Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БЫКОВЧЕНКО Юрий Григоревич

2026-06-15T08:31:56Z

Gulira:

'''БЫКО́ВЧЕНКО ''' Юрий Григоревич (25. 01. 1938-жылы туулган) – биология илимдеринин доктору (1991), профессор (2001). КРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1995). КАЧИни бүтүргөн (1960). Кыргыз мал чарба илим-изилдөө институтунда зоотехник, илимий кызматкер, сектор жана лаборатория башчысы, 1996-жылдан биотехнология борборунун директору. Айыл чарба жаныбарларынын генетикасы боюнча адис. 90дон ашык илимий эмгектин, анын ичинен 1 монографиянын автору. Эмг.: Аулиеатинская порода крупного рогатого скота и пути её совершенствования. Ф., 1981.
[[Category: 2-том]]

БЫКОВ Яков Васильевич

2026-06-15T08:30:01Z

Gulira:

'''БЫКОВ''' Яков Васильевич (26.01.1913, Чуваш Республикасы, Красночетай району, Торханы кыштагы – 10. 02.1988, Фрунзе) – математик, физика-математика илимдеринин доктору (1961), профессор (1962), Кыргыз ССР ИАнын корреспондент-мүчөсү (1960), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1963). Казан университетин бүтүргөн (1938). Мектепте мугалим болуп иштеген (1931–1938). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан (1941–1946). 
[[File:БЫКОВ66.png | thumb | none]]
КМУда кафедра башчысы, илимий иштер боюнча проректор, Кыргыз ССР ИА ФМИде бөлүм башчы (1946–1966), Краснодар политехникалык институтунда, Ставрополь политехникалык институтунун Черкесскидеги филиалында кафедра башчысы (1966–1978), кайрадан КМУда кафедра башчысы, Кыргыз ССР ИАда улук илимий кызматкер, кеӊешчи болуп иштеген (1978–1984). Бир нече илимий эмгектердин автору. ''Эмг.:'' О некоторых задачах теории интегро-дифференциальных уравнений. Ф., 1957.
[[Category: 2-том]]

БЫКОВ Василий Владимирович

2026-06-15T08:25:46Z

Gulira:

'''БЫКОВ ''' Василь (Василий Владимирович) (19. 06.1924, Витебск облусу, Умшач району, Бычки кыштагы– 22. 06. 2003, Минск) – жазуучу, Беларусь эл жазуучусу (1980), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1984), СССР мамлекеттик сыйлыгынын (1974), Лениндик сыйлыктын (1986), Элдик адабият фонду сыйлыгынын лауреаты (1997). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Анын чыгармаларынын негизги темасы – согуш болгон. «Адамдын өлүмү» (1967), «Жыйырманчы» (1958), «Турналар үнү» (1960), «Үчүнчү ракета» (1962), «Круглянск көпүрөсү» (1969), «Сотников» (1970), «Обелиск» (1973), «Барып кайтпай калуу» (1978), «Кайгынын белгиси» (1982) повесттеринде согуш жылдарындагы адамдын жүрүм-турумун, адеп-ахлак маселелерин чагылдырган. Соӊку жылдары «Катюша», «Политрук Коломиев» (1999) аттуу чыгармалары жарык көргөн. Ленин ордени менен сыйланган.
[[Category: 2-том]]

БХУТТО Зульфикар Али-хан

2026-06-15T08:20:43Z

Gulira:

'''БХУ́ТТО ''' Зульфикар Али-хан [05. 01. 1928, Британиялык Индия (азыркы Пакистан), Ларкана – 04. 04. 1979, Равалпинди] – Пакистандын мамлекеттик жана саясий ишмери. Калифорния (АКШ) жана Окс 
[[File:БХУТТО64.png | thumb | none]]
Форд (Улуу Британия) университеттеринде билим алган. 1958–1966-жылдары Пакистандын бир катар министрликтерин жетектеген. 1965–1966-жылдары Пакистандын Мусулмандар лигасы партиясынын генералдык секретары. 1967-жылы Пакистан Элдик партиясын негиздеген. 1971-жылы декабрдан 1973-жылдын августуна чейин өлкөнүн президенти, андан кийин премьер-министри. Бхуттонун тушунда жаӊы конституция кабыл алынып, Пакистан президенттик башкаруудан парламенттик республикага айландырылган. Анын өлкөнү модернизациялоого багытталган реформалары консервативдүү ислам чөйрөлөрүнүн нааразылыгын пайда кылган. 1977-жылы генерал Зия уль-Хак жетектеген аскердик төӊкөрүштөн кийин Пакистанда согуштук режим орнотулуп, Бхутто камакка алынган жана согуштук администрация тарабынан өлүм жазасына тартылган. ''Ш. К. Өмүрова.''
[[Category: 2-том]]

БХУТТО Беназир

2026-06-15T07:59:00Z

Gulira:

'''БХУ́ТТО ''' Беназир (21. 06. 1953 Карачи – 27. 12. 2007, Равалпинди) – Пакистандын мамлекеттик жана саясий ишмери. Зульфикар Али Бхуттонун кызы. Бхутто АКШдагы Гарвард (1973) жана Англиядагы 
[[File:БХУТТО 163.png | thumb | none]]
Оксфорд (1977) университеттерин бүтүргөн. 1977–1984-жылдарда саясий куугунтукка алынып, түрмөгө камалган, 1984-жылы Лондонго эмиграцияга кеткен. 1986-жылы өлкөгө кайтып келген соӊ, Элдик партияны жетектөө менен өкмөткө каршы саясий күрөштү уланткан. 1988-жылы анын партиясы шайлоодо жеӊип чыгып, Бхутто өлкөнүн тарыхындагы аялдардан чыккан алгачкы премьер-министр болуп дайындалган. 1990-жылы каршылаш топтордун кысымы астында өкмөт башчылыгынан кетүүгө мажбур болгон. 1993-жылы шайлоодо кайрадан жеӊип чыгып, экинчи ирет өкмөттү жетектеген. Анын өкмөтү өлкөдө демократиялык реформаларды жүргүзүүгө, өлкөнүн экономикасын көтөрүүгө багытталган чараларды ишке ашырды. 1996-жылы өлкөнүн президенти тарабынан кызматтан алынган. 1996-жылы «эӊ алдыӊкы эл аралык белгилүү саясатчы» катарында Гиннес китебине киргизилген.
[[Category: 2-том]]

БХАРАТА

2026-06-15T07:55:00Z

Gulira:

'''БХА́РАТА ''' – арийлердин байыркы индиялык уруусу. Алар панчалдар менен биригип, Индияда 1-ири мамлекетти түзгөн (биздин заманга чейин 7-кылым) куру уруу союзуна кирген. «Бхарата укум-тукуму» Кауравалар менен Пандавалар жөнүндөгү уламыштар индиялык «Махабхарата» эпосуна негиз болгон. Бхаратаварши (Жамна менен Сатлеж дарыяларынын аралыгы) – бхараталар аймагынын аталышы, көпчүлүк учурда бүткүл Индия ушундай аталган. Ушундан улам азыркы Индия Республикасынын хинди тилинде расмий аталышы – Бхарат.
[[Category: 2-том]]

БУШМЕНДЕР

2026-06-15T07:43:32Z

Gulira:

'''БУШМЕНДЕР ''' (англ. bushman, голл. boijesman – токой кишиси) – Түштүк жана Чыгыш Африканын байыркы жергиликтүү калкы. Бушмендер Калахари жана Намибия чөлдүү аймактарында, Ботсванада, Анголада, Зимбабведе жашашат. Бушмендердин жалпы саны 100 миӊ адам (2009). Бушмен жана банту тилдеринде сүйлөшөт. Бир кездерде Түштүк Африканы конуштаган бул элди түндүгүнөн бантулар, түштүгүнөн европалык колониячылар кысып, кыргынга учураткандыктан, жер которушкан. Бушмендер негизинен аӊчылык жана жапайы мөмө-жемиш жыйноочулук менен кесип кылышкан. Таш, сөөктөн жасалган эмгек куралдарын (жаа, жебе ж. б.) колдонушкан. Алар үӊкүрлөрдө, чөп алачыктарда, кумдуу жерлерде казылган анча тереӊ эмес чуӊкурларда жашашып, түн ичинде үшүбөс үчүн чокмороктошуп, ортолорунда балдары менен аялдары жатышат. Бушмендер жылаӊач жүрүшөт, кийим ордуна белинен ылдый жазы жалбырактарды же тери жамынышат. Төө куштун жумурткасынын кабыгынан жасалган идиштерди, сөөктөн жасалган ийне жана жаныбарлардын ичегисинен жасалган жип ж. б. колдонушат. Аялдары бетин кара боёк менен боёп, андан соӊ манжаларынын учу менен сүртүп, антилопа, зебра же кабыландын терисинин түсү сымал оймо-чиймелер менен кооздошкон. Бушмендер жапайы дарбызды тамак ошондой эле самын катары да пайдаланышат, анын данектери менен бирине бири жеӊил массаж жасашат. Суусундукка жапайы өскөн тсамма коонун колдонушат. Аӊчылыктан тапкан олжолорун (антилопа, жапайы эчки ж. б.) отко бышырып жешет. Азыркы мезгилде көптөгөн Бушмендер европалык фермаларга жалданып иштешет. Бушмендер байыртадан аска ташка сүрөт чегүүнүн жана тартуунун чебери. Мындай сүрөттөр (биздин заманга чейин 1-миӊ жылдыкка таандык) Бириккен Араб Республикасында, Лесото, Замбия, Зимбабве, Намибияда кездешет. ''Ш. Керимова.''
[[Category: 2-том]]

БУШ Жорж Уокер

2026-06-15T07:33:52Z

Gulira:

'''БУШ ''' Жорж Уокер (06. 07. 1946-жылы туулган, Америка Кошмо Штаттары, Коннектикут штаты, Нью-Хейвен) – америкалык мамлекеттик ишмер; АКШнын 43-президенти (2001–2009). Жордж Буштун 
[[File:БУШ51.png | thumb | none]]
уулу. Йель университетинде окуган, Улуттук гвардиянын Техастагы учкучтар мектебин, кийин Гарвард бизнес мектебин бүтүргөн. Алгач нефть тармагында фирмада иштеген. 1995–1998-жылдары Техастын губернатору, 1998-жылы экинчи ирет губернаторлукка шайланып, 2001-жылга чейин иштеген.
[[Category: 2-том]]

БУШ Жорж

2026-06-15T07:29:19Z

Gulira:

'''БУШ ''' Жорж (12. 06. 1924-жылы туулган, Америка Кошмо Штаттары, Массачусетс штаты, Милтон – 30. 11. 2018, Хьюстан, Техас) – америкалык саясий жана мамлекеттик ишмер; АКШнын 41-президенти (1989–1993). АКШ сенаторунун уулу. 2-дүйнөлүк согуш учурунда аскер-деӊиз авиациясында кызмат өтөгөн. Согуштан соӊ Йель университетинин экономика факультетин бүтүргөн. Техаста нефть компаниясын негиздеген. 1966-жылы Республикалык партиядан Конгресстин Эл өкүлдөр палатасына шайланган. 1971–1972-жылдары Бириккен Улуттар Уюмунда АКШнын туруктуу өкүлү, 1974–1975-жылдары АКШнын Пекиндеги байланыш миссиясынын жетекчиси. Республикалык партиянын 1974-жылы Никсондун отставкага кетүүсүн талап кылган комиссиясынын төрагасы болгон. 1971–1975-жылдары ар кандай дипломатиялык иштерди аткарган, 1976–1977-жылдары Борбордук чалгындоо башкармалыгынын (ЦРУ) директору, 1981–1989-жылдары Р. Рейгандын администрациясында вице-президент, 1989-жылдан АКШнын президенти. Ал эл аралык мамилелерге 
[[File:БУШ 150.png | thumb | none]]
өзгөчө көӊүл буруп, президент М. С. Горбачевдун саясатын колдогон. 1991-жылы Кувейтти ирактык аскерлерден бошотууда анын демилгеси менен уюштурулган «Чөлдөгү бороон» согуштук операциясы ийгиликтүү ишке ашкан.
[[Category: 2-том]]

БУХГАЛТЕРИЯЛЫК ЭCЕП

2026-06-15T05:59:59Z

Gulira:

'''БУХГАЛТЕРИЯЛЫК ЭCЕП ''' – ''ишкананын'' финансылык жана чарбалык ишмердигинин натыйжаларын эсептөө ''системасы.'' Рыноктук мамилелерге өтүү учурунда ишканадагы бухгалтериялык эсептин абалына жана уюштурууга анын менчик ээси же менчик ээсине мүлк жана ''милдеттенмелер'' боюнча‚ ошондой эле ишкананын кирешелүүлүгү үчүн жооп берүүчү жетекчи жоопкер болот. Анын жардамы менен ишкананын өздүк мүлкү‚ финансылык милдеттенмелери жана ''пайдасы‚'' ошондой эле ''тобокелчилик жана капиталдык салымдан'' күтүлүүчү ''киреше'' бааланат. б''ухгалтериялык баланста'' накта мүлк‚ өздүк каражаттар фонду жана карыз каражаттар чагылдырылууга тийиш. Бүгүнкү күндө бухгалтериялык эсеп ишкананын жана анын ээсинин ички иши болуудан калды. Кыргызстанда да ''бухгалтериялык отчёттуулуктун'' тууралыгын текшерүү үчүн мыйзамга ылайык иш жүргүзүүчү аудитордук коммерциялык конторалар жана фирмалар түзүлгөн (кара: ''Аудит'').
[[Category: 2-том]]

БУХГАЛТЕРИЯ

2026-06-15T05:48:01Z

Gulira:

'''БУХГАЛТЕ́РИЯ ''' (нем. вuchhalter – бухгалтер, Вuch – китеп жана halten – кармоо) – 1) эсеп-кысап жүргүзүү; 2) ишкананын, уюмдун жана мекеменин ''бухгалтериялык эсеп'' жүргүзүүчү бөлүмү. Бухгалтерия ишкананын өндүрүш каражаттарын сарптоону, кредитти, ишкананын сырьё, материал, техника менен жабдылышын, эмгек чыгымын, даяр продукция сатуудан түшкөн каражатты, аласа-бересени жана башкаларды эсептейт, ишкананын ''бухгалтериялык балансын, бухгалтериялык отчёттуулукту'' түзөт. Ар бир ишкананын бухгалтериясы болот, ал эми цехтеринде‚ бөлүмдөрүндө бухгалтердик эсептөө топтору иштейт. Өндүрүш планынын аткарылышына баа берүү жана өндүрүш резервин табуу, каражаттын туура пайдаланылышын, мекеме‚ ишкананын менчигинин түгөлдүгүн, финансы жана смета тартибинин сакталышын камсыз кылуу бухгалтериянын негизги милдетине кирет.
[[Category: 2-том]]

БУХАРИН

2026-06-15T05:39:29Z

Gulira:

'''БУХА́РИН ''' Николай Иванович [27. 09. (09. 10.) 1888, Москва – 15. 03. 1938, Москва облусу, Коммунарка)] – саясий жана мамлекеттик ишмер, СССР ИАнын академиги (1928). 1905–1907-жылдардагы жана 1917-жылдагы Октябрь революцияларынын катышуучусу. 1918–1929-жылдары «Правда» гезитинин редактору, ошону менен катар эле 1919–1929-жылдары Коминтерндин Аткаруу комитети 
[[File:БУХАРИН48.png | thumb | none]]
нин мүчөсү. 1929–1932-жылдары СССР Эл чарбасынын Жогорку Советинин Президиумунун мүчөсү, 1932-жылдан Оор өнөр жай эл комиссариатынын коллегиясынын мүчөсү. 1934–1937-жылдары «Известия» гезитинин редактору. ''Большевиктердин'' арасында марксизм теоретиги катары таанылган. 1920-жылы ''жаӊы экономикалык саясатты'' колдоп, бирок коллективдештирүүгө каршы чыккан. 1938-жылы репрессияланган, өлгөндөн кийин акталган (1988).
[[Category: 2-том]]

БУХАРЕСТ

2026-06-15T05:32:56Z

Gulira:

'''БУХАРЕ́СТ''' , Б у к у р е ш т и – Румыния Республикасынын борбор шаары. Төмөнкү Дунай ойдуӊунун борбордук бөлүгүндөгү Дымбовица дарыясынын боюнда (45 ''км'' аралыкта) жайгашкан. Өз алдынча административдик 
[[File:БУХАРЕСТ47.png | thumb | Парламент ак сарайы.]]
бирдик. Экономикалык жана илимий-маданий борбор. Калкы 1,9 млн (2021). Бухарест – Дунайдын алабындагы өлкөлөрдү, Борбордук Европаны Кара деӊиз, КМШ жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштыруучу Трансевропа жолунун кесилишиндеги ири жолдор (7 темир жана бир нече автомобиль жолдор) тоому. Отопени эл аралык аэропорту бар. Башкы өнөр жай тармактары: машина куруу (транспорт жана айыл чарба машиналары, электр-техника, радиоэлектроника өнөр жай жабдыктары), химия (пластмасса, шина, лак-боёк, фармацевтика ж. б.), текстиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш, айнек, фарфор-фаянс, полиграфия, түстүү жана кара металлургия, жыгаччылык. Метрополитен, Румыния ИА, тармактык академиялар, университет ж. б. ЖОЖдор, музей, театр, «Антенеум» (19-кылым; учурда филармония) бар. Азыркы аталышы менен 14-кылымдан белгилүү. Дымбовица дарыясынын сол жээгинде эски шаар, монастырь, чиркөөлөр (Михай-Водэ, Патриаршая, Крецулеску; 16–18-кылымдар), Республика Ак сарайы сакталган. «Скынтейя» үйү (1948–1953), опера-балет театры, Чишмиджиу, Эркиндик, 23-август парктары жана эс алуу жайлары бар. Борбордук Трансильвания аймагынан куур аркылуу газ жана нефть алат. 1977-жылкы жер титирөөдөн жапа чеккен.
[[Category: 2-том]]

БУХАРА

2026-06-15T05:16:29Z

Gulira:

'''БУХАРА́ ''' – Өзбекстан Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара вилайетинин административдик борбору. Калкы 274,7 миӊ (2016). Темир жол бекети. Жолдор тоому. Археологиялык маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-жылы аны арабдар басып алган. Бухара байыртадан эле Орто Азиядагы соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай ж. б. өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымдарда Бухараны Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-жылы Чыӊгызхан, 1370-жылы Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Бухара көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Бухара 
[[File:БУХАРА46.png | thumb | Пои-Калян ансамблинен фрагмент.]]
хандыгынын, Бухара эмирлигинин, 1920–1924-жылдары Бухара Республикасынын борбору. 17–18-кылымдарда Бухарага перс шахтары бир нече жолу басып кирген. Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш ж. б. ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө ж. б.) өнүккөн. Эки ЖОЖ, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери – борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоӊку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылымдар кайра курулган). Буян-Кулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эӊ чоӊ Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары – Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, Чар-Бакр мемориалдык ансамбли (1560–1563), Файзабад ханагы (1598–1599); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар Чар-Минар медресеси (1807) кирет. Советтик мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаӊы курулуштар салынган. 1964-жылы кайра куруу планы бекитилип (архитекторлор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облустук менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) ж. б. көптөгөн имараттар курулган. 1993-жылы Бухаранын тарыхый бөлүгү ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине киргизилген. 13–18-кылымдарда Бухара Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери – Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-жыл), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдар) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалуу драма жана комедия, куурчак театрлары бар. Ад.: ''Пугаченкова Г. А.'' Самарканд. Бухара. М., 1968. ''Н. Жылдызова,'' ''Р. Карачалова.''
[[Category: 2-том]]

БУФЕРДИК ЭРИТМЕ

2026-06-15T04:46:43Z

Gulira:

'''БУФЕРДИК ЭРИТМЕ ''' – чөйрөнүн курамы өзгөрүлсө да, рНтын же окистенүү-калыбына келүү потенциалынын маанисин өзгөртпөй кармап туруучу эритме. Иш жүзүндө кислота-негиздик жана окистендиргич-калыбына келтиргич буфердик эритмелер белгилүү. Буларды концентрациялаганда, суюлтканда, ошондой эле күчтүү кислотаны же негизди бир аз кошкондо чөйрөдөгү рНтын маанисин өзгөртпөй кармап турат. Алар күчсүз кислота менен анын тузунун (СН3СООН жана СН3СООNa) же күчсүз негиз менен анын тузунун (NН4ОН жана NН4Сl) аралашмасынан пайда болот. Химиялык технологияда, анализдик химияда химиялык процесстердин рНтын берилген маанисинде жүрүшүн камсыз кылат. Буфердик эритме организмде өтүп жаткан биохимиялык процесстерде да чоӊ мааниге ээ, анткени алар чөйрөнүн белгилүү гана рНында жүрөт. Көпчүлүк биологиялык суюктуктар – буфердик эритме, алардын курамын карбонаттар, фосфаттар жана белоктор түзөт.
[[Category: 2-том]]

БУФЕРДИК ЗОНА

2026-06-15T04:44:14Z

Gulira:

'''БУФЕРДИК ЗО́НА''', к о р г о л у у ч у з о н а – корукту тегерете чектеп турган зона (тилке). Анын чегинде табигый режимди бузууга багытталган бардык иш-аракеттерге тыюу салынат. Буфердик зонада бардык чарбалык иш-чаралар коруктун администрациясы менен макулдашылат. Буфердик зонаны түзүү маселеси корук уюшулганда кошо же зарыл учурда чечилет.
[[Category: 2-том]]

БУУРЧАК

2026-06-15T04:40:18Z

Gulira:

'''БУУРЧАК''', а к б у у р ч а к (''Pisum'') – чанактуулар тукумундагы бир жана көп жылдык өсүмдүк. Эгилме буурчак – бир жылдык өсүмдүк. Сабагы түксүз, төрт кырдуу, бийиктиги 150–250 ''см'', ичке жана бутактуу болгондуктан, ийилип, жерге төшөлүп өсөт. Жалбырагы көгүлтүр же жашыл, жалбырак түбүндө эки жан жалбырагы болот. Гүлү ак, мөмөсү – чанак, ар бир чанагында 11ге чейин түрдүү түстөгү (мала жашыл, сары ж. б.) даны (жылма жана бырыштуу) болот. Данында 20–30% белок, ал эми жашылча буурчагында 8–10%ке чейин кант болот. Буурчак витаминге (В1, В2, С, Е ж. б.) бай. Тамыры 1–1,5 ''м'' тереӊдикке чейин сүӊгүп өсүп, жоон бутактарында 5–6 жалбырак алганда түймөк бактериялары бар түймөкчө пайда болот. Вегетация мезгили 45–120 күн. Ал өзү менен өзү, кургакчыл мезгилде кайчылаш чаӊдашат. Данынан акшак, ун, көк буурчак даярдалат, жаӊы кезинде жана консерваланган түрүндө тамак-ашка пайдаланылат. Буурчак бири биринен гүлүнүн түсү, үрөнү менен айырмалангандыктан генетикада ''Г. И. Мендель'' өзүнүн классикалык тажрыйбаларын буурчакка жасаган (''Менделизм, Мендель закондору''). Европада, Батыш Азияда жана Түндүк Африкада 6–7 түрү, КМШ өлкөлөрүндө 2 түрү кездешет. Мекени Жер Ортолук деӊиз аймактары, эгилме түрлөрү алгач Түштүк-Батыш жана Алдыӊкы Азияда өстүрүлгөн. Кыргызстанда дан алынуучу «Романовский 77», «Богатырь»; канттуу сортторунан «Генри», «Эра», «Сахарный мозговой», «Овощной горох» ж. б. сорттору эгилет.

 ''А. Бабаев.''
[[Category: 2-том]]

БУУРА

2026-06-15T04:35:00Z

Gulira:

'''БУУРА ''' – бычылбаган эркек төө, кара: ''Төө.''
[[Category: 2-том]]

БУУЛАНТУУ

2026-06-15T04:29:56Z

Gulira:

'''БУУЛАНТУУ ''' – эритмелерди кайнатуу жолу менен концентрациялоо. Буулантууда эритменин концентраттуулугу, тыгыздыгы, илээшкектиги жана кайноо температурасы жогорулайт. Эгерде эритме өтө каныккан болсо, эриген зат чөкмө түрүндө бөлүнөт. Эритменин кайноо температурасы эриткичтин кайноо температурасынан дайыма жогору болот. Бул айырма температуралык депрессия деп аталат. Депрессия концентраттык жана сырткы басымдын көтөрүлүшү менен жогорулайт. Ал жылуулуктун таасири менен жүрөт. Буулантуу төмөнкү же жогорку атмосфералык басымда жана атайын вакуум аппаратта жүргүзүлөт. Химиялык жана тамак-аш өнөр жайында кеӊири колдонулат.
[[Category: 2-том]]

БУУДАЙЫК (көп жылдык чөп)

2026-06-15T04:22:09Z

Gulira:

'''БУУДАЙЫК''', а к ч ө п (Agropyron) – дан өсүмдүктөр тукумундагы уруу; тамыр сабактуу көп жылдык чөп. Тамыры узун, айрымдарыныкы кыска. Сабагынын бийиктиги 60–120 ''см'', түктүү же түксүз, жалбырагы тасмадай, түктүү. Топ гүлү – эки катарлуу жөнөкөй машак. Даны сүйрү, түктүү. Түндүк жарым шарда 150дөй, Кыргызстанда 14 түрү бар. Көбүнчө талаа, шалбаа, таштак жерлерде өсөт. Айрым түрлөрү (көгүлтүр буудайык) буудай менен аргындаштырылып, суукка өтө чыдамдуу, сапаттуу түшүм берүүчү буудай-буудайык гибриди алынган. Көпчүлүк түрү – тоют өсүмдүгү, айрымдары – отоо чөп. Уругунан көбөйөт.
[[Category: 2-том]]

БУУДАЙ

2026-06-15T04:19:55Z

Gulira:

'''БУУДАЙ ''' (Тriticum) – дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу, чачы тамырлуу чөп өсүмдүк. Тамыры негизинен топурактын айдалма катмарында өсөт. Айрым көмөкчү тамырлары 180 смге чейин тереӊ кетет. Сабагы көӊдөй, жылмакай, көп муунактуу, бийиктиги 40–130 ''см''. Бышкан буудайдын сабагы агыш, саргыч, кызгылт. Жалбырагы ичке, сабагын курчап кезектешип жайгашат. Топ гүлү – кылкандуу машак; көбүнчө өзү 
[[File:БУУДАЙ43.png | thumb | Буудай: 1 – катуу буудай; 2 – кылкансыз жумшак буудай.]]
менен өзү чаӊдашат, кайчылаш чаӊдашканы чанда кездешет. Даны сүйрү, жумуртка сымал келип, ички жагынан теӊ ортосунда жикчеси бар; өӊү агыш, кызгылт, боз; данын жара бөлгөндө агыш же тунук. 30дай жапайы жана эгилме түрү бар. Машагынын кылкандуулугуна, өӊүнө жана дан кабыкчасына жараша, ал көп түрчөлөргө бөлүнөт. Эгилме буудай Алдыӊкы Азияда, Түркмөнстанда биздин заманга чейин 7–6 миӊ жыл илгери эле белгилүү болгон. Дүйнөдө жыйналган эгиндин 27%ин буудай түзөт. 66° түндүк кеӊдиктен (Швеция) Австралия, Түштүк Америка, Африканын түштүк чет жакаларына чейин өстүрүлөт. Жумшак жана катуу түрү дүйнөнүн көп жерлеринде айдалат. Даны жагымдуу, калориялуу, курамында белок, углевод көп, ошондой эле май, витаминдер, ферменттер, минерал заттар ж. б. бар. Даны, улпагы ж. б. калдыктары – баалуу аралаш тоют. Саманы кесек тоютка жана малга төшөлгө катары жана башкаларда пайдаланылат. Буудай – бир жылдык маанилүү азык-түлүк дан өсүмдүгү; көп жылдыгы да бар. Ал күздүк жана жаздык болуп бөлүнөт. Күздүктүн активдүү вегетация мезгили экиге бөлүнөт: күзгү (45–50 күн, бул мезгилде буудайдын вегетация органдары чыгат) жана жаз-жайкы (75–100 күн, мында анын генерация органдары калыптанып, түшүм берет). Жаздык буудай жазында эгилет; вегетация мезгили 70–110 күн. Себилгенден кийин 5–7 күндө (17–18°С температурада) өнүп чыгып, 16–25°Сде жакшы өсөт. Күздүк буудай –35°С, жаздык буудай –10°С суукка чыдайт. Буудай нымдуу жана азык заты жетиштүү жерде жакшы өсөт. Кыргызстанда күздүктүн Кылкансыз-1, Эритроспермум-80, Интенсивдүү, Кызыл шаркыратма 210, Кыргыз 16, Лютенсценс 46, Жамин, Безостая-1, Фрунзе-60 жана башка сорттору, жаздыктын кыргыз жапалдаш сорту эгилет. Буудай селекциясы көп түшүм алынуучу, жыгылбаган, илдет жана зыянкечтерге туруктуу, сапаттуу нан жана нан азыктары бышырылуучу сортторун чыгарууга багытталган. Зыянкечтери: данчы үкүчө, гессен чымыны, швед чымыны жана башкалар. Илдеттери: өсүмдүк даты, ''чаӊгыл'' кебер ж. б.
[[Category: 2-том]]

БУУГАН

2026-06-15T04:14:08Z

Gulira:

'''БУУГАН''', К ө т м а л д ы – Кочкор (Чүй) суусунун Ысык-Көлдү көздөй кеткен айрыгы, салаасы; эски нук, сай. Балыкчы шаарынын түштүк-батышында. Узундугу 8 ''км''дей, жазылыгы 18–180 ''м'', тереӊдиги 3–4 ''м''ге жеткен. Бирок кийинки жылдарда Көтмалдынын аймагында жерди өздөштүрүү иштеринин натыйжасында өзөн бир топ өзгөрүүгө учураган; баш жагы түзөтүлүп, айдоого айланган, ылдый шаарга жакын жерин өнөр жай ишканалары, жол курулуштары ээлеген. Эски нуктун сакталып калган бөлүгү ортосунда, анын узундугу 3 ''км''дей, азыр кургак сай. Көтмалдынын аягы Ысык-Көлдүн жээгиндеги Кызыл-Сазды аралап өтөт. Бул 500 ''м'' аралыкта эски нук менен бир аз кара суу агат. Көтмалды айрыгынын пайда болгон убагы белгисиз, бирок анын акыркы 130 жыл ичинде абалы негизинен маалым. Илгери саратан жайда, Кочкор суусу кирген мезгилде суу көптүгүнөн өзөнгө батпай, кашаттарга чейин жайылып, Боом капчыгайын карай имерилиште суу жээктеп ашып, аны жемирип, жердин ыгына карай эӊкейиш менен Ысык-Көлдү көздөй агып, Бууган салаасын пайда кылган. Жайдын аягында, Кочкор суусу тартылганда Буугандын айрыгында аз эле суу калып, күзүндө топтолгон. Бул мезгили менен суу аккан салаасы Көтмалды же Бууган атыккан. Кочкор суусун торогон Орто токой бөгөтү курулгандан бери (1960) Буугандын нугу кургап, аны менен суу акпай калган. Кылымдар бою Бууган бир калыпта турган эмес. Анын абалы (узун-кыскалыгы, чоӊ-кичинелиги) көбүнчө Ысык-Көлдүн деӊгээлинин өзгөрүшүнө байланыштуу болгон. Көлдүн суусу көбөйүп, Ысык-Көл чанагына батпай, Боом капчыгайы аркылуу Сары өзөн Чүйгө куйган убакта (17-кылымдын ортосу – 19-кылымдын 1-чейреги) Бууган көл суусунун астында калган. Кийин көлдүн тартылышы менен салаа кайта калыбына келип узарган жана нугу кеӊейип тереӊдеген. 1856-жылы күзүндө (П. П. Семёнов-Тян-Шанскийдин 1867-жылкы маалыматы боюнча) Көтмалдынын жазылыгы 12 ''м''ге, 10 жылдан кийин (Ф. Р. Остен-Сакен, 1869) 15 ''м''ге жеткен. 1860-жылы Көтмалдынын аймагы ченелип, картага түшүрүлгөндө (М. И. Венюков) салаанын узундугу 3,5 ''км'', суунун тереӊдиги (май айында) 180 ''см''ден ашык, агын суунун ылдамдыгы 103 ''м/сек'' болгон. 1898-жылы май айында Буугандын узундугу 5,5 ''км''ге жетип, өзөн менен Ысык-Көлдү көздөй чыгымы 10 ''м''3''/сек'' болгон суу аккан (Л. Шеффер, 1899). Мындан 9–10 миӊ жыл мурун (плейстоцендин аягы, голоцендин башы) Бууган аркылуу Пра–Чүй суусу аккан; анын 32 ''км''ге созулган уландысы Балыкчы булуӊунун таманында суу астында жаткан өзөндүн нугунан көрүнүп турат. Көтмалды топоними адабиятта 19-кылымдын башынан бери белгилүү («Манас» эпосунда ал андан мурун эле айтылып жүргөн). Бирок европалык илимпоздор үчүн анын абалы бүдөмүк болчу: немис географтары А. Гумбольдт (1831), К. Риттер (1832) ж. б. Көтмалдыны Ысык-Көлдөн агып чыккан суу деп караган. Бул өзөндүн картадагы так ордун абалын илимде биринчи болуп 1856-жылы П. П. Семёнов аныктаган. Ал эми Бууган топоними – адабияттарда 1875-жылдан кезигет. А. В. Каульбарс (1875) аны казылган аӊ, арык (канава), В. В. Сапожников (1903) Кочкор суусунун бир айрыгы деп эсептеген. Бул эки аталыштын качан жана кандайча пайда болгону, этимологиясы белгисиз. Карылардын айтуусуна караганда номен Көтмалдынын нугун торогон, бууган деген сөздөн чыгышы ыктымал. Өзөндүн айрым жерлери Буулан-Арык, Бууган-Чий, Ак-Чийбууган ж. б. аталып, өрөөндүн өзгөчөлүгүн билдирет. ''С. Өмүрзаков''.
[[Category: 2-том]]

БУУ КЕМЕСИ

2026-06-15T03:48:25Z

Gulira:

'''БУУ КЕМЕСИ''', п а р о х о д – буу кыймылдаткычы (буу машинасы же бара) менен кыймылга келип, өзү жүрүүчү кеме; баралуу буу кемеси б а р а ж ү р г ү ч т ө р (турбоход) деп да аталат. Ал ''буу машинасы'' ойлоп табылгандан кийин курулган, бирок 19-кылымдын башында гана колдонула баштаган. Алгачкы «Клермонт» буу кемесин Түндүк Америкада 1807-жылы Р. Фултон курган. Россияда алгачкы «Елизавета» буу кемесиси 1815-жылы Петербург менен Кронштадттын ортосунда каттаган. Азыркы өзү жүрүүчү кеменин негизги түрү – т е п л о х о д, ал негизинен ичинен күймө кыймылдаткыч менен жүрөт.
[[Category: 2-том]]

БУУ КАЗАНЫ

2026-06-15T03:46:41Z

Gulira:

'''БУУ КАЗАНЫ ''' – жогорку басымдуу бууну алууга ылайыкталган жылуулук алмаштыргыч аппарат. Буу алууда көбүнчө суу пайдаланылат да, ал казандын очогуна катуу отун же газ жагып, бууга айландырылат. Бууну өнөр жайда пайдалануу 18-кылымда башталган. Орус ойлоп табуучусу И. И. Ползунов дүйнөдө 1-буу машинасын 1765-жылы курган. Андан кийин Буу казанынын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, анын пайдалуу аракет коэффициентин арттыруу, казандын өлчөмүн жана материалды аз сарптоо багытында үзгүлтүксүз иштер жүргүзүлгөн. Буу казаны колдонулушуна жараша орнотулма (стационардык) жана көчмө болуп бөлүнөт. Орнотулма буу казаны электр станцияларына орнотулуучу энергиялык, өнөр жайлык, коммуналдык ишканалардын казан агрегатына коюлуучу жана имаратты жылыткыч болуп айырмаланат. Транспортко (паровоз, пароход ж. б.) орнотулуучу буу казаны көчмө казандын мисалы болот. Казандын газ түтүктүү жана суу түтүктүү түрү бар, алар камералуу жана секциялуу болот. Электр станциясында 100 ''кг/см''2 басымдагы бууну пайда кылууда 230 ''т/с'' өндүрүмдүүлүктө иштеген буу казаны орнотулат, ошондой эле 200–300 ''кг/см''2 басымдагы бууну 500 ''т/с'' өндүрүмдүүлүктө иштетүүчү буу казандары да бар.
[[Category: 2-том]]

БУУ БАРАСЫ

2026-06-15T03:34:36Z

Gulira:

'''БУУ БАРАСЫ''', б у у т у р б и н а с ы (лат. turbo – куюн, чимирик, ийик) – суу буусу кеӊейгендеги потенциалдык энергияны механикалык энергияга айландыруучу жылуулук кыймылдаткыч. Буу барасы жумушчу калактар бекитилген дисктүү ротордон, буу киргизүүчү жана чыгаруучу патрубоктуу станоктон, диафрагмадан жана соплодон турат. Дисктер валга бекитилет. Бара иштегенде соплодогу буу кеӊейип, калакчалардын айлануу багытын көздөй буунун ылдамдыгы жогорулап, калакты айланып өткөн буунун агымы өзүнүн кыймыл багытын өзгөртөт. Бул учурда калакчаларга аракет эткен күчтөр жумуш аткарат. Буунун кеӊейишине жараша буу барасы а к т и в д ү ү жана р е а к т и в д ү ү болуп айырмаланат. Баранын айлануучу бөлүктөрүндө буу үзгүлтүксүз кеӊейгендиктен, буу мезгил-мезгили менен ке-
 <center>'''Сүрөт бар'''
 Буу барасы (турбинасы): 1, 2, 3 – калакчалар; 4 – буу кирүүчү патрубок; 5 – буу чыгаруучу патрубок; 6, 7 – диафрагмалар; 8 – диск бекилүүчү вал; 9 – сопло.

</center>
ӊейе турган поршендүү буу машинасына караганда буу барасында механикалык энергия үзгүлтүксүз пайда болуп турат. Ошентип, барада үзгүлтүксүз тез жүрүүчү электр генераторун, аба үйлөткүчтөрдү, аба кысуучу көөрүктү (компрессорду) иштетүүгө колдонулат. Буу барасы пайдаланылышына жараша орнотулган жана көчмө болуп бөлүнөт. Орнотулган (стационардык) буу барасы станциясына, көчмө буу барасы кемелерге орнотулат.
[[Category: 2-том]]

БУУ

2026-06-15T03:30:47Z

Gulira:

'''БУУ ''' – газ абалындагы зат. Буулануу процессинде пайда болот. Заттын мындай абалы ошол эле бууланган заттын конденсацияланган (суюк же катуу) абалы менен теӊ салмакта болгон шартта алынат. Химиялык таза заттар каныккан буу, каныкпаган буу, өтө каныккан буу абалында болот. Алар каныгуу температурасы жана басымы аркылуу айырмаланат. Суу буусу буу барасында жана буу машинасында жумуш аткарууда колдонулат.
[[Category: 2-том]]

БУТОО

2026-06-12T11:29:35Z

Gulira:

'''БУТОО''', кара: ''Дарак бутоо''.
[[Category: 2-том]]

БУТЛЕРОВ Александр Михайлович

2026-06-12T11:28:05Z

Gulira:

'''БУ́ТЛЕРОВ ''' Александр Михайлович [03 (15). 09.1828 – 05 (17). 08. 1886] – орус химиги, органикалык бирикмелердин түзүлүш теориясын негиздөөчү. Казандагы химик-органиктер мектебинин жетекчиси. 1849-жылы Казан университетин бүтүп, ошол эле жерде мугалим, 1854-жылы экстраординар, 1857-жылы ординар профессор, 1860- жана 1863-жылдары ректору, 1868–1885-жылдары химия боюнча Петербург университетинин ординар профессору, 1884-жылы Петербург ИАга ординар академик, 1878–1882-жылдары орус физика-химиялык коомунун химия бөлүмүнүн (Н. Н. Зининден кийин) башчысы. Россиядагы жана чет элдик көп илимий коомдун ардактуу мүчөсү. Эксперименттик изилдөөсүн Парижде Ш. А. Вюрцтун лабораториясында улантып, иоддуу метиленди жаӊы ыкма менен синтездеген (1858). Ал 1-жолу гексаметилентетраминди (уротропин) жана формальдегиддин полимерин синтездеген. Формальдегиддин полимерин акиташ суусу менен иштетүүдөн 1-жолу кантты синтездеп алган (1861). «Заттардын химиялык түзүлүшү» деген докладында органикалык бирикмелердин түзүлүшү жөнүндөгү негизги идеясын айткан. Ал биринчилерден болуп изомерия кубулушуна түшүнүк берген. Эмг.: Сочинения. Т. 1–3, М., 1953–58 (библ. трудов). Ад.: ''Быков Г. В.'' Александр Михайлович Бутлеров. М., 1961.
[[Category: 2-том]]

БУТИРОМЕТР

2026-06-12T11:12:27Z

Gulira:

'''БУТИРО́МЕТР ''' (гр. bútyron – май жана ''...метр'') – сүттүн майлуулугун өлчөөчү аспап.
[[Category: 2-том]]

БУТИЛ СПИРТТЕРИ

2026-06-12T11:10:48Z

Gulira:

'''БУТИ́Л СПИРТТЕРИ ''' – спиртке мүнөздүү жыты бар түссүз суюктук. Анын 4 изомери белгилүү: бутанол-1 СН3(СН2)3ОН, кайноо t 117,4°С. Өнөр жайда глицерин, глюкоза, крахмал ж. б. углеводдорду ферменттик ачытуу жана синтез жолу менен алынат; бутанол-2 СН3СН2СНОНСН3, кайноо t 100°С, β-бутиленди гидролиздөөдөн алууга болот; изобутил спирти (СН3)2СН–СН2ОН, кайноо t 107,5°С, катализатордун катышуусунда СО менен Н2нин аралашмасынан синтезделет; триметилкарбинол (СН3)3СОН, кайноо t 82,9°С, изобутиленди гидратациялоодон алынат. Алар – химиялык касиеттери боюнча кадимки алифаттык спирттер. Үчүнчүлүк бутил спиртинен башкалары окистенип, карбонилдүү бирикмелерди пайда кылат. Өндүрүштө мочевина-формальдегид чайыры үчүн модификатор, пластификаторлорду алууда жана этил целлюлозаларын өндүрүүдө эриткич катары, татаал эфирлерди, жуугуч заттарды жана башкаларды синтездөөдө колдонулат.
[[Category: 2-том]]

БУТАРА МЕНЕН КУМ ЧАЙКОО

2026-06-12T10:57:20Z

Gulira:

'''БУТАРА МЕНЕН КУМ ЧАЙКОО ''' – чачынды кендин үстүнө салынган арыкка суу жиберүү менен кумдагы металлды бөлүп алуунун жөнөкөй процесси. Суу акырындап жеӊил тектерди жууп кетет. Оор минералдар арыктын түбүндө чөгөт да, анан ''бутара'' жана ноочо аркылуу тазаланып алынат. Бул ыкма 19-кылымдын 30-жылдары Уралда кен иштетүүнүн гидравликалык жолун ойлоп чыгарууга негиз болгон. Кен чачындысын экскватордун, бульдозёрдун, скрепердин жардамы аркылуу механикалаштырылган гидравликалык жол менен алуу ыкмасы бутара менен кум чайкоону сүрүп чыгарууда.
[[Category: 2-том]]

БУТАН

2026-06-12T10:49:00Z

Gulira:

'''БУТА́Н''', Б у т а н К о р о л д у г у (дзонг-к тилинде – Друк-Юл, сөзмө-сөз Ажыдаар өлкөсү) – Түштүк Азиядагы мамлекет, Чыгыш Гималайда жайгашкан. 
[[File:БУТАН38.png | thumb | none]]
Чыгышынан жана түштүгүнөн Индия, түндүгүнөн жана түндүк-батышынан Кытай менен чектешет. Аянты 46,65 миӊ ''км''2. Калкы 771,6 миӊ (2020). Борбору – Тхимпху шаары. Расмий тили –
 <center>'''Таблица бар'''</center>
дзонг-кэ (бхотия) тили. Акча бирдиги – нгултрум. Административдик-аймактык жактан 20 провинцияга (дзонг) бөлүнөт. Бутан – БУУнун (1971), Түштүк Азия өлкөлөрүнүн кызматташуу ассоциациясынын (1985; СААРК), Эл аралык валюта фондунун (1981), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (байкоочу катары) мүчөсү. Бутан – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – чектелген монархия. Мамлекет башчысы – король. Аткаруу бийлигин король жана Министрлер Кеӊеши ишке ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук чогулуш (Цонгду). Бутан – тоолуу өлкө. Түштүк чек арасын бойлой тоолуу аллювий түздүгү, түштүк жагын адырлуу бөксө тоо, борбордук бөлүгүндө бийиктиги 4840 ''м''ге жеткен Кичи Гималай, түндүгүндө Чоӊ Гималай (эӊ бийик чокусу 7554 ''м'' болгон Кула-Кангри тоосу) жатат. Темир, коргошун, жез, таш көмүр, слюда, мрамор казылып алынат. Климаты муссондук, түштүк жагы ысык жана нымдуу (жылына 2000–5000 ''мм'' жаан жаайт, айлык орточо темпратурасы кышында –4°тан – 16°Сге чейин, жайында 30–36°С), тоо аралык өрөөндөрдө – жумшак, мелүүн-нымдуу (жылына 1000–1500 ''мм'' жаан жаайт). Брахмапутра дарыясынын куймалары – Манас, Санкош, Ванг-Чу, Нгамо. Түндүгүндө көптөгөн мөӊгүлүү көлдөр бар. Аймагынын 65%ин токой ээлейт. Жалпы аянты 12,4 миӊ ''км''2 (2005) коргоого алынган аймагы бар; анын ичинде Торса коругу, Жигме-Сингай-Вангчук, Жигме-Доржи улуттук парктары уюштурулган. Негизги калкы – бхотия же бутандыктар. Орточо жашынын узактыгы, аялдарыныкы – 54,1, экектерини- 
[[File:БУТАН39.png | thumb | Лхунци шаарына кеткен жол.]]
ки – 54,7. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 16,7 киши. Шаар калкы – 21%. Ири шаарлары: Тхимпху, Пхунчхалинг. Бутандын байыркы жана орто кылымдардагы тарыхы толук изилденген эмес. 6–7-кылымдарда Бутандын аймагы азыркы Индиянын Ассам штатын камтыган Брахмапутра өрөөнүндөгү Камарупа мамлекетинин курамында болгон деген маалыматтар кездешет. Камарупа кыйрагандан кийин Бутанга бир нече ирет тибеттиктер басып ки- 
[[File:БУТАН40.png | thumb | none]]
рип, алардын айрым бөлүктөрү жергиликтүү элдер менен чогуу отурукташып калган. Тибеттиктер Бутанда өз маданияты менен ламаизмди карманган. 17-кылымдын ортосунда Бутан чексиз монархиялык мамлекет болуп калыптанган. 1774-жылы азыркы Бутандын аймагында жашаган элдер Кытайдын бийлиги астына өткөн. 19-кылымдан 1947-жылга чейин Бутанда Улуу Британиянын протектораты орногон. 1907-жылы англичандардын жардамы менен Вангчуктар династиясынын бийлиги орнотулуп, алгачкы өкүлү Угьен Вангчук такка отурган. Англиялык колониячыл өкмөт Бутандын тышкы саясатын көзөмөлдөгөнү менен ички иштерине кийлигишкен эмес. 1949-жылы Бутан көз каранды эместикке жетишкен, бирок чет мамлекеттер менен байланышы Индиянын көзөмөлү астында жүргүзүлгөн. 1954-жылы мыйзам чыгаруу органы – Улуттук чогулуш (Цонгду) түзүлгөн. 1971-жылы Бутан БУУнун мүчөсү болуп кабыл алынган. 1998-жылы өлкөдө саясий реформалар жүргүзүлүп, король айрым ыйгарым укуктарын Улуттук чогулушка өткөрүп берген. Цонгду 2004-жылы Азия кызматташтык диалогуна кошулган. 2007-жылдан Азия парламенттик ассамблеясынын мүчөсү. 2006-жылдан королу Кхесар Намгьяла. Бутан – агрардык өлкө. Дүйнөдөгү анча жакшы өнүкпөгөн өлкөлөрдүн катарына кирет. ИДПнин көлөмү 2,9 млрд долларды түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 1400 доллардан туура келет. ИДПде айыл чарбасынын үлүшү 36%, өнөр жайы менен курулуштуку 23%. Акиташ, мрамор, доломит, графит, сланец, асыл таштар жана азыраак темир, көмүр өндүрөт. Экономикасындагы эӊ тез өскөн тармак – гидроэнергетика. Жылына 2 млрд ''кВт·с'' электр энергиясын өндүрөт, анын 99%ин ГЭС берет. Энергияга болгон ички керектөөсү анча жогору болбогондуктан, негизинен экспорттолот (Индияга). Кустардык кол өнөрчүлүгү (кездеме, килем, согуш куралдары, металл менен жыгачты кооздоо) өнүккөн. Цемент, тамак-аш, токой өнөр жайы бар. Чакан ишканалары басымдуу. Жеринин 7,7% иштетилет. Негизги өсүмдүгү шалы, жүгөрү, картошка, цитрус өсүмдүктөрү, жемиштер. Жайытта багылган мал чарбачылыгы (жылкы, топоз, кой, эчки) өнүккөн. Автомобиль жолунун узундугу 4007 ''км''. Темир жолу жок. Сыртка электр энергиясын, асыл таштарды, цемент, жыгач, жемиш консерваларын, кардамон, мускус, лак, мом, графит, пил сөөгүн чыгарат. 
[[File:БУТАН41.png | thumb | Тхимпху чеби.]]
Сырттан оор машина тетиктерин, транспорт жабдыктарын, минерал майларын, күрүч алат. Почта маркаларын сатуу жана чет элдик туризм өнүккөн. Негизги соода өнөктөштөрү: Индия, Бангладеш. 
[[File:БУТАН42.png | thumb | none|Бутан акчасы.]]
2003-жылы Тхимпхуда Королдук университет негизделген, анын астында илим-изилдөө институттары бар; алар: Королдук менеджмент институту, Королдук технологиялык институт, Салттык медицина улуттук институту ж. б. телекөрсөтүүсү 1999-жылдан иштейт. 1992-жылдан жума сайын «Кунсель» гезити чыгат. Архитектурасы менен искусствосу ламаизмдин таасиринде өнүккөн. Бутандын архитектурасы 17-кылымда дзонгдор аркылуу таанылган.

 Ад.: ''Алексеева Н. Н.'' Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; ''Иванов Б. А.'' Бутан // Политическая история государств Азии и Северной Африки. XX век. М., 1996; ''Кальцов Н. Н.'' Бутан. М., 1989.
[[Category: 2-том]]

БУТАКТАНУУ

2026-06-12T10:26:55Z

Gulira:

'''БУТАКТАНУУ ''' ө с ү м д ү к т ө – жаӊы өркүндүн пайда болушу жана алардын сабакта, көп жылдык бутакта, тамыр сабакта тармактанышы. Бутактануунун натыйжасында өсүмдүктүн чөйрө менен байланышкан бетинин аянты кеӊейип, тиричилиги үчүн керек азык заттарды, күн энергиясын көбүрөөк алууга мүмкүндүк түзүлөт. Анын бир нече түрү белгилүү. 1. Д и х о т о м и я л ы к же ачаланып бутактануу. Мында өсүү конусунан бирдей эки бутак өсүп чыгат, өз кезегинде алардын ар биринен дагы экиден бутактар пайда болот дагы ушул сыяктуу. 2. Айрым өсүмдүктүн негизги сабагынын чоку бүчүрү өсүшүн токтотуп, анын алды жагындагы тушташ эки каптал бүчүрлөрдөн эки бутак өнүп чыгат. Алар белгилүү өлчөмдө узарганда өсүшүн токтотот да ар биринен экиден бутак пайда болот. Мындай бутактануу жалган д и х о т о м и я л ы к деп аталат. 3. М о н о п о д и я л ы к бутактанууда негизги башкы сабак узунунан өсүүсүн токтотпойт да, анын өсүү конусунда калыптанган каптал
[[File:БУТАКТАНУУ37.png | thumb | Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн өркүнүнүн бутактануу схемасы: 1 – дихотомиялык (''а'' – изогамия; ''б'' – анизогомия); 2 – моноподиялык; 3 – симподиялык.]]
бүчүрлөрдөн каптал бутактар өсүп, ал бутактардан экинчи катардагы каптал бутактар пайда болот. Негизги бутак каптал бутактарга караганда ылдамыраак өсүп, жоон жана узун болот. Бул бутактануу пальма, карагай жана башкаларга мүнөздүү. 4. С и м п о д и я л ы к б утактанууда чоку бүчүр белгилүү мезгилден кийин өсүшүн токтотуп, андан бир аз төмөнүрөөк жайгашкан каптал бүчүр өсөт, ал өсүүсүн токтоткон кезде каптал бүчүр бутактанат. Мындай бутактануу көпчүлүк дарак (кайыӊ, терек, тал ж. б.) жана чөп (дарбыз, картошка ж.б.) өсүмдүктөргө мүнөздүү. Бутактануу сабакта гана эмес, тамырда, топ гүлдө, тарамыштарда (өткөргүч боочолордо), жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн талломдорунда да болот. Ал өсүмдүктүн сырткы көрүнүшүн (габитусун) аныктайт. ''К. Т. Шалпыков.''
[[Category: 2-том]]

БУТАКАНА

2026-06-12T10:21:08Z

Gulira:

'''БУТАКАНА''' , т и р (фр. tir – кере тартуу, жаа тартуу) – кол менен атылчу куралдардан ок атып көнүгүү жана машыгуу үчүн жасалган жабык же жарым-жартылай ачык жай. Бутакананын узундугу эки түрдүү (400 ''м'' жана 100 ''м'') болот. Бутакана куралдарды сынап көрүү полигондорунда, ок атуучу куралдарды чыгаруучу ишканаларда курулат. Ал ок тешип чыгып кетпегидей, аткычтардын коопсуздугуна зыян келбегендей кылып жасалат. Бутаканада ок тийүүчү тилке менен буталар механикалаштырылат жана электрлештирилет, көмөкчү жана сабак өткөрүлүүчү жайлары, ок-дары коюлуучу, эс алуучу бөлмөлөрү болот.
[[Category: 2-том]]

БУРЯТИЯ

2026-06-12T10:06:55Z

Gulira:

'''БУРЯ́ТИЯ''' , Б у р я т Р е с п у б л и к а с ы Россия Федерациясынын курамында. Чыгыш Сибирдин түштүгүндө (Сибирь Федерация округу), Байкал көлүнүн чыгышында жайгашкан. Аянты 351,3 миӊ ''км''2. Калкы 971 139 (2025). Административдик-аймактык жактан 21 районго бөлүнөт. Ошондой эле 6 шаары, 21 шаарчасы бар. Борбору – Улан-Удэ шаары. 
[[File:БУРЯТИЯ35.png | thumb | Аршан курортунун айланасындагы бал карагай токойлору.]]
Бурятия – тоолуу өлкө. Аймагынын басымдуу бөлүгүн ''Забайкалье,'' ошондой эле Чыгыш Сибирдин түштүк бөлүгү ээлейт. Рельефине жараша 4кө бөлүнөт: орто бийиктиктеги Селенга тоосу (бийиктиги 1200–1700 ''м''), Чыгыш Саян (эӊ бийик жери – Мунку-Сардык, 3491 ''м''), Байкал тоолуу облусу (бийиктиги 2000–2500 ''м''ге жеткен Хамар-Дабан, Улан-Бургасы, Бургуза, Байкал тоолору), Витим бөксө тоосу (1000–1200 ''м''). Климаты кескин континенттик. Кышы узак, суук, кар аз жаайт. Табигый шарты калктын жашоосуна анча жагымдуу эмес. Январдын орточо температурасы –18...–22°С, июлдуку 10–14°С. Жылдык жаан-чачыны 400–500 ''мм''. Ири дарыялары: Селенга, Баргуза, Жогорку Ангара, Витим (Ленанын куймасы), Иркутск. Байкал көлүнө куюшат. Негизинен күл топурак басымдуу. Талаа жана токойлуу талааларында күрөӊ, кызгылт топурак өөрчүгөн. Аймагынын 4/5үн токой каптап жатат. Забайкалье, Тункин улуттук парктары, Баргуза, Байкал, Жерге коруктары бар. Калкынын негизин орустар (67,8%), буряттар (27,8%) түзөт. Ошондой эле украин, татар ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Шаар калкы 57%. Ири шаарлары: Улан-Удэ, Кяхта, Гусиноозерск, Закаменск. Бурятиянын аймагында адамдар байыркы таш доорунан эле жашагандыгы белгилүү. Биздин замандын 3-кылымынан 11-кылымга чейин Бурятияны байыркы хунн, уйгур, эвенк көчмөн уруулары мекендеген. 13-кылымдын башында Байкал аймагында монгол тилдүү буряттар, эвенктер жашаган. Алар негизинен мал чарбасы, аӊчылык менен кесиптенишкен. Болжол менен 17-кылымдын аягында бурят элинин калыптануусу аяктаган. 17-кылымдын башында Бурятиянын аймагына алгачкы казак-орус отряддары келген жана алар өзүлөрүнүн таяныч пункттары – острогдорду кура башташкан. Алардын айланасында Россиянын борбордук райондорунан келген орус дыйкандары, өнөр жайчылар отурукташа баштаган. 17-кылымдын ортосунда Бурятия Россиянын курамына толук кирген. Улуттук, крепостнойлук эзүүнүн күчөшү 1658-, 1696-жылдары көтөрүлүштөрдүн келип чыгышын шарттаган. «Бөтөн элдерди башкаруу уставына» (1822) талаа думалары негизделип, алардын башында жергиликтүү администрация башчылары – тайшалар турган. 18–19-кылымдарда шаманизм менен катар эле православие жана буддизм (ламаизм) диндери тарала баштайт. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Бурятияда административдик-аймактык реформа жүргүзүлгөн. Колониялык фонддун эсебине иркут буряттарынын жеринин 53%ин, Байкал боюндагылардын 36%ин тартып алышкан. Жергиликтүү элдердин нааразычылыгынын күчөшүн токтотуу үчүн 1904-жылы аймакка согуштук абал киргизилген. 1914–1918-жылдарда миӊдеген буряттар согушка чакырылып, тылдык эмгектерге тартылган. 1918–1919-жылдарда япондук жана америкалык интервенттер басып алган. 1921-жылы 27-апрелде жана 1922-жылы 9-январда Бурят-Монгол жана Монгол-Бурят автономия облустары түзүлгөн. Алар 1923-жылы 30-майда Бурят-Монгол автономия облусуна биригишип, РСФСРдин курамына киришкен. 1958-жылы Бурят АССРи болуп түзүлгөн. 1990-жылдан суверендүүлүгү жөнүндө декларация кабыл алынып, 1992-жылдан Бурят Республикасы деп аталат. Улуу Сибирь магистралынын курулушу (Транссибирь магистралы; 1891–1916) Бурятияда өнөр жайынын өсүшүнө чоӊ таасирин тийгизген. Өнөр жайынын башкы тармактары: тоо кен казуу, машина куруу (авиация, локомотив жана вагон ремонттоо, электр машиналарын куруу заводдору ж. б.), металл иштетүү, токой, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, курулуш материалдар, жеӊил, тамак-аш өнөр жайы. Күрөӊ көмүр, графит, вольфрам, молибден (казылып, иштетилет), апатит казылып алынат. Гусиноозерск ГРЭСи иштейт. Бодо мал, кой (кылчык жүндүү), чочко асыралып, үй куштары багылат. Дан эгиндери (негизинен буудай) жана тоют өсүмдүктөрү эгилип, картошка, жашылча айдалат. Куну чарбасы, жапайы айбандарды асыроо өнүккөн. Байкал көлүндө, Селенга, Баргуза дарыяларында кеме жүрөт. Курорттору: Аршан, Горячинск, Нилова Пустынь ж. б. Россия Илимдер академиясынын Сибирь бөлүгүнүн курамында Бурят, 15 ЖОЖ (филиалдары менен илимий борбору), китепканалар, край таануу жана сүрөт музейлери, драма, опера жана балет театрлары иштейт.

 Ад.: Бурятия: Природные ресурсы. Улан-Уде, 1997; ''Санжиев Г. Л., Санжиева Е. Г''. Бурятия. История (XVII–XIX вв). Улан-Уде, 1999; Историко-культурный атлас Бурятии. М., 2001; Структура и функционирование экосистем Байкалского региона. Улан-Уде, 2003; Атлас Республики Бурятия. Улан-Удэ, 2005. ''Р. Карачалова, А. Орозов.''
[[Category: 2-том]]

БУРЧ

2026-06-12T09:35:09Z

Gulira:

'''БУРЧ ''' – бир чекиттен чыккан ар кандай эки шооладан түзүлгөн геометриялык фигура.(а-сүрөт) Шоолалар бурчтун жактары, ал эми алардын жалпы башталышы – анын чокусу. Кээде ал жалпы башталышка ээ болгон эки шоола менен чектелген тегиздиктин бөлүгү деп аныкталат. Эгер эки бурчтун жактары, чокулары дал келсе, анда алар барабар бурч (конгруэнттүү) болот. Бурч градус же радиан менен ченелет. Эгер эки бурчтун жактары бир түз сызыкта жатып жана жалпы жакка ээ болушса, анда алар жандаш бурч деп аталат.(б-сүрөт) Эгер биринин жагы экинчисинин чокусу аркылуу уланса, анда вертикаль бурч болот.(в-сүрөт) Вертикаль бурчтар өз ара барабар (∠ 1 жана ∠ 2, ∠ 3 жана ∠ 4). Эгер бурч өзүнүн чектеш бурчуна барабар болсо, анда ал тик бурч деп аталат.(г-сүрөт) Бурчтун жактары бир түз сызыкты түзсө, анда ал жайылган бурч.(д-сүрөт) Тик бурчтан кичине бурчтар, ал эми тик бурчтан чоӊ, жайылган бурчтан кичине бурч кеӊ бурч болот.(ж-сүрөт) Кандайдыр конустук бет менен чектелген мейкиндиктин бөлүгү көлөмдүк бурч деп аталат. Анын айрым учуру көп грандуу бурч болот.
[[Файл:БУРЧ.png|alt=Жандаш бурчтар|thumb|center]]
 Б. ''Э. Канетов.''

[[Category: 2-том]]

БУРЧ

2026-06-12T09:29:25Z

Gulira:

'''БУРЧ ''' – бир чекиттен чыккан ар кандай эки шооладан түзүлгөн геометриялык фигура. Шоолалар бурчтун жактары, ал эми алардын жалпы башталышы – анын чокусу. Кээде ал жалпы башталышка ээ болгон эки шоола менен чектелген тегиздиктин бөлүгү деп аныкталат. Эгер эки бурчтун жактары, чокулары дал келсе, анда алар барабар бурч (конгруэнттүү) болот. Бурч градус же радиан менен ченелет. Эгер эки бурчтун жактары бир түз сызыкта жатып жана жалпы жакка ээ болушса, анда алар жандаш бурч деп аталат. Эгер биринин жагы экинчисинин чокусу аркылуу уланса, анда вертикаль бурч болот. Вертикаль бурчтар өз ара барабар (∠ 1 жана ∠ 2, ∠ 3 жана ∠ 4). Эгер бурч өзүнүн чектеш бурчуна барабар болсо, анда ал тик бурч деп аталат. Бурчтун жактары бир түз сызыкты түзсө, анда ал жайылган бурч. Тик бурчтан кичине бурчтар, ал эми тик бурчтан чоӊ, жайылган бурчтан кичине бурч кеӊ бурч болот. Кандайдыр конустук бет менен чектелген мейкиндиктин бөлүгү көлөмдүк бурч деп аталат. Анын айрым учуру көп грандуу бурч болот.
[[Файл:БУРЧ.png|alt=Жандаш бурчтар|thumb|center]]
 Б. ''Э. Канетов.''

[[Category: 2-том]]

БУРХАНОВ

2026-06-12T09:23:39Z

Gulira:

'''БУРХАНОВ ''' Шүкүр (15. 09. 1910, Ташкент – 14. 08. 1987, ошол эле жер) – өзбек актёру, СССР эл артисти (1959), Өзбек ССР Хамза атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1964). 1928-жылы Өзбек мамлекеттик драма театрынын (азыркы Хамза атындагы театр, Ташкент) труппасына кирген. Бурхановдун сахналык ишмердиги 1928-жылы башталган. Актёрдун чыгармачылыгы көп кырдуу: ал психологиялык жактан татаал, ошондой эле курч сатираны, романтикалуу жана драмалык образдарды түзгөн. Аткарган ролдору: Гулям (Яшен, «Сыймык жана сүйүү»), Гафур (Хамза, «Бай жана батрак»), Фархад (Хикмет, «Сүйүү жөнүндө легенда»), Брут (Шекспир, «Юлий Цезарь»), Эдип (Софокл, «Падыша Эдип») жана башка кино тасмаларга да тартылган: Кара батыр («Тахир-Зухра»), Улугбек («Улугбектин жылдыздары»), Ялантуш («Азиянын үстүндөгү бороон») жана башкалар. Бурханов орден жана медалдар менен сыйланган.
[[Category: 2-том]]

БУРУУ

2026-06-12T09:08:30Z

Gulira:

'''БУРУУ ''' – жылдыруунун бир түрү. Мында мейкиндиктин жок дегенде бир чекити кыймылсыз калат. Тегиздикти буруудагы кыймылсыз чекит айлануу борбору деп аталат. Мейкиндикти бурууда кыймылсыз жалгыз түз сызык болот, ал – буруунун огу. Евклид мейкиндигинин буруусу мейкиндик багытынын сакталышына же сакталбашына карата өздүк же өздүк эмес буруу деп ажыратылат. Тегиздикте өздүк буруу декарттык тик бурчтуу координаталар <math>(x,y)</math> менен (координата башталмасы <math>x'=x\cos\varphi-y \sin\varphi</math> Буруу борборунда): <math>y'=x\sin\varphi-y \cos\varphi</math> ал эми өздүк эмес буруу декарттык тик бурчтуу координаталар <math>x'=x\cos\varphi - y\sin\varphi,</math> (''x,y'') ''менен туюнтулат:'' <math>y'=x\sin\varphi-y\cos\varphi</math> ''мында'' <math>\varphi</math> ''– буруу бурчу. Өздүк эмес буруу тегиздикте өздүк буруу менен октук симметриянын көбөйтүндүсү катары көрсөтүлүшү мүмкүн.'' 
[[Category: 2-том]]

БУРУТ

2026-06-12T08:58:20Z

Gulira:

'''БУРУТ '''– 17–18-кылымдарга чейин Цин-манжур ([[КЫТАЙ Эл Республикасы|Кытай]]), монгол тилдүү булактарда, орус авторлорунун эмгектеринде Теӊир-Тоо [[КЫРГЫЗДАР|кыргыздар]]ынын дагы бир аталышы. Алгач ойрот-кыргыздарды [[КАЛМАКТАР|калмактар]] Бурут деп аташып, алар аркылуу Кытай жазмаларына өткөн (кара: [[КЫТАЙ ТАРЫХЫЙ ДАРЕКТЕРИ|Кытай тарыхый даректери]]). Бирок, Ч. [[ВАЛИХАНОВ|Валиханов]]дун кыргыздардын тарыхына арналган макалаларында кыргыздар кытайлар атагандай «бурут» деген атты таптакыр билишпегенин, бул сөздү алар (кыргыздар) такыр угушпагандыгын; «бурут» деген уруктун аталышын кыргыздардын ичинен кездештире албагандыгын жазат. Бурут кыргыздарга сырттан таӊууланган кошумча ат болгон. Биздин замандын баш чендеринде [[Чыгыш Түркстан]] жана ага чектеш жайгашкан аймактарды кыргыздардын бир бөлүгү байырлап, «бурут» (кытайча «булу», «булутэ») деп аталган. Бурут этнониминин аталышы, жаралашы, түпкү жалпылыгы, байланышы боюнча тарыхчы-окумуштуулардын (И. Я. [[БИЧУРИН|Бичурин]], В. Шотт, Ч. Валиханов, Н. [[АРИСТОВ Николай Александрович|Аристов]], А. А. Абдыкалыков ж. б.) изилдөөлөрүндө бир беткей айтылган пикирлер жок.

Ад.: Валиханов Ч. Ч. Собр. соч. в 5и томах. Т. 2. А.-А., 1985.
[[Category: 2-том]]

БУРУНДИ

2026-06-12T08:41:54Z

Gulira:

'''БУРУ́НДИ''' , Б у р у н д и Р е с п у б л и к а с ы – Африканын борбордук бөлүгүндөгү мамлекет. Түндүгүнөн Руанда, чыгышынан жана түштүк-чыгышынан Танзания, батышынан Конго Демократиялык Республикасы 
[[File:БУРУНДИ30.png | thumb | none]]
жана Танганика көлү менен чектешет. Аянты 27,8 миӊ ''км''2. Калкы 12,0 млн (2020). Борбору – Гитега шаары. Расмий тили – француз, рунди тилдери. Акча бирдиги – бурунди франкы. Административдик-аймактык жактан 16 провинцияга бөлүнөт.

 '''Таблица бар.'''

 Бурунди – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 28-февралда 2005-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Аткаруу бийлиги – президент, вице-президент жана министрлер кабинети тарабынан ишке ашырылат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Улуттук Ассамблея жана Сенат). Саясий партиялары: Демократияны коргоонун Улуттук кеӊеши – демократияны коргоо күчү, Бурунди демократия-фронту, Улуттук прогресс союзу. Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн бөксө-тоо ээлеп, батыштан чыгышты карай тепкич сымал 2100 ''м''ден 1400 ''м''ге чейин жапыздайт. 
[[File:БУРУНДИ31.png | thumb | Бөксө тоонун капталындагы топурак эрозиясы.]]
Бөксө тоонун батышы меридиан багытында көтөрүлгөн кырка тоо (эӊ бийик жери – 2684 ''м''), түштүк-батышында Танганьика көлүнүн ойдуӊу жана Рузиди дарыясынын өрөөнү жатат. Климаты субэкватордук, ойдуӊдарында ысык, кургакчыл мезгил июндан октябрга чейин созулат. Өлкөнүн көпчүлүк бөлүгүндө жаан-чачын 1000–1200 ''мм'', бөксө тоодо 1400–1600 ''мм''ге чейин. Айлык орточо температура 15–20°С, ойдуӊдарда 23–25°С чейин, бөксө тоодо 20°С. Негизги дарыялары: Рувубу, Аканьяру (Нилдин куймалары), Малагараси, Рузизи (Конгонун куймалары). Кен байлыктары: уран, никель, жез, кобальт, ванадий, чым көӊ. Жалбырагы күбүлмө, дайыма жашыл токойдун ордуна саванна жана маданий өсүмдүктөр ээлейт. Айрым жерлеринде токой кездешет. Жалпы аянты 154,7 миӊ ''га'' (2005) болгон коргоого алынган 15 табыйгый аймагы бар, анын ичинде Кивира, Рузизи, Рувубу улуттук парктары, резерваттар уюштурулган. Африкадагы калк эӊ жыш отурукташкан өлкө. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 277 киши. Хуту же бахуту (81%), тутси (14%), пигмейлер, тва ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Христиан (80% католик) жана салт болуп калган жергиликтүү динди тутат. Шаар калкы 9%. Ири шаарлары: Бужумбура, Гитега, Нгози, Муйинга. Бурундинин байыркы жана орто кылымдардагы тарыхы аз изилденген. Жазма даректердеги маалыматтарда Бурундинин жергиликтүү эли пигмейлердин тва уруусу экендиги айтылат. Хуту уруулары 14-кылымда келип, твалар менен ассимиляцияланган. 15–16-кылымдарда 
[[File:БУРУНДИ32.png | thumb | none]]
Бурундинин аймагына түштүгүнөн эфиопиялык уруулар басып кирген. 18-кылымда азыркы Бурундинин аймагында Нтаре I (1720–1760) башкарган мамлекет негизделип, айланасындагы урууларды бириктирген. Король Нтаре II (1825–1852) башкарган жылдары бул мамлекет күч-кубаттуулукка жетишкен. 19-кылымдын 2-жарымында өлкө ичинде ич ара согуштар күч алып, андан пайдаланууну көздөгөн европалыктар 1899-жылы Усумбура шаарында (Бужумбура) германдык аскердик пост түзүшөт. 1903-жылы Бурунди королу Мвези II германдык губернатордун бийлигин тааныйт. Бурунди жана Руанда аймактары Германиянын Чыгыш Африка колониясынын курамына кошулуп, Руанда-Урунди деп аталып калат. 1-дүйнөлүк согушта Руанда-Урундини Бельгия каратып алат. 1922-жылы Улуттар Лигасы тарабынан Бельгияга бул жерлерди башкаруу мандаты берилет. 2-дүйнөлүк согуштан кийин, өзгөчө 50-жылдардын аягынан Бурундиде улуттук-боштондук кыймыл күч алат. 1962-жылы 27-июнда БУУнун атайын сессиясында Руанда-Урундидеги бельгиялык опеканы жоюу жөнүндө чечим кабыл алынып, Руанда Республикасы жана Бурунди королдугу түзүлөт. 1966-жылы 28-ноябрда аскердик төӊкөрүштүн натыйжасында монархия жоюлуп, Бурунди республика болуп жарыяланган. Анын биринчи президенти жана өкмөт башчысы – М. Мичимберо. Бурундинин өкмөтү бейтарап болуу жана саясий-согуштук блокторго кошулбоо принцибин өлкөнүн тышкы саясатынын негизи деп жарыялаган. 1970–1980-жылдары жергиликтүү уруулар арасында өз ара кагылыштар күч алып, аскердик төӊкөрүштөр болуп турган. 1987–1993-жылдарда бийлик Улуттук сактап калуунун Убактылуу комитетинин колунда болгон. 1992-жылы жаӊы конституция кабыл алынган. 1993-жылы өлкөдө көп партиялуу системага негизделген шайлоолор өткөрүлгөн. 1996-жылы аскердик төӊкөрүштүн натыйжасында бийликке келген Пьер Буйойя Улуттук жыйналыш менен саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган. 2005-жылы өткөн парламенттик шайлоодо Демократияны коргоо улуттук совети жеӊишке жетишип, натыйжада ал партиянын лидери П. Нкурунзиза өлкөнүн президенти болгон. 2020-жылы президенттик шайлоодо Эварист Ндайишимне 71,45% добуш алып, жеңишке жеткен. Бурунди – агрардык өлкө, дүйнөдөгү жакыр өлкөлөрдүн катарына кирет. ИДПдеги айыл чарбасынын үлүшү 45,6%, 
[[File:БУРУНДИ33.png | thumb | Кофе түшүмүн жыйноо.]]
өнөр жайыныкы 20,8% (2005). ИДПни киши башына бөлүштүргөндө 700 доллардан (АКШ) туура келет. Бир аз вольфрам, ниобий-тантал, алтын, бастнезит, акиташ казылып алынат. 2003-жылы 141,3 млн ''кВт·с'' электр энергиясын 
[[File:БУРУНДИ34.png | thumb | none]]
өндүргөн. Автомобиль жолунун узундугу 14,5 миӊ ''км''. Темир жолу жок. Танганьика көлүндө кеме жүрөт. Пиво, эт-сүт продуктуларын чыгаруучу ишкана, тамеки, текстиль фабрикасы, ун, кант, айнек, цемент заводдору бар. Балык Танганьика көлүнөн кармалат. Мал багылат. Кофе, чай, пахта, буурчак, картошка, жүгөрү, шалы жана башкалар өстүрүлөт. Сыртка кофе, чай, пахта, айнек буюмдарын, булгаарыны, баалуу терилерди чыгарат. Сырттан оор машиналардын тетиктерин, транспорт жабдууларын, нефть жана нефть продукцияларын, кызыл мыя жана анын унун алат. Негизги сырткы соода шериктештери: Бельгия, Германия, Пакистан, Америка Кошмо Штаттары, Руанда. Билим берүү системасында башталгыч жана орто мектептер, кесиптик-техникалык окуу жайлар (мектеп базасында) жана жогорку окуу жайлары бар. Бужумбурада Бурунди университети (1960; 1964), жогорку педагогикалык мектеп (1957), коммерциялык институт (1982), илимий мекемелер, китепкана, музей орун алган. «Ажанс бурундез де прес» мамлекеттик маалымат агентчилиги 1976-жылы негизделген. Телекөрсөтүүсү 1984-жылдан иштейт. Салттык архитектура жана искусство хуту, тутси, тва элдеринин чыгармачылыгынан көрүнөт; сокмо өнөрү (корзиналар, бойро сыяктуу), ийри-буйру жана найза сыяктуу сайма түшүрүлгөн декорация буюмдары; антраморфизм жана зооморфизм жыгач айкелдери колдонулган.

 Ад.: ''Соколова Р. Б.'' Республика Бурунди. Справочник. М., 1992.
[[Category: 2-том]]

БУРУЛЧА

2026-06-12T07:58:36Z

Gulira:

'''БУРУЛЧА ''' Осмонбек кызы (1840, азыркы Ысык-Көл району, Өрүктү айылы – 1916, Каркыранын белинде) – темир ооз комузчу. Атасы чоӊ мүнүшкөр, энеси ооз комузчу, кошокчу болгон. Эл оозунда калган сөздөргө караганда Бурулча темир комуз кагуу менен гана чектелбестен, ырчы, өтө шайыр, оюн-зоок уюштурууга шыктуу болгон. Темир ооз комузда «Турумтай», «Булбул», «Тактеке», «Керме-тоо» сыяктуу күүлөрдү чебер аткарган. Өзү «Бурулчанын селкинчек», «Кош кайрык», «Бурулчанын ой селки» сыяктуу күүлөрдү чыгарган. Бул күүлөрдү К. Орозов, Ы. Туманов жана башкалар комуз үчүн иштеп чыгышкан.
[[Category: 2-том]]

БУРСА

2026-06-12T07:53:10Z

Gulira:

'''БУ́РСА ''' (мурда Бруса, Brusa, байыркы Пруса) – Түркиянын түндүк-батышындагы шаар. Бурса илинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 2,2 млн (2020). Мрамор деӊизиндеги Гемлик булуӊунун жээгинде жайгашкан. Жолдор тоому. Аэропорту бар. Биздин заманга чейин 2-кылымда негизделип, Рим империясынын, андан соӊ Византиянын курамына кирген. 1326-жылы Орхан басып алып, Осмон мамлекетинин борбору болгон. 15–17-кылымдарда жибек токуп сатуунун, 1960-жылдан эл аралык туризмдин ири борбору. 14–16-кылымдарга таандык ысык булактарда мончонун салынган калдыктары, ислам зодчийлигинин эстеликтери (Орхан-бей, Баязид I, Улуу-Жами, Ешиль-Жами мечиттери ж. б.), мечиттер да бар. Бүткүл дүйнөлүк мурасынын тизмесине киргизилген. Университет, музейлер, машина куруу, текстиль, тамак-аш, жыгаччылык өнөр жайлары иштейт. Цитрус өсүмдүктөрүн өстүрүүнүн борбору.
[[Category: 2-том]]

БУРООМЫК

2026-06-12T07:47:49Z

Gulira:

'''БУРОО-МЫК ''' – мыктын жыгач тетиктерди бекитүүчү түрү. Ал жыгачка жакшы буралыш үчүн конус түрүндөгү жана бетинде бурама сайы бар өзөкчө түрүндөгү тетикти элестетет. Буроо-мыктын бөркү 6 кырдуу же (көбүнчө конус сымал) жумуру, бураманы ачуучу же бекитүүчү аспап (отвертка) үчүн жылгалуу болот.
[[Category: 2-том]]

БУРООМЫК

2026-06-12T07:45:29Z

Gulira:

'''БУРООМЫК ''' – мыктын жыгач тетиктерди бекитүүчү түрү. Ал жыгачка жакшы буралыш үчүн конус түрүндөгү жана бетинде бурама сайы бар өзөкчө түрүндөгү тетикти элестетет. Буроо мыктын бөркү 6 кырдуу же (көбүнчө конус сымал) жумуру, бураманы ачуучу же бекитүүчү аспап (отвертка) үчүн жылгалуу болот.
[[Category: 2-том]]

БУРОО

2026-06-12T07:43:22Z

Gulira:

'''БУРОО ''' – бир учунда бөркү, экинчи учунда бурама буралуучу сайы бар өзөк түрүндөгү бириктирме тетик. Стандарттуу Буроонун узундугу 14–300 ''мм'', диаметри 6–48 ''мм'' болуп жасалат. Пайдубал буроо (түп буроосу), кергич буроосу, үстү ачылма буроо, кулпулама буроо деген түрлөрү бар.
[[Category: 2-том]]

БУРКСЕР Гаврилл Владимирович

2026-06-12T05:47:34Z

Gulira:

'''БУ́РКСЕР''' Гаврилл Владимирович (31. 10. 1903-жылы туулган, Украина, Александрия шаары – 15. 06. 1979, Фрунзе) – зоогигиенист, ветеринария илимдеринин доктору (1953), профессор (1959), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1974), 1927-жылы Харьков ветеринария институтун бүтүргөн. 1928–1929-жылдарда ветеринардык врач, 1929–1934-жылдарда жер иштер эл комиссариатында ветеринария башкармасынын башчысы. 1934–1942-жылдарда Ветеринария илим изилдөө институтунун директорунун орун басары. 1942–1946-жылдарда Советтик Армияда (атчандар дивизиясынын ветеринария башкармасынын башчысы). 1946–1950-жылдарда Өзбекстан мал чарба илим изилдөө институтунун директорунун орун басары. 1951-жылдан К. И. Скрябин атындагы КАЧИде кафедра башчысы. Малды тоюттандырууда синтездик азоту бар элементтерди, тоют рационунда жетишпеген сиӊимдүү протеинди колдонуу жолун ж. б. изилдеген. Анын 200дөн ашык илимий эмгектери жарык көргөн. Эмгек Кызыл Туу ж. б. ордендер менен сыйланган. Эмг.: Карбамид в кормлении сельскохозяйственных животных в Киргизии. Ф., 1971.
[[Category: 2-том]]

БУРКИНА-ФАСО

2026-06-12T05:38:22Z

Gulira:

'''БУРКИНА́-ФАСО́, ''' Б у р к и н а - Ф а с о Р е с п у б л и к а с ы (1984-жылга чейин Жогорку Вольта Республикасы) – Батыш Африкадагы мамлекет. Түндүк-батышынан жана түндүгүнөн Мали, 
[[File:БУРКИНА-ФАСО27.png | thumb | none]]
түндүк-чыгышынан Нигер, түштүк-чыгышынан Бенин, түштүгүнөн Того, Гана, түштүк-батышынан Кот-д Ивуар мамлекеттери менен чектешет. Аянты 274,1 миӊ ''км''2. Калкы 21,0 млн (2021). Борбору – Уагадугу шаары. Расмий тили – француз тили. Административдик-аймактык жактан 45 провинцияга бөлүнөт. Акча бирдиги – Батыш Африка валюта союзунун франкы.
 <center>'''Таблица бар.'''</center>
Буркина- Фасо – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 2-июнда 1991-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана аткаруу бийлигинин башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Улуттук жыйналыш жана Өкүлдөр палатасы). Саясий партиялары: Демократия жана прогресс Конгресси, Африкалык демократиялык биримдик, Социалисттик партия ж. б. Аймагынын басымдуу бөлүгүн плато ээлейт. Деӊиз деӊгээлинен орточо бийиктиги 200–500 ''м'', эӊ бийик жери Тена-Куру (749 ''м'') тоосу. Климаты субэкватордук; үч мезгилге бөлүнөт: суук, кургак мезгил ноябрдан майга чейин; ысык, кургак – марттан майга чейин; ысык, нымдуу мезгил жылдын калган бөлүгү. Жылдык жаан-чачыны 450 ''мм''ден 1100 ''мм''ге чейин, ал түштүк-батыштан түндүккө жана түндүк-чыгышка карай азаят. Марттан майга чейин чөлдөн соккон харматан ысык шамалы кургакчылыкты күчөтөт. Айлык орточо температурасы декабрь – январда 24°–26°С, апрель – майда 30°–35°Сге чейин өзгөрөт. Уагадугу шаарынын марттагы орточо температурасы 41°Сге чейин жетет. Аймагынын басымдуу бөлүгү ''Вольта'' дарыясынын алабына кирет. Ири дарыялары: Кара (Мухун), Ак (Накамбе) жана Кызыл (Назинон) Вольта. Кара Вольта дарыясында кеме жүрөт, кышында кургап, жайында жайылып агат. Кен байлыктары: акиташ, мрамор, марганец, жез, никель, фосфорит, боксит, цинк, коргошун, күмүш, алтын. Өлкөнүн аймагынын көп бөлүгүндө бийик тоолуу саванна өсөт. Кээ бир жерлеринде акация жана бадалдардан турган токой кездешет. Токой өлкөнүн 9%ин ээлейт. Жалпы аянты 3,14 млн ''га'' (2005) болгон коргоого алынган 13 табыйгый аймагы бар, анын ичинде Каборе-Тамби жана Дубль-Ве улуттук парктары уюштурулган. Эли негизинен нигер-кардофан (гур жана манде) тилинде сүйлөшөт. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 43,4 киши. Өлкөдөгү элдердин жарымы моси тобундагылар. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 47, аялдарыныкы – 49 жаш. Ислам (50% мусулмандар) жана христиан (10% католиктер) диндерин тутат. Буркина-Фасонун аймагында алгачкы мамлекеттердин пайда болушу 13–14-кылымдарга таандык. 11-кылымда түндүк-батыштан моси уруулары көчүп келип, жергиликтүү урууларды багындыруу менен өз мамлекетин негиздешкен. 13–14-кылымдардан Уагадугу, Ятенга, Тенкодого жана Фадан-Гурма мамлекеттери өкүм сүргөн. 17-кылымда саясий бытырандылык күч алган. 18-кылымдын башында ислам дини тарай баштаган. 1895-жылы Буркина- Фасонун аймагына француз аскерлери басып кирип, 1897-жылы Буркина-Фасо Жогорку Вольта деген ат менен француздук Батыш Африканын курамына киргизилген. 1904-жылы Буркина-Фасо Франциянын Жогорку Сенегал-Нигер колониясына кошулган. 1919-жылы француздук Батыш Африканын курамындагы өзүнчө административдик бирдик болуп түзүлгөн, 1932–1947-жылдары башка француз колонияларынын бир бөлүгү болуп турган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Буркина-Фасонун аскерлери Франция тарабында фашисттик коалицияга каршы согушкан. 1947-жылы Франциянын «деӊиздеги алыскы аймагы» катары статус берилип, азыркы чек арасы белгиленген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Буркина-Фасодо улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1958-жылы Буркина-Фасо Француз Коомдоштугуна мүчө мамлекет статусун (өлкө «автономиялуу республика» аталган) алган, 1960-жылы 5-августта көз карандысыз мамлекет болуп жарыя- 
[[File:БУРКИНА-ФАСО28.png | thumb | none]]
ланган. 1960-жылы жаӊы конституциясы кабыл алынып, ага ылайык Буркина-Фасо француз коомдоштугунан чыккан. 1961-жылы өлкө Африка-Малагаси союзуна (1970-жылдан Жалпы Африка Малагаси-Маврикия уюму) кирген. Өлкөнүн алгачкы президенти М. Ямеого өлкөдөгү саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган. Өкмөткө каршы жапырт чыгуулардан кийин, 1966-жылы январда подполковник С. Ламизана мамлекет жана өкмөт башчысы болуп калган. Конституция колдонулбай, саясий партияларга кайрадан тыюу салынган. 1971-жылдын февралынан президенттик посту ээлеген Ламизана 1974-жылы февралда конституцияны жокко чыгарып, парламентти таркатып, жаӊы өкмөттү башкарып калган. 1978-жылы жаӊы конституция күчүнө кирген. 1979–1980-жылдарда өкмөткө каршы кыймылдардан кийин 1980-жылы ноябрда полковник Сайе Зербо Ламизананы бийликтен четтетип, Аскердик кеӊештин башчысы катары өлкөдөгү жогорку бийликти өз колуна алган. 1982-жылы аскердик төӊкөрүштүн жүрүшүндө Зербо бийликтен кетип, майор Уэдраго жетектеген элдик сактап калуу кеӊеши бийликти ээлеген. 1984-жылы 4-августта болуп өткөн кезектеги төӊкөрүштөн (Т. Санкара бийликке келген) кийин өлкөнүн аталышы Жогорку Вольта Республикасынан Буркина-Фасо («Адал адамдар эли») деп өзгөртүлдү. 1987-жылы кайрадан төӊкөрүш болуп, аны жетектеген Б. Компаоре Буркина-Фасонун жаӊы президенти болуп калган. 1991-жылы 11-июнда жаӊы конституция кабыл алынган, 1997-жылы ага өзгөртүүлөр киргизилип, анда президентти жаӊы мөөнөткө шайлоо укугу берилген. 2005-жылы 13-ноябрдагы шайлоодо Б. Компаоре кайрадан президент болуп шайланган. 2015-жылдын 29-ноябрындагы президенттик шайлоодо Рок Марк Кристиан Каборе жеңген. 2020-жылы кайрадан президенттик шайлоодо 57,87% добушка ээ болуп, ишин уланткан. Буркина-Фасо – агрардык өлкө. ИДПнын көлөмү 14,34 млрд (2018) долларды түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 1200 доллардан (АКШ) туура келет. ИПДде айыл чарбасынын үлүшү 39,5%, өнөр жайыныкы 19,3% (2004). Айыл чарбасынын башкы тармагы – мал чарбачылыгы. Пахта, жер жаӊгак, май берүүчү пальма, бал камыш, ак жүгөрү өстүрүлөт. Дарыяларынан балык кармалат. Пахта тазалоочу, булгаары-бут кийим, текстиль өнөр жайы бар. Өлкөдө сымап, марганец, алтын, фосфор, никель, мрамор казылып алынат. 2003-жылы 375,6 млн ''кВт·с'' электр энергиясын өндүргөн. Сыртка пахта, жер жаӊгак, мал (тирүүлөй) жана мал продукциялары чыгарылат. Сырттан химия жана оор машина куруу өнөр жайына керектүү продукцияларын, транспорт жабдууларын, тазаланган нефть продуктуларын, азык-түлүктөрдү алат. Автомобиль жолунун узундугу 12,5 миӊ ''км'', темир жолунуку – 622 ''км''. Негизги соода шериктештери: Франция, Кот-д,Ивуар, Кытай, Сингапур, Гана, Бангладеш, Того. Бардык окуу жайлары негизги жана жогорку билим берүү министрлигине карайт. Азыркы билим берүү системасы француз модели менен түзүлгөн. Уагадугу, Бобо-Диуласо шаарларында университет, илим-изилдөө институттары, Улуттук китепкана, Улуттук музей бар. Телекөрсөтүүсү 1963-жылдан иштейт. Күн сайын чыгуучу мезгилдүү 4 гезит, жума сайын 20 жана ай сайын чыгуучу мезгилдүү басылмалар бар. Адабияты 1930-жылдан француз тилинде өнүгө баштаган. 1960-жылдарда драматургия жанры өнүккөн. 1990-жылдарда социалдык-турмуштук романдар пайда болгон. Байыркы искусство эстеликтери – аскадагы сүрөттөр сакталып калган. Архитектурада чоподон салынган чатыры жалпак мечиттер жана чоӊ пирамида сыяктуу жыгач устундар аркылуу бекитилген мунаралар сакталган (Уагадугу, Бобо-Диуласо).
[[File:БУРКИНА-ФАСО29.png | thumb | Бобо-Диуласо мечити.]]

 Ад.: ''Радченко Г. Ф.'' Страны Сахеля. М., 1983; ''Авдюнина Л. А.'' Буркина-Фасо: Справочник. М., 1992; Страны Африки 2002. М., 2002.
[[Category: 2-том]]

БУРИМЕ

2026-06-12T04:53:54Z

Gulira:

'''БУРИМЕ́ ''' (фр. bouts rimes – уйкаш деген мааниде) – алдын ала даярдалган уйкаштыкка ыр жазуу. Буриме формасы 17-кылымдын биринчи жарымында пайда болгон. Буриме кыргыз акындарына белгилүү болсо да, адабий салт катары өнүккөн эмес. Бирок акындар айтышына байланыштуу поэтикалык жанрдын айрымдарында өз алдынча пайда болуп, күчтүү өнүккөн Бурименин поэтикалык салттарын байкоого болот (мисалы, Токтогул менен Алымкулдун «Акбары» жөнүндөгү айтышы). Токтогул адегенде Акбары жөнүндөгү айтыштын мазмунун, ыр башындагы жана ыр аягындагы уйкаштыктыгын алдын ала даяр түрүндө берген. Ал эми Алымкул ыр башындагы жана ыр аягындагы уйкаштыкты сактап, ырдын мазмунун андан ары улантып, тереӊдеткен. Алдын-ала даяр уйкаштыктардын негизинде ыр жаратууну азыркы мезгилде кыргыз акындары ''Ш. Дүйшеев'', Н. Алымбековдун ырларынан да байкоого болот.
[[Category: 2-том]]

БУРЖУАЗИЯЛЫК РЕВОЛЮЦИЯ

2026-06-12T04:50:16Z

Gulira:

'''БУРЖУАЗИЯЛЫК РЕВОЛЮ́ЦИЯ''', кара: ''Революция''.
[[Category: 2-том]]