Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БАДАМ

2026-03-05T17:47:22Z

Jortbek:

'''БАДАМ''' (Amugdalus) ‒ өсүмдүктөрдүн роза гүлдүүлөр тукумунун уруусу, дарак же чала бадал. Бийиктиги 8‒10 ''м''. Жалбырагы кезектешип жайгашкан. Гүлү ак же күлгүн, жалбырак байлаганча же аны менен чогуу ачылат. Бадам түктүү жана түксүз болот. Мөмөсү ‒ данекче. Кургакчылыкка чыдамдуу. Эрте гүлдөгөндүктөн жазгы суукта үшүп кетиши мүмкүн. Отургузгандан 3‒4 жылдан кийин мөмө берет. 50дөн ашык түрү бар. Кыргызстандын түштүгүндө Лейлек, Сузак жана Ноокен райондорунда өстүрүлөт. Кадимки Бобовник, Петунникова сорттору көп тикендүү, Бухара түрлөрү өтө кеӊири таралган. Данеги кондитер ишинде, эфир майын алууда жана башкада пайдаланылат. Анын кээ бир түрү кооздук үчүн өстүрүлөт. 

[[File:БАДАМ107.png | thumb | 1‒ гүлдүү бутагы; 2‒ мөмөлүү бутагы; 3‒ данеги]]

[[Категория:1-Том]]

АЮУЛАР

2026-03-05T17:45:44Z

Jortbek:

'''АЮУЛАР''' (Ursidae) ‒ сүт эмүүчүлөр классынын жырткычтар түркүмүнүн тукуму. Алп денелүү зор айбан. Башы чоӊ, тумшугу узунураак. Буттары беш манжалуу, күчтүү, тырмактары ичине кирбейт. Куйругу кыска. Жүнү жыш, калыӊ; тиштери чоӊ, жыт билүүсү жакшы өрчүгөн. Географиялык шарттарга ыӊгайлашып жашоосуна карай ак, кара, күрөӊ түрлөргө бөлүнөт. Алар чөлдө, бийик тоодо, тропик токойлордон Арктикага чейин таралган. Европа, Азия, Кавказ, Орто Азиянын тоолуу жерлери менен токойлорунда кездешет. Кыргызстанда эӊ чоӊ күрөӊ аюу жашайт. Аюулардын кууту июнь айында башталат. Октябрда чээнге кирет, чээнде 1‒5 мамалак тууйт. Аюулардын саны кескин азаюуда, көп өлкөлөрдө коргоого алынган. 
[[File:АЮУЛАР85.png | thumb | 1‒ ак аюу,]]
[[File:АЮУЛАР86.png | thumb | 2‒ күрөӊ аюу.]]

[[Категория:1-Том]]

БАКАЕВ Аширбек Бешкемпирович

2022-12-06T08:48:58Z

Jortbek:

'''БАКАЕВ Аширбек Бешкемпир уулу''' (20. 12. 1948-ж.т., Чүй обл., Аламүдүн р-ну, Таш-Дөбө айылы) – генерал-майор (2000). СССР ИИМдин Орджоникидзе аскердик-командалык окуу жайын (1970), Целиноград мамл. пед. инс-тунун фил. фак-тин (1985), КУУнун юрид. фак-тин (1999) бүткөн. Степногорск шаардык аскер бөлүгүндө взвод командири (1970), Алматы обл. аскер бөлүгүндө рота командиринин орун басары (1973), командири (1975), Атырау шаардык аскер бөлүгүндө рота командири (1976), Акмола обл. аскер бөлүгүндө батальон командири (1981), Астана шаардык аскер бөлүгүндө полк командиринин 1-орун басары (1984), Афганистанда Революцияны коргоо Башкы башкармалыгында аскер кеңешчиси (1987–88), Алматы шаардык аскер бөлүгүндө Башкы полктун командиринин 1-орун басары – штаб начальниги (1988), командири (1991), Казакстандын ички аскерлеринин Башкы штабынын начальнигинин орун басары (1993), Казакстан Президентинин Респ. гвардиясынын штаб начальниги (1994), КР ИИМдин Ички аскерлер командачысынын биринчи орун басары – штаб начальниги (1995), Баткен, Жалал-Абад, Ош обл-тарында аскер бөлүктөрүндө 3-бригаданын командири (1997), КР ИИМдин Ички аскерлер командачысы (1999–2008) болуп иштеген. О. Азия жана Казакстан офицерлеринин Афганистандагы биримдигинин төрагасы (1987–88); Аскердик кеңештин төрагасы (1999–2008); 1999-ж. ал жетектеген ички аскерлердин «Шер» отряды Баткен аймагында эл аралык террористтик топтордон коргоодо ийгиликке жетишкен. 2000, 2005, 2006-ж. Куралдуу Күчтөр курамында террористтик топторду жок кылуу б-ча согуштук операцияларга катышкан. Алматы шаардык кеңешинин депутаты (1990–93); КР Өкмөтүнүн Алтын Дипломунун лауреаты (2003). 1-даражадагы «Алтын Жылдыз», «Улуу Пётр», «Александр Невский», 1-2-3-даражадагы «За службу Родине в ВС СССР», «За заслуги перед Отечеством», «Афганская Слава» ордендери жана «Эрдик», эл аралык «Ататюрк» фондунун «Алтын жылдыз» медалдары менен сыйланган.

БЕРНШТЕЙН

2022-12-06T02:58:58Z

Jortbek:

'''БЕРНШТЕЙН Эдуард''' (6. 1. 1850, Берлин — 18. 2. 1932, ошол эле жерде) – немец социал-демократиясынын оппортунисттик канатынын лидерлеринин бири жана 2-Интернационалдын, ревизионизмдин идеологу. 1872-ж. социал-демократияга кошулган. Ал лассальянчылар менен компромисстик идеологиянын жактоочусу 70-жылдардын аягында рев-ячыл күрөштөн баш тартып, Бисмарк режимин колдоого үндөгөн. Карл Маркс жана Ф. Энгельстин сын-пикирлеринин таасири менен ал убактылуу оппортунисттик позициядан алыстаган. 1881–90-ж. «Социал-демократ» («Sozialdemokrat») гезитинин редактору. 90-ж-дын ортосунан марксизмден толугу менен четтеген. "Социализмдин көйгөйлөрү жана социал-демократиянын милдеттери" (1899) аттуу китебинде К. Маркстын окууларынын негизги жоболорун кайра карап чыгуу программасы сунуш кылынган. Рев-ялык марксизмди реформизмге алмаштырууну, бурж. экономисттер менен философтордун идеяларын коргоп, бурж. демократияны даңазалаган. Соц. рев-я жана пролетариат диктатурасы ж-дө Карл Маркстын жоболоруна каршы чыккан. Б-дин жана анын жактоочуларынын (бернштейнчилердин) идеяларын рев-ялык марксисттер (В. И. Ленин, Ф. Мехринг, Р. Люксембург, П. Лафарг ж. б.) кескин сынга алышкан.

ДАЛАДЬЕ

2022-11-28T08:43:23Z

Jortbek: Jortbek moved page ДАЛАДЬЕ́ ЭДУАРД to ДАЛАДЬЕ́ over redirect

'''ДАЛАДЬЕ Эдуард'''(18. 6. 1884, Карпантра – 10. 10. 1970, Париж) – француздук саясий ж-а мамлекеттик ишмер. Наабайчынын үй-бүлөсүндө туулган. Лион университетинен тарыхый билим алган. 1-дүйнөлүк согушка катышкан. 1919-жылдан. Республикалык радикалдар ж-а радикал-социалисттер партиясынан (РПРРС) бир нече жолу депутат болкп шайланган. 1924–40-жылдары өкмөттүн мүчөсү да болгон. 1933-ж. (январь-октябрь), янв. – февр. 1934-ж. (январь-февраль), . 1938 -- 1940-жыл-дары Министрлер кабинетинин төрагасы болгон. Ал Элдик фронтко катышып да катышып, бирок, 1938-жылдагы Мюнхен келишимине кол койгон. 1939-ж. 3-сентябрда Даладье өкмөтү Германияга согуш жарыялаган, бирок «таң калыштуу согуш» 1940-ж. жайында Франциянын жеңилиши м-н аяктаган. 1940-ж. «Виши» өкмөтү тарабынан куугунтукка алынып, 1942-ж. сот жообуна тартылган. Кийин Германияга сүргүнгө айдалган. 1946–58-ж-дары Улуттук чогулушка мүчө. 1947–54-ж-дары Солчул республикачылар бирикмесин жетектеген. Индокытайдагы Франциянын колониялык согушуна (1945–54) ж-а Европалык Коргоо коомчулугун түзүүгө каршы болгон. 1958-ж. Бешинчи республика түзүлгөндөн кийин, ал саясий иштерге катышуудан баш тарткан.

ДАЛАДЬЕ

2022-11-28T08:39:03Z

Jortbek: Jortbek moved page ДАЛАДЬЕ́ to ДАЛАДЬЕ́ ЭДУАРД

ДАЛАДЬЕ

2022-11-28T08:32:11Z

Jortbek:

ДӨНӨНБАЕВ

2022-11-28T03:16:55Z

Jortbek:

'''ДӨНӨНБАЕВ Алим''' (1940-ж. т., Чүй обл. , Кемин р-ну, Кичи-Кемин айылы) – саясат таануучу, саясат таануу ил. доктору (2006), проф. (2000). 1964-ж. В. И. Ленин атн. Ташкент мамл. ун-тти бүткөн. КРдин билим берүүсүнүн эмгек сиңирген кызматкери. 1968–76-ж. Финансы-өндүрүштүк ин-тунун философия кафедрасынын окутуучусу, улук окутуучусу, 1983–97-ж. чыгыш таануу бөлүмүнүн секторунун башчысы, этнография бөлүмүнүн ил. кызматкери, экономика ж-а саясат таануу бөлүмүнүн башчысы, КР УИАсынын Чет өлкөлүк саясий-экон. тажрыйбалар ин-тунун директору, 1997–2000-ж. КР Президентинин алдындагы Стратегиялык изилдөөлөр эл аралык ин-тунун директору, 2000–08-ж. Ж. Баласагын атн. КУУнун алдындагы Интеграциялык эл аралык билим берүү программалар ин-тунун профессору, 2009-ж. Б. Н. Ельцин атн. КРСУнун эл аралык мамилелер кафедрасынын башчысы. «Эл аралык мамилелердин саясий маданияты» теориялык концепциясынын автору. 175тен ашуун ил. ж-а методикалык эмгектин (а. и. 10 монография, 4 окуу китеби) автору. Эмг.: «Международные отношения и политическая культура» (2002); «Нация государство» и политическая культура» (2002); «Кыргызстан. Политическая культура. Человек и государство» (2002).

ДӨНӨНБАЕВ

2022-11-28T02:57:38Z

Jortbek:

Д/Алим (1940-ж. т., Чүй обл. , Кемин р-ну, Кичи-Кемин айылы) – саясат таануучу, саясат таануу ил. доктору (2006), проф. (2000). 1964-ж. В. И. Ленин атн. Ташкент мамл. ун-тти бүткөн. КРдин билим берүүсүнүн эмгек сиңирген кызматкери. 1968–76-ж. Финансы-өндүрүштүк ин-тунун философия кафедрасынын окутуучусу, улук окутуучусу, 1983–97-ж. чыгыш таануу бөлүмүнүн секторунун башчысы, этнография бөлүмүнүн ил. кызматкери, экономика ж-а саясат таануу бөлүмүнүн башчысы, КР УИАсынын Чет өлкөлүк саясий-экон. тажрыйбалар ин-тунун директору, 1997–2000-ж. КР Президентинин алдындагы Стратегиялык изилдөөлөр эл аралык ин-тунун директору, 2000–08-ж. Ж. Баласагын атн. КУУнун алдындагы Интеграциялык эл аралык билим берүү программалар ин-тунун профессору, 2009-ж. Б. Н. Ельцин атн. КРСУнун эл аралык мамилелер кафедрасынын башчысы. «Эл аралык мамилелердин саясий маданияты» теориялык концепциясынын автору. 175тен ашуун ил. ж-а методикалык эмгектин (а. и. 10 монография, 4 окуу китеби) автору. Эмг.: «Международные отношения и политическая культура» (2002); «Нация государство» и политическая культура» (2002); «Кыргызстан. Политическая культура. Человек и государство» (2002).

“КАПИТАЛ”

2022-11-25T07:17:59Z

Jortbek:

"КАПИТАЛ"-- К. Маркстын эң негизки залкар эмгеги. “К-ды” жазууда ал өзүнөн мурунку улуу экономисттердин эмгектерин окуп чыгып, аларга карата өзүнүн сын-пикирлерин айткан ж-а, ошону м-н катар капиталдын өнүгүшүнүн экон. закондорун, коомдо үстөмдүк кылып турган мамлекеттин саясатынын принциптерин, жоболорун, капитализмдин рыноктук экономикасынын маани-маңызын ж-а негиздерин кылдат изилдеп чыгып, каитализмдин кемчиликтерин ж-а мүчүлүштүктөрүн тапкан, о. эле ал системанын принциптерин ж-а өнүгүү жолдорун негиздеген. К. Маркс “К-ды” жаратууда 40 жылдан ашык убактысын зарптаган (1843–83). 
К. Маркстын экон. теориасындагы эң эор ачылыш – кошумча нарк ж-дө теориясы, ал “К-дын” тунгуч варианты “Саясий экономикага сын” деген эмгегинде баяндалган. К. Маркс капиталистик эзүүнүн механизмдерин ачып ашкерелеп, анын өндүрүш ыкмасынын ички законуна ылайык нарк законунан чыгуучу, жумушчу табы түзгөн кошумча наркты капиталисттердин эч бир демократияга, адам укутарын сактоо деген принциптерге карабай туруп ээлеп аларын мыдан бир кылым мурда эле айтып,көргөзгөн. Ошону м-н катар өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшү мурдагы коомдук экон. формациаларга салыштырганда жогору экендиги ж-дө тыянак чыгарган. Нарк теориасы м-н акча теориясын камтыган “Саясий экономикага сын” деген эмгегинде, ал тарыхты матриалисттик көз карашта түшүнүү тууралуу өзүнүн классикалык аныктамасын берген. 
К. Маркстын !9-кылымдын 50-жылдардагы экон. изилдөөсү 1857–60-жылдагы даярдалган “алты китеп планы” негизинде жүргүзүлөт (“Капитал жөнүндө”, “Жер менчиги”, “Жалданма эмгек”, “Мамлекет”, “Тышкы соода”, ” Дүйнөлүк рынок”). 1866-ж. К. Маркс “К-дын” 1-томун басмага даярдоого киришип, ал 1867-ж. жарык көрөт. Бул китебинде мурдагы изилдөөлөрүнүн негизинде капит. өндүрүштү иликтеп, товарды, о. эле товарды түзүүчү эмгектин эки жактуулугун талдайт. Мындан тышкары жумушчу табынын экон. күрөшүнүн тарыхына байкоо жүргүзүп, анын келип чыгышындагы карама-каршы тенденцияларды ачкан. Эмгек акы категориясынын эки формасын бардык жактан кеңири талдаган. Кийинки жылдары К. Маркс “К-дын” 2- ж-а 3-томдорунун кол жазмаларын карап чыгып бирок аларды басмага даярдоого үлгүрбөй калган. К. Маркс дүйнөдөн кайкандан кийин Ф. Энгельс “К-дын” 2- ж-а 3-томдорун басмага даядап чыгаруу үчүн чоң эмгек жумшаган. 1885-ж. ал 2-томун, 1995-ж. 3-томун жарыкка чыгарган. 1954–61-ж. КПСС БКнын Марксизм-лениниэм ин-ту тарабынан даярдалып “Кошумча нарк теориасынын” биринчи нускасы “К-дын” 4-тому болуп саналат. 
Ж. Арзыкулов.

ЖУСУПБЕКОВ

2022-11-23T08:06:52Z

Jortbek:

'''ЖУСУПБЕКОВ Азизбек Кылычбекович''' (1959-ж.т., Сокулук р-ну, Шалта айылы) - философ, философия илимд. доктору (2011), профессор (2017). 1981-ж. С. М. Киров атн. Казак мамлекеттик ун-тин бүткөн. КМУда окутуучу, ил. кызматкер, Кыргыз ССР ИАда ил. кызматкер, бөлүмдүн окумуштуу секретары, бөлүм башчы, КР Президентинин Аппаратында бөлүм башчы, КР Өкмөтүнүн Аппаратында бөлүм башчы, КР Жогорку Кеңешинин Аппаратында бөлүм башчы, бөлүм башчынын орун басары, КР УИАнын Философия ж-а саясий-укуктук изилдөөлөр ин-тунун окумуштуу секретары, ин-ттун директорунун орун басары, бөлүм башчысы. 100дөй ил. эмгектин (а. и. 6 монография) автору. Эмг.: Этническая идентичность номадов. Б. 2010; Трайбализм постномадов. Б. 2017.