйүү организмдердин жашоосунда бир гана же көп жолу болушу мүмкүн. Бөлүнүү жолу м-н көбөйүүчү бир клеткалуу организмдер, бир, эки жылдык гүлдүү өсүмдүктөр – монокарптар, кээ бир балыктар өмүрүндө бир гана жолу көбөйүп, тукум берет. Ал эми башка организмдер, мисалы, жаныбарлар, көп жылдык өсүмдүктөр – поликарптарда көбөйүү көп жолу кайталанат. Кобойуунүн жүрүшүнө чөйрө факторлору – температура, азык заттар, жарык чоң таасир тийгизет. Көбөйүүдөн пайда болгон тукумдун саны түрдүүчө, мисалы, пил 3–4 жылда бирди тууса, треска балыгы бир өрдөө маалында 10 млн, айрым балыктар 300 млнго жакын урук таштайт. Татаал түзүлүштүү жаныбардын ж-а адамдын көбөйүүсүн нерв системасы жөнгө салат, к. Жыныссыз көбөйүү, Вегетациялык көбөйүү.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨЙТҮҮЧҮЛӨРГӨ АЖЫРАТУУ

2026-06-12T10:24:14Z

Temirkan:

КӨБӨЙТҮҮЧҮЛӨРГӨ АЖЫРАТУУ к ө п м ү ч ө н ү – төмөнкү даражалуу эки же андан көп сандагы көп мүчөлөрдүн көбөйтүндүсү түрүндө теңдеш өзгөртүү. Көбөйтүүчүлөргө ажыратуунунун эң жөнөкөй ыкмалары: 1) жалпы көбөйтүүчүнү кашаанын сыртына чыгаруу: 2а3b –3ab2=ab(2a2–3b), а+b=a(1+ );a 2) кыскача көбөйтүүнүн формулаларын колдонуу: 4x2–4xy+y2=(2x–y)2''',''' 8a3–b3=(2a – b)(4a2+ +2ab+b2);3) кошулуучуларды топтоо, мисалы''', '''2ас–4аd+3bc – 6bd=2a(c – 2d)+3b(c–2d)=(2a+3b)(c–
–2d). 4) Кошулуучуларды бөлүштүрүү: a3+2a+2=
=a2+2a+a+2=a(a+2)+(a+2)=(a+1)(a+2) ж. б. Эгердеn даражалуу Px)=a (+a x+a х2+...+a xn
(an:;t0) көп мүчө болсо, анда x1, x2, x3, ..., xn''' а'''нын тамырлары болот. P(x)=an(x–x1) ...(x–xn), мында баары 1-даражадагы көбөйтүүчүлөр. Мисалы, 3-даражалуу х3–6х2+11х–6 көп мүчө х =1, х =2, 1 2
х3=3 тамырларга ээ болсо, ал төмөндөгүдөй көбөйтүүчүлөргө ажыратылат: х3+6х2+11х–6=(х––1)(х–2)(х–3). Көбөйтүүчүлөргө ажыратуу теңдемелерди ж-а барабарсыздыктарды, ошондой эле башка маселелерди чыгарууда колдонулат.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБӨЙТҮҮ

2026-06-12T10:18:05Z

Temirkan:

КӨБӨЙТҮҮ – ар кандай эки чыныгы сан боюнча үчүнчү чыныгы санды табуучу арифметикалык амал. Мисалы, a.b=c, a, b – көбөйүүчүлөр, c – көбөйтүндү; демек, a санын b санына көбөйтүү а санын өзүн өзүнө b жолу кошуу дегенди билдирет. Кобойтуу амалы x белгиси м-н белгиленет (англис математиги У. Оутред 1631 же немис математиги Г. Лейбниц (1698) ж-а аxb, а.b же аb деп жазылат. c ж-а бөлчөк сандарын көбөйтүү b dbd барабардыгы м-н аныкталат. Эки рационалдык санды көбөйткөндө абсолюттук чоңдугунун көбөйтүндүсүнө барабар болгон ж-а эки көбөйтүүчү тең бирдей белгиде болсо, анда плюс (+), түрдүү белгиде болсо, минус (–) белгидеги сан алынат. Иррационалдык сандарды көбөйтүү аларды рационалдык жакындатуунун жардамы м-н эсептелет. Комплекстик сандарды көбөйтүү төмөнкү барабардыкта аткарылат: (a+bi)(c+di)=ac–bd+(ad+bc)i ж. б. Сандарды көбөйтүү төмөнкүдөй касиеттерге ээ: ab=ba орун алмаштыруу закону; abc =(ab)c = a(bc) топтоштуруу закону; а(b+c)=ab+bc, бөлүштүрүү закону ж-а а.0 = 0; а.1= а.

[[Категория:4-том, 497-546 бб]]