Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БУХАРЕСТ

2026-07-03T05:00:55Z

Gulira:

'''БУХАРЕСТ́''', Б у к у р е ш т и – Румыния Республикасынын борбор шаары. Төмөнкү Дунай ойдуӊунун борбордук бөлүгүндөгү Дымбовица дарыясынын боюнда (45 ''км'' бббаралыкта) жайгашкан. Өз алдынча административдик 
[[File:БУХАРЕСТ47.png | thumb | Парламент ак сарайы.]]
бирдик. Экономикалык жана илимий-маданий борбор. Калкы 1,9 млн (2021). Бухарест – Дунайдын алабындагы өлкөлөрдү, Борбордук Европаны Кара деӊиз, КМШ жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштыруучу Трансевропа жолунун кесилишиндеги ири жолдор (7 темир жана бир нече автомобиль жолдор) тоому. Отопени эл аралык аэропорту бар. Башкы өнөр жай тармактары: машина куруу (транспорт жана айыл чарба машиналары, электр-техника, радиоэлектроника өнөр жай жабдыктары), химия (пластмасса, шина, лак-боёк, фармацевтика ж. б.), текстиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш, айнек, фарфор-фаянс, полиграфия, түстүү жана кара металлургия, жыгаччылык. Метрополитен, Румыния ИА, тармактык академиялар, университет ж. б. ЖОЖдор, музей, театр, «Антенеум» (19-кылым; учурда филармония) бар. Азыркы аталышы менен 14-кылымдан белгилүү. Дымбовица дарыясынын сол жээгинде эски шаар, монастырь, чиркөөлөр (Михай-Водэ, Патриаршая, Крецулеску; 16–18-кылымдар), Республика Ак сарайы сакталган. «Скынтейя» үйү (1948–1953), опера-балет театры, Чишмиджиу, Эркиндик, 23-август парктары жана эс алуу жайлары бар. Борбордук Трансильвания аймагынан куур аркылуу газ жана нефть алат. 1977-жылкы жер титирөөдөн жапа чеккен.
[[Category: 2-том]]

БУХАРЕСТ

2026-07-03T05:00:19Z

Gulira:

'''БУХАРЕСТ́СТ''', Б у к у р е ш т и – Румыния Республикасынын борбор шаары. Төмөнкү Дунай ойдуӊунун борбордук бөлүгүндөгү Дымбовица дарыясынын боюнда (45 ''км'' бббаралыкта) жайгашкан. Өз алдынча административдик 
[[File:БУХАРЕСТ47.png | thumb | Парламент ак сарайы.]]
бирдик. Экономикалык жана илимий-маданий борбор. Калкы 1,9 млн (2021). Бухарест – Дунайдын алабындагы өлкөлөрдү, Борбордук Европаны Кара деӊиз, КМШ жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштыруучу Трансевропа жолунун кесилишиндеги ири жолдор (7 темир жана бир нече автомобиль жолдор) тоому. Отопени эл аралык аэропорту бар. Башкы өнөр жай тармактары: машина куруу (транспорт жана айыл чарба машиналары, электр-техника, радиоэлектроника өнөр жай жабдыктары), химия (пластмасса, шина, лак-боёк, фармацевтика ж. б.), текстиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш, айнек, фарфор-фаянс, полиграфия, түстүү жана кара металлургия, жыгаччылык. Метрополитен, Румыния ИА, тармактык академиялар, университет ж. б. ЖОЖдор, музей, театр, «Антенеум» (19-кылым; учурда филармония) бар. Азыркы аталышы менен 14-кылымдан белгилүү. Дымбовица дарыясынын сол жээгинде эски шаар, монастырь, чиркөөлөр (Михай-Водэ, Патриаршая, Крецулеску; 16–18-кылымдар), Республика Ак сарайы сакталган. «Скынтейя» үйү (1948–1953), опера-балет театры, Чишмиджиу, Эркиндик, 23-август парктары жана эс алуу жайлары бар. Борбордук Трансильвания аймагынан куур аркылуу газ жана нефть алат. 1977-жылкы жер титирөөдөн жапа чеккен.
[[Category: 2-том]]

БУХАРА

2026-07-03T04:58:52Z

Gulira:

'''БУХАРА́ ''' – Өзбекстан Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара вилайетинин административдик борбору. Калкы 274,7 миӊ (2016). Темир жол бекети. Жолдор тоому. Археологиялык маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-жылы аны арабдар басып алган. Бухара байыртадан эле Орто Азиядагы соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай ж. б. өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымдарда Бухараны Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-жылы Чыӊгызхан, 1370-жылы Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Бухара көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Бухара 
[[File:БУХАРА46.png | thumb | Бухара. Пои-Калян ансамблинен фрагмент.]]
хандыгынын, Бухара эмирлигинин, 1920–1924-жылдары Бухара Республикасынын борбору. 17–18-кылымдарда Бухарага перс шахтары бир нече жолу басып кирген. Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш ж. б. ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө ж. б.) өнүккөн. Эки ЖОЖ, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери – борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоӊку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылымдар кайра курулган). Буян-Кулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эӊ чоӊ Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары – Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, Чар-Бакр мемориалдык ансамбли (1560–1563), Файзабад ханагы (1598–1599); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар Чар-Минар медресеси (1807) кирет. Советтик мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаӊы курулуштар салынган. 1964-жылы кайра куруу планы бекитилип (архитекторлор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облустук менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) ж. б. көптөгөн имараттар курулган. 1993-жылы Бухаранын тарыхый бөлүгү ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине киргизилген. 13–18-кылымдарда Бухара Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери – Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-жыл), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдар) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалуу драма жана комедия, куурчак театрлары бар. Ад.: ''Пугаченкова Г. А.'' Самарканд. Бухара. М., 1968. ''Н. Жылдызова,'' ''Р. Карачалова.''
[[Category: 2-том]]

БРАЗИЛИЯ

2026-07-03T04:10:22Z

Gulira:

'''БРАЗИ́ЛИЯ''', Б р а з и л и я Ф е д е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк Америкадагы эӊ ири мамлекет. Материктин чыгыш жана борбордук бөлүгүн ээлейт. Аянты 8,5 млн ''км''2. Калкы 
[[File:БРАЗИЛИЯ50.png | thumb | none]]
220 051 512 (2024). Түндүгүнөн Венесуэла, Гайана, Суринам, Француз Гвианасы, түндүк-батышынан Колумбия, батыштан Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина, түштүгүнөн Уругвай менен чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгайт. Борбору – Бразилиа шаары. Расмий тили – португал тили. Акча бирдиги – реал. Административдик-аймактык жактан 26 штатка жана 1 федерациялык округга бөлүнөт.
 <center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005)</center>
Таблица бар 
==Мамлекеттик түзүлүшү ==
 Бразилия – федерациялык мамлекет. Конституциясы 5-октябрда 1988-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – эки палаталуу парламент (Депутаттар палатасы жана Федерация сенаты). Саясий партиялары: Бразилия Социал-демократиялык партиясы, Бразилия Демократиялык кыймыл партиясы, Эмгекчилер партиясы, Либералдык фронт партиясы. 
==Табияты ==
 Аймагынын басымдуу бөлүгүн Бразилия бөксө тоолору (Бандейра чокусу, 2890 ''м'') ээлейт, анын чыгыш четинде кууш тилке түрүндө Атлантика бою ойдуӊу, батышында Пантанал саздуу ойдуӊу жатат. Түндүгүндө Амазонка ойдуӊу жана Гвиана бөксө тоосунун тармактары (Неблина чокусу, 3014 ''м'') жайгашкан. Эӊ түштүгүн жана түштүк-батышын Ла-Плата ойдуӊунун бир бөлүгү ээлейт. Климаты түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай нымдуу экватордук климаттан мезгилдүү нымдуу субтропикке чейин өзгөрөт. Январдын орточо температурасы 23–29°С, июлдуку 16–24°С. Аймагынын басымдуу бөлүгүнө ысык климат мүнөздүү. Амазонка ойдуӊунун батыш бөлүгү 
[[File:БРАЗИЛИЯ51.png | thumb | <center>Амазонка дарыясы жана Шлеймр.</center>]]
жана Гвиана бөксө тоосунун түштүк капталы экватордук нымдуу климат. Жылына 2400–3300 ''мм'' жаан жаайт. Амазонка ойдуӊунун чыгыш бөлүгү жана Бразилия тоосу менен Гвиана бөксө тоосунун капталдары субэкватордук, жылына жаан 1200–2400 ''мм'', жээктерде 3000 ''мм''ге чейин. Түндүк-чыгыш Бразилияда жаан 1100–400 ''мм''ге чейин азаят. Бразилиянын дарыялары көп. Аймагынын 56% Амазонка дарыясынын алабына кирет. Бразилия бөксө тоосунун чыгыш бөлүгү Сан-Франсиску дарыясынын алабына, түндүк-чыгыш бөлүгү Атлантика океанына куючу кыска дарыялардын алабына кирет, анын ичинде Парнаиба дарыясы да бар. Парана, Уругвай, Парагвай, Амазонканын көптөгөн куймалары ж. б. дарыялар бар. Суу ресурстары боюнча Бразилия дүйнөдө биринчи орунда турат. Амазонка ойдуӊун жана ага жакын жайгашкан бөксө тоонун капталдарын нымдуу экватор токою, саванналуу сейрек токой жана кургакчыл бадалдар ээлейт. Кургакчыл түндүк-чыгышына жарым чөл сейрек токою (каатинга), Бразилия бөксө тоосунун түштүк-чыгышына жана Атлантика бою ойдуӊуна тропиктик нымдуу токой, Бразилия бөксө тоосунун түштүгүнө дайыма жашыл кызыл карагайлуу жана аралаш токой мүнөздүү. Темир, калай, алюминий, уран, нефть, марганец, таш көмүр, жаратылыш газы ж. б. кен байлыктар казылып алынат. Жеринин кыртышы көбүнчө кызыл түстүү латерит топурагы. Өсүмдүктөрдүн 4000ден ашык түрү кездешет. Жалпы аянты 52,6 млн ''га'' болгон 363 коргоого алынган табигый аймагы бар, анын ичинен 105 улуттук парк, аянты 14,2 млн ''га'', ирилери – Жау, Пику-да-Неблина. ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. Борбордук Амазонка резерват комплекси, Пантанал коргоого алынган аймагы, Игуасу Шапада-дус-Веадейрус жана Эмас, Серрада-Капивара улуттук парктары бар. 
==Калкы==
 Калкынын 97%тен көбү бразилиялыктар; орточо жыштыгы 1 ''км''2 22 адам (2024). Алар Европадан жана Азиядан келген калктардын абориген-индейлер (тупигуарани же ж. б.) жана 16–19-кылымдарда Африкадан алынып келинген негрлер (йоруба, банту, эве ж. б.) менен аралашуусунан келип чыккан. Ошондой эле португалдар, италяндар, испандар, немис, украиндер, япондор да бар. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 67,3, аялдарыныкы – 74,9 жаш. Католик динин тутат. Калкынын 95%и деӊиз жээгиндеги штаттарда жашайт. Шаар калкы 84,36% (2016). Ири шаарлары: Порту-Алегри, Белен, Манаус, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Белу-Оризонти, Ресифи, Куритиба. 
==Тарыхы ==
 Бразилия жергесин адамдар неолит доорунан эле жердегендиги белгилүү. 16-кылымга чейин Бразилия аймагын индей уруулары (тупигуарани, тупинамбас, ботокуд, тамойос ж. б.) мекендеп келишкен. 1500-жылы Бразилиянын жээгине португал деӊиз саякатчысы Педру Кабралдын кемеси келип түшүп, жаӊы ачылган жер Португалиянын ээлиги деп жарыяланган. Португалдыктар Бразилиядан баалуу кызыл жыгач – «пау-бразил» (рау-brasil, өлкөнүн аталышы ушундан улам жаралган) ташышкан. 1549-жылы Бразилияда борбору Сальвадор шаары болгон генерал-губернаторлук негизделген. Бразилия үчүн Португалия Франция жана Голландия менен көп жылдар бою күрөш жүргүзүп келген. Колонияларда индейлердин жана негрлердин эмгеги пайдаланылып, негрлерди Африкадан алып келип турушкан. Бразилияда алтын, алмаз өндүрүү күч алып, Португалиянын эӊ бай колониясына айланат. Жолдор салынып, жаӊы шаарлар курулган, өлкөнүн борбору Рио-де-Жанейрого көчүрүлгөн. 1807-жылы Португалияны Наполеондун аскерлери басып алганда, Португалиянын королу Жуан IV качып, Рио-де-Жанейрого барып орун алган соӊ, аймакта бир кыйла өзгөрүүлөр боло баштаган. Гезит-журналдар чыгарылып, Бразилия банкы, улуттук китепкана, музей ж. б. негизделген. 1815-жылы Бразилия Португалия, Бразилия жана Алгарви бириккен королдугунун негизги бөлүгү катары эсептелип, королдук статусуна ээ болот. 1821-жылы Португалиядагы буржуазиялык революциядан кийин Бразилияда да көз каранды эместик үчүн кыймыл күч алып, король Жуан IV мекенине кайтууга аргасыз болуп, уулу Педро Iни регент катары калтырган. 1822-жылы 7-сентябрда Педро I Бразилиянын көз карандысыздыгын жарыялаган. Бул күн улуттук майрам катары бүгүнкү күндө да майрамдалат. Португалия Бразилиянын көз каранды эместигин 1825-жылы таанууга аргасыз болот. Бирок өлкөдөгү кулчулук 1888-жылы гана жоюлуп, монархия 1889-жылы ноябрда кулатылат. 1891-жылы февралда Бразилия федеративдүү республика – Бразилия Кошмо Штаттары деп жарыяланып, конституция кабыл алынган. Биринчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия жана АКШнын кысымы астында Антанта тарапта Германияга каршы согуш жарыялап, 1918-жылы Европага бир нече аскер бригадаларын жөнөткөн. 1930-жылы аскердик хунта бийликке келип, 1945-жылга чейин бийлик жүргүзүшкөн. 1945–1964-жылдарда өлкөдө демократиялык кыймыл күч алып, саясий партиялар түзүлгөн. Экинчи дүйнөлүк согушта АКШнын таасири күчөп, 1942-жылы Германия менен Италияга, 1945-жылы Японияга каршы согуш жарыялаган. 1944-жылы аскер корпусун (50 миӊ) Италияга жиберген. 1950–1960-жылдарда Бразилия агрардык өлкөдөн агрардык-индустриялык мамлекетке 
[[File:БРАЗИЛИЯ52.png | thumb | none]]
айланган. Өлкөдө агрардык, финансы жана билим берүү реформалары жүргүзүлгөн. 1960-жылы өлкөнүн борбору Бразилиа шаарына көчүрүлөт. 1964-жылы Маршал У. Кастелу Бранку башында турган аскердик-саясий топ бийликти өз колдоруна алган. Жаӊы өкмөт кабыл алынган декреттерди жокко чыгарып, саясий партиялардын иш-аракеттерине тыюу салган. Кийинки жылдары абал бир кыйла турукташып, инфляция төмөндөгөн. 1985-жылы 15-мартта 20 жылга созулган согуштук диктатуранын ордуна граждандык өкмөт бийликке келип, алгач Танкредо де Алмейда Невес президент болуп шайланган, бирок оорунун айынан ал кызматка киришпестен, анын ордуна көп узабай эле Жозе Сарней Коста келген. Өлкө демократиялык өнүгүү жолуна түшкөн жана демократиялык башкарууну бекемдеген жаӊы конституция кабыл алынган. 1994-,1998-жылдарда өткөрүлгөн шайлоодо президент болуп Ф. Э. Кардозу шайланган. Кардозунун тушунда алгач экономикада абал бир топ жакшырып (1997-жылы Бразилия ИДПнин өндүрүлгөн көлөмү боюнча өнүккөн 10 өлкөнүн катарына кирген), бирок 1998-жылы кайрадан экономикалык кризис башталган. 2002-жылы шайлоодо бразилиялыктар өз добуштарын эмгекчилер партиясынын өкүлү Л. И. Лула да Силвага беришкен. Азыркы учурда тышкы карызы өтө көп (120 млрд доллар) болгондугу, калк турмушунун начардыгына карабастан, Бразилия бир топ ийгиликтерге жетишүүдө. Бразилия Латын Америка өлкөлөрүнүн арасында чечүүчү ролду ойноп келет. 
==Экономикасы==
 Түштүк Америкадагы экономикалык потенциалы күчтүү индустриялык-агрардык өлкө. ИДПде өнөр жайдын үлүшү 28,2%, айыл чарбаныкы –10%, курулуш –7,3%, электр, газ жана суу –3,4% (2004). Ички улуттук продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 3640 доллардан (АКШ) туура келет. Бразилия өнүккөн он өлкөнүн катарына кирет. Автомобиль, трактор, станок, ошондой эле компьютер, авиатехника ж. б. жогорку технологиялык продукцияларды чыгаруу боюнча 1-орунда. Бразилиянын аймагы 5 экономикалык районго бөлүнөт: Түштүк-Чыгыш (Минас-Жерайс, Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Эспириту-Санту штаттары), Түштүк (Парана, Риу-Грандиду-Сул, Санта-Катарина), Түндүк-Чыгыш (Алагоас, Баия, Мараньян, Параиба, Пернамбуку, Пиауи, Риу-Грандиду-Норти, Сеара, Сержипи), Борбордук-Батыш (Гояс, Мату-Гросу, Мату-Гросу-ду-Сул, Федерация округу) жана Түндүк (Акри, Амазонас, Амапа, Пара, Рондония, Рорайма, Токантинс). Өнөр жайы – экономикасындагы башкы тармак. Өнөр жайынын 65% жакыны Сан-Паулу штатында жайгашкан. Нефть өндүрүү боюнча Латын Америкасында 3-орунда 
[[File:БРАЗИЛИЯ53.png | thumb | <center>Сан-Паулу шаарынын борбордук бөлүгү.</center>]]турат. Нефтинин 80% Атлантика океанынын шельфинен казылып алынат. Негизги нефть иштетүүчү жана нефть-химия өнөр жайынын борборлору – Дукиди-Кашиас, Сан-Жозе-дус-Кампус, Бетим, Паулиния, Матарипи ж. б. Газ өндүрүү боюнча 5-орунда (Латын Америкасында). Негизинен Кампус жана Сантус бассейндеринен өндүрүлөт. 2003-жылы 305,9 млрд ''кВт · с'' электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 80%и ГЭСтен алынат. Темир, марганец, түстүү металл (ниобий, бериллий, тантал), боксит, нефть, таш көмүр казылып алынат. Кара металлургия өнөр жайы толугу менен өзүнүн жогорку сапаттагы темирдин негизинде иштейт. Чоюн жана болот эритүү боюнча дүйнөдөгү алдыӊкы он өлкөнүн ичине кирет. Машина куруу (анын ичинен автомобиль, авиация, кеме, айыл чарба машиналары) радиоэлектроника, нефть, химия, нефть-химия, цемент, целлюлоза-кагаз, текстиль (негизинен кебез кездеме), тамак-аш-татымал (кант, май, эт, тамеки) өнөр жайлары жана негизги товардык айыл чарба өсүмдүктөрү өнүккөн. Аймагынын 32% (2,8 млн ''км''2) иштетилет. Кофе (дүйнөдө алдыӊкы орунда, жылына 0,9 млн т өндүрөт), бал камыш (302 млн т), какао, банан, соя ж. б. өстүрүлөт. Малы жайытта багылат. Бодо мал (152 млн), чочко, кой (эт, жүн багытында), жылкы асыралат. Үй куштары багылат. Деӊизден жана дарыядан балык кармалат. Гевея ширеси, карнауб мому, бразилия жаӊгагы чогултулат. Темир жолунун узундугу 29,4 миӊ ''км'', автомобиль жолунуку 1,9 млн ''км'', ички суу жолунун узундугу 31 миӊ ''км'' (1994). Деӊиз соода флотунун тоннажы 9,3 млн т дедвейт (1994). Нефть куурунун узундугу 5,2 миӊ ''км''. Сыртка транспорт жабдууларын, темир кенин жана концентраттарды, алюминий, темир, кофе, апельсин ширесин, эт (уй), кант, тамеки, текстиль буюмдарын, булгаары бут кийим чыгарат. Сырттан машина жана механикалык приборлорду, минерал, отун, химиялык өнөр жай продукцияларын, көмүр, жер семирткич, буудай, азык-түлүк алат. Айыл чарба продуктуларын экспорттоо боюнча дүйнөдө 3-орунду ээлейт. Ири деӊиз порттору: Форталеза, Сальвадор, Рио-де-Жанейро, Порту-Алегри, Парамарибо, Сантус, Риу-Гранди, Паранагуа, Турбаран, Сан-Себастьян. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Европа шериктештигиндеги өлкөлөр, Аргентина, Канада.

 
==Маданияты==
 Алгачкы мектептерди XVI кылымдын ортосунда иезуиттер ачкан. Алар Бразилиядан куулгандан кийин бул мектептер жабылып, граждандык мектептер ачылган. Жогорку окуу жайлардын саны өскөн. Бардык ири шаарларында улуттук китепканалары, тарыхый-этнографиялык музейлери, ботаникалык бак, зоопарк, собор бар. Конакабана, Ипанема жана Лебнон океан пляждары менен даӊазаланат. Алгачкы адабий жазуулары XVI–XVII кылымдарга таандык. Фольклору үч поэтикалык салттын биримдигинен турат. XVII–XVIII кылымдарда улуттук адабият пайда болгон. XVIII кылымдын 2-жарымынан адабиятында ''романтизм'' үстөмдүк кылган, бир нече илимий эмгек жарыкка чыгып, көптөгөн драмалар жазылган. Улуу Октябрь революциясынын жеӊиши жана Бразилия компартиясынын түзүлүшү прогрессчил адабияттын өсүшүнө чоӊ таасир тийгизген. 
[[File:БРАЗИЛИЯ54.png | thumb | <center>Бразилия акчасы.</center>]]

[[File:БРАЗИЛИЯ55.png | thumb | <center>Сальвадор. Шаардын борборундагы тарыхый Пелоуринью кварталы.</center>|left]]
Бразилия элинин музыкасы португал, негр, индейлердин музыкасынын негизинде пайда болгон. Элдик ыр-бийлер кеӊири өнүккөн. Музыкалык академия, улуттук опера балет театры, консерватория, улуттук музыкалык институту, симфониялык оркестри бар. Бразилияда таш айкелдер, геометриялык оймо-чиймелери бар карапа буюмдар жана таш бетине тартылган сүрөттөр сакталып калган. XVI кылымдын башында португалдар тарабынан Бразилиянын чет жакаларына Сальвадор, Ресифи, Рио-де-Жанейро сыяктуу шаарлар курулган. Бразилиянын архитектурасы 1920-жылдан баштап тез өскөн. Сүрөт өнөрүнүн алгачкы чыгармалары XVI–XVII-кылымдарда пайда болгон, улуттук реалисттик сүрөт өнөрү менен графика өнүгө баштаган. Театры XVI кылымда эле пайда болгон. Анда бразилиялык ''классицизмдин'' өкүлдөрүнүн пьесалары коюлган. XX кылымдан баштап туруктуу драма труппалары уюштурула баштаган. 1950-жылдары Дулсиндер-Одилон, А. Гарриду, Ж. Коста жана башка көрүнүктүү актёрлордун жетекчилиги менен комедия театрынын труппасы түзүлгөн. 1960-жылдары «Театру диарена», «Офисина», «Опиниан» театр труппалары иштеп, А. Саусун, Ж. Андради, А. Боаланын пьесалары менен бирге Шекспир, Мольер, Чехов, М. Горький жана башка авторлордун драмалык чыгармалары коюлган. Ал эми кино искусствосу 1903-жылы пайда болгон. 1920-жылдары Кампинас жана Ресифиде кино өндүрүшү түзүлүп, негизинен чет өлкөлүк фильмдердин бразилиялык варианты чыгарылган. Биринчи тартылган тасмаларга көбүнчө атактуу ырчылар катышып, анда улуттук ыр, обондор пайдаланылган. Бразилияда алгачкы гезит 1809-жылы чыккан. Ал эми атайын маалыматтык «Аженсия Насионал» агентчилиги 1934-жылы негизделген. 1921-жылдан радио уктуруусу, 1952-жылдан телекөрсөтүүсү башталган. Бир нече радио жана телестанциялары иштейт. 
[[File:БРАЗИЛИЯ56.png | thumb | <center>«Мотоциклисттин күндөлүгү» фильминен кадр. Режиссёру В. Саллес.</center>]]
 Ад.: Очерки истории Бразилии. М., 1962; ''Помбу Р.'' Истории Бразилии. М., 1962; ''Лукашова Е. Н.'' Южная Америка. Физическая география. М., 1958; Люди и ландшафты Бразилии. М., 1958.
[[Category: 2-том]]

БОТТИЧЕЛЛИ Сандро

2026-07-01T09:42:34Z

Gulira:

'''БОТТИЧЕ́ЛЛИ ''' Сандро (чын аты-жөнү – Алессандро ди Мариано Филипепи) (1445-жыл чен, Флоренция – 17. 05. 1510, ошол эле жер) – италиялык сүрөтчү. Алгачкы ''Кайра жаралуу'' доорунун өкүлү, Флоренция мектебинин ири живописчилеринен. Боттичеллинин алгачкы чыгармасы – «Сыйкырчылардын сыйынышы» (1475–1478, Флоренция, Уффици галереясы). Айрым чыгармаларында («Күч», 1470, Флоренциядагы Уффици галереясы; «Ыйык Себастьян», 1474, Берлин-Далемдеги сүрөт галереясы) сүрөтчүлөр А. Верроккью менен А. Поллайолонун таасири ачык байкалат. Диний жана мифологиялык темадагы чыгармалары («Жаз», 1477–1478; «Венеранын төрөлүшү», 1484-жыл чени – 1485) жандуу поэзиясы жана кылдат колорити менен айырмаланат. Портретчи катары Боттичелли – курч мүнөз түзүүнүн, адамдын ички сезимдерин айкын ачуунун чебери болгон. XV кылымдагы Италия искусствосунун эӊ сонун салттарына каныккан Боттичеллинин чыгармачылыгы ошол мезгилдеги Флоренциянын рухий турмушундагы карама-каршылыкты тереӊ чагылдырган. 
[[File:БОТТИЧЕЛЛИ38.png | thumb | <center>С. Боттичелли. «Венеранын төрөлүшү».</center>]]
''Ад.: Гращенков В''. Сандро Боттичелли. М., 1960.
[[Category: 2-том]]

БОТСВАНА

2026-07-01T09:39:22Z

Gulira:

'''БОТСВА́НА, ''' Б о т с в а н а Р е с п у б л и к а с ы – Африканын түштүгүндө жайгашкан өлкө. Түндүгүнөн жана батышынан Намибия, түндүк-чыгышынан Замбия жана Зимбабве, түштүгүнөн 
[[File:БОТСВАНА32.png | thumb | none]]
жана түштүк-чыгышынан Түштүк Африка Республикасы менен чектешет. Аянты 600,4 миӊ ''км''2. Калкы 2,3 млн (2020). Борбору – Габороне шаары. Расмий тили – англис жана сетсвана тилдери. Акча бирдиги – пула. Ботсвана административдик-аймактык жактан 9 округга жана 5 шаардык муниципалитетке (Габороне, Жваненг, Лобаце, Селеби-Пхикве, Франсистаун) бөлүнөт. Ботсвана – унитардык мамлекет. Шериктештиктин курамында. Башкаруу формасы – президенттик-парламенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Ботсвана демократиялык партиясы, «Ботсвана конгресси» улуттук фронту ж. б. 
[[File:БОТСВАНА33.png | thumb | <center>Окавангонун дельтасы.</center>]]
Ботсвана Калахари ойдуӊун жана аны курчап жаткан платолорду (бийиктиги 1370 ''м'', Ботсвананын эӊ бийик чокусу – Цодило тоосу) ээлеп жатат. Климаты субтропиктик, түндүгүндө тропиктик. Январдын орточо температурасы 21–27°С, июлдуку 14°–16°С. Август – сентябрда кумдуу бороон болуп турат. Түндүк-батышында Окаванго дарыясынын дельтасы жатат. Саздуу, көлдөрү көп. Ириси – Нгами көлү. Жылдык жаан-чачыны 250–600 ''мм''. Өлкөнүн чыгыш бөлүгүнүн кыртышы кызыл күрөӊ келип, анда саванна басымдуу. Имсбок, Нцкай-Пан, Чобе – улуттук парктары бар. Пайдалуу кендеринен: алмаз, жез, никель, көмүр, темир, күмүш, жаратылыш газы бар. Ботсвананын калкынын көбү тсвана (67%; 2003). Банту тобундагы элдердин – каланга (15%), калагади, ндебеле, суто ж. б. улут өкүлдөрү да бар. Калахари ойдуӊунда жана Окаванго дарыясынын дельтасында бушмендер жашайт. Калкынын орточо 
[[File:БОТСВАНА34.png | thumb | <center>Ботсвананын негизги чоӊ шаары – Габороненин жалпы көрүнүшү.</center>]]
жыштыгы 1 ''км''2 жерге 3 киши. Калкынын орточо жашы эркектериники – 31, аялдарыныкы 30,5. Калкынын 50% салт болуп калган динди, 35%ке жакыны африкалык синкреттик динди, 5%ке жакыны христиан динин тутат. Шаар калкы – 52%. Ири шаарлары: Канье, Серове, Молепололе, Махалацве, Франсистаун, Бобононг, Селиби-Пикве, Лобаце. Түштүк Африкадагы бай мамлекеттердин бири. ИДПде кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн үлүшү 52%; айыл чарбасыныкы 4,0%; өнөр жайыныкы 44%; анын ичинен тоо-кен өндүрүү 36%. Ички улуттук продукциясы киши башына 2790 доллардан (АКШ) туура келет. Алмаз кенинин ачылышына байланыштуу экономикасы тез өнүгө баштаган. Азыр Ботсвана дүйнөдө алмаз казып алуу боюнча 3-орунда турат (экспортунун 75%ин түзөт). Ботсвана– агрардык өлкө, тоо-кен казып алуу өнөр жайы өнүгүүдө. Алмаз, 
[[File:БОТСВАНА35.png | thumb | <center>Орапада алмаз казып алуу.</center>]]
никель, марганец, жез казылып алынат. Мааниси боюнча 2-орундагы тармагы – жез-никель өндүрүшү. Суа-Пан туздуу көлүнөн туз жана сода алынат. Айыл чарбасынын негизги тармагы – алыскы жайыттарда багылуучу мал чарбачылыгы. Айыл чарба өсүмдүктөрүнөн жүгөрү, ак жүгөрү өсөт. 2007-жылы 891 млн ''кВт·с'' электр энергиясын өндүргөн. Ботсвана аркылуу ТАРды Зимбабве менен байланыштыруучу темир жол өтөт. Темир жолунун узундугу – 971 ''км'', авто жолунуку 18,5 миӊ ''км'' (2001). Эл аралык Габороне, Касане, Мауне аэропорттору бар. Экспортко алмаз, жез, никель, эт, тери чыгарат. Оор машиналардын жана химия өнөр жайынын продукциясын, транспорт жабдыктарын, резина, текстиль, бут кийим, кагаз жана жыгач буюмдарын, азык-түлүктөрдү, тамекини сырттан алат. Негизги соода шериктештери ЕС өлкөлөрү жана ТАР. Ботсвананын байыркы жана орто кылымдардагы тарыхы аз изилденген. Байыртадан Ботсвананын аймагын мекендеген өлкөнүн жергиликтүү калкы көчмөн койноин жана сан уруулары кийинчерээк түндүк-чыгыштан келген бантулар тарабынан Калахари чөлүнө сүрүлгөн. 19-кылымдын башында Ботсванага европалыктар 
[[File:БОТСВАНА36.png | thumb | <center>Ботсвана акчасы.</center>]]
келе баштаган. 1885-жылы Англия өкмөтү бантулардын түндүктөгү жерлерин (азыркы Ботсвананын аймагы) өз протектораты деп жарыялап, аны Бечуаналенд деп атайт. 1910-жылы Түштүк Африка Союзу деп аталган Британ доминиону түзүлгөндө, Бечуаналенд ага көз каранды болуп калат. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Африкадагы улуттук-боштондук күрөштүн күчөшү Ботсванадагы улуттук кыймылдын жогорулашына чоӊ таасир тийгизген. 1960-жылы Ботсванада алгачкы саясий партия – Элдик партия түзүлүп, ал Бечуаналендге көз каранды эместикти берүү талабын койгон. 1965-жылы протекторатка өзүн-өзү башкаруу укугу берилген. 1966-жылы 30-сентябрда Бечуаналенд көз каранды эмес Ботсвана Республикасы деп жарыяланып, Шериктештиктин курамында кала берген. 1966-жылы 17-октябрда Ботсвана БУУга кабыл алынган. Ботсвананын биринчи президенти Серетсе Кхама. Ботсвана демократиялык партиясынын (БДП) лидери Кхама IIIнүн небереси. Ал коңшулаш Түштүк Родезия, Намибия жана Түштүк Африкадагы расисттик режимдерге каршы күрөшкө байланыштуу окуяларга катышкан. 1970–1980-жылдары анын аймагы саясий эмигранттар үчүн баш калкалоочу жай катары колдонулган. 1994-жылы Түштүк Африка Республикасында (ТАР) апартеид режими кулагандан кийин гана тышкы коркунуч жоюлган. Эгемендүүлүккө ээ болгондон бери бардык парламенттик шайлоолордо Ботсвана Демократиялык партиясы (БДП) жеңишке жетип, анын лидери Фестус Могаэ өлкөнүн президенти болуп шайланган. 2004-жылдагы шайлоонун жыйынтыгы боюнча оппозиция парламентте Улуттук фронт партиясы тарабынан көрсөтүлгөн. Мамлекеттик маалымат агентчилиги – «Ботсва пресс аженси» (1981). 1970-жылдан күнүгө өкмөттүк гезит – «Ботсвана дейли ньюс» чыгат. Радио уктуруу (1965) сетсвана жана англис тилдеринде. Ботсванада жыгачты оймо-чиймелеп кооздоо өнүккөн.

 ''Ад.: Волков В. В., Чирков В. С.'' Ботсвана. М., 1985; ''Лундберг У. Л.'' Острова в сердце Африки. М., 1987. 
[[File:БОТСВАНА37.png | thumb | none]]
[[Category: 2-том]]

БОТОЕВА

2026-07-01T08:50:12Z

Gulira:

'''БОТОЕВА''' Чынара Кычийевна (1968-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Кутургу айылы) – юрист, юридика илимдеринин доктору (2020). милициянын полковниги. 1994-жылы КМУУну бүткөн. 1995–1997-жылдары КР ИИМдин Бишкек жогорку мектебинин мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын окутуучусу, 1997–2000-жылдары Россия ИИМдин Башкаруу академиясынын адъюнкту, 2000–2007-жылдары КР ИИМдин Академиясында окутуучу, улук окутуучу, 2007-жылдан мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын башчысы.
[[Category: 2-том]]

БОЗУЧУК

2026-07-01T05:26:31Z

Gulira:

'''БОЗ-УЧУК''', Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Боз-Учук айыл өкмөтүнө караштуу. Боз-Учук суусунун жана Кара-Кол – Сары-Жаз автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кар-Кол шаарынан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 253 ''км''. Калкы 3152 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Боз-Учук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтын булак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.
[[Category: 2-том ]]

БОЗОН

2026-07-01T05:07:50Z

Gulira:

'''БОЗО́Н''', б о з е-б ө л ү к ч ө – ''спини'' нөл же бүтүн сандуу бөлүкчө же квази-бөлүкчө. ''Бозе-Эйнштейн статистикасына'' баш иет. Ага ''фотон'', гравитон, мезон жана бозо резонанстары, жуп сандуу фермиондон (жарым спиндүү бөлүкчө) турган курама бөлүкчөлөр жана башкалар кирет. [[Category: 2-том]]

БОЗКЫР КЫРКАТООСУ

2026-07-01T05:02:01Z

Gulira:

'''БОЗ-КЫР КЫРКА ТООСУ''' – Какшаал тоо тизмегинин Сары-Жаз капчыгайынан Меридиан кырка тоосуна чейинки чыгыш бөлүгү. Узундугу 85 ''км,'' туурасы чыгышында 40–50 ''км,'' батышында 15– 20 ''км.'' Орточо бийиктиги 5000–6000 ''м,'' эӊ бийик жери 7439 ''м'' (Жеӊиш чокусу). Генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь. Негизинен палеозойдун акиташ теги, сланец жана мрамор тоо тектеринен турат. Тоонун чыгыш бөлүгү туташ жаткан кар жана мөӊгүлөр менен капталган. Эӊ ири мөӊгүлөрү: Түштүк Эӊилчек жана анын сол тармактары – Жылдызча, Жапайы ж. б.; Кайыӊды, Көйкап, Темир-Суу (түштүк капталында). Түндүк капталында гляциалдык-нивалдык ландшафт басымдуу. Альп жана субальп шалбаа алкактары батышында гана бар. Түштүк капталы чөлдөн гляциалдык-нивалдыкка чейинки алкактардан турат.

[[Category: 2-том]]

БОЗКОӉОРЧОК

2026-07-01T04:59:14Z

Gulira:

''' БОЗ КОӉОРЧОК''' (Nitraria) – жуп жалбырактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийиктиги 0,5– 2 ''м''ге жеткен, жерге төшөлүп өсүүчү бадал. Сабагы ак же мала жашыл, көп бутактуу, көбүнчө тикендүү. Жалбырагы жан жалбырактуу, сабакка кезектешип жайгашат, жээги тегиз, өтө ширелүү, ошондуктан алар калыӊ. Гүлү беш мүчөлүү, саргыч же ак, жалбырак колтугунда жайгашып, бурулча топ гүлгө чогулган. Аталыгы 5– 10, энелиги жалгыз, мөмөлүгү 3 уялуу, чаӊдагычы 3 бөлүктүү. Сөөктүү мөмөсү кара, кочкул көк, ширелүү. Топ гүлү – бурулча, түсү сары же ак, 5 мөмөчөлүү. Жер жүзүндө 8 түрү белгилүү, Кыргызстанда 2 түрү тоо этектеринде ак топурактуу, шор жана кумдак жерлерде өсөт. Балыкчы шаарына кире бериш жерде өзгөчө өсүмдүк жамаатын – бархан өсүмдүктүүлүгүн түзөт. Бул аталган аймакта дайыма катуу шамал болуп тургандыктан, кум ар бир боз коңорчоктун түбүнө чогула берип, бийик дөӊчөлөрдү пайда кылат. Мөмөсү канаттууларга жакшы жем. Мурдатан эле жергиликтүү эл самын кайнатууда, жүн же кездеме боёдо колдонуп келген.
[[Category: 2-том]]

БОЗКАРАГАН 1

2026-07-01T04:55:33Z

Gulira:

'''БОЗКАРАГАН 1''' – Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Коӊурдөбө айыл өкмөтүнө караштуу. Гүлчө суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊгээлинен 1565 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыш-нан 7 ''км'' батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 80 ''км''. Калкы 1005 (2002); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, бала бакча, медпункт бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том]]

БОЗКАРАГАН

2026-07-01T04:52:13Z

Gulira:

'''БОЗ КАРАГАН''', и т с и й г е к (Atraphaxis) – өсүмдүктөрдүн кымыздыктар тукумундагы уруусу; бадал жана бадалча. Бийиктиги 10 ''см''ден 1''м''ге чейин. Өркүндөрү тикендүү же тикенсиз. Жалбырагы калыӊ, катуу, бозомук, ар түрдүү формада, жумуртка же бөйрөк сымал, тарамыштан
[[File:БОЗКАРАГАН51.png | thumb | none]]

ган же тарамыштары билинер билинбес, чети бүтүн, кыска саптуу. Гүлү эки жыныстуу, агыш же кызыл түстүү. Уругу – жаӊгакча. Борбордук Азияда, Жер ортолук деӊиз жээгинде таралган. Кыргызстанда 7 түрү кургак, шагыл т а ш т у у капчыгайда, агын суунун кумдуу жээгинде өсөт. Батыш Европада Мушкетов боз караганы эзелтен бери кооз бадал катары өстүрүлөт. Кээ бир түрлөрү малга тоют. [[Category: 2-том]]

БОЗКАРАГАН 1

2026-07-01T04:46:27Z

Gulira:

''' БОЗКАРАГАН 1''' – Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Коӊурдөбө айыл өкмөтүнө караштуу. Гүлчө суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊг. 1565 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыш-нан 7 ''км'' батыш тарапта. Ош темиржол бекетинен 80 ''км''. Калкы 1005 (2002); негизинен дыйканчылыкта ж-а мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, балабакча, медпункт бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том]]

БОЗЖАЛПАК ТООСУ

2026-07-01T04:35:38Z

Gulira:

'''БОЗЖАЛПАК ТООСУ''' Борколдой тоосунун түштүк чыгышында. Батышы менен түндүгүнөн Борколдой, Баралбас өрөөндөрү, түштүгүнөн Бозжалпак ойдуӊу менен чектешет. Чыгышы Карабел (түштүк) жана Миӊтеке (түндүк) өрөөндөрүн бөлүп турат. Узундугу 38 ''км,'' туурасы 6–12 ''км.'' Орточо бийиктиги 4100 ''м,'' эӊ бийик чокусу 4447 ''м'' (Бозжалпак суусунун башталышында). Асимметриялык түзүлүштө: түштүк капталы тик, кыска; түндүгү жантайыӊкы. Эки капталында теӊ тепши сымал туюк өрөөндөр бар. Кыр бөлүгүндө байыркы түздүктөрдүн калдыктары кездешет. Төмөнкү жана ортоӊку карбондун сланец, акиташ тектеринен түзүлгөн.
[[Category: 2-том]]

БОЗБУТОО

2026-06-30T08:52:19Z

Gulira:

'''БОЗБУ-ТОО''' Чаткал кырка тоосу менен Нарын дарыясынын аралыгынан орун алган. Чыгыш жагындагы Ат-Ойнок тоосунан Кара-Суу суусу бөлүп турат; батыш жагы жапыздап, Пишкаран ойдуӊчасына өтөт. Уз. 30 ''км'', туурасы 14 ''км'', эӊ бийик жери – Шилби чокусу (2876 ''м''). Тоонун негизин палеозой заманынын порфит, туф жана кумдук, акиташ тоо тектери түзөт, капталдарында мезозой чөкмөлөрү жатат. Түштүк этектерин палеогендин кызыл чополуу тектеринен турган адырлар ээлейт. Жарым чөл, кургак жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыттуу түштүк-батыш этегинде (Майлы-Сай) нефть кени бар.
[[Category: 2-том ]]

БОЗБЕШИК

2026-06-30T08:47:18Z

Gulira:

'''БОЗ-БЕШИК''' – Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы кыштак. Оргочор айыл өкмөтүнө караштуу. Оргочор дөӊсөөсүнүн батыш этегинде, деӊиз деӊгээлинен1686 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кызыл-Суу кыштагынан 17 ''км'' түндүк тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 206 ''км''. Кыштак 1932-жылы негизделген. Калкы 1101 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, медпункт, маданият үйү бар. [[Category: 2-том ]]

БОЗАДЫР

2026-06-30T08:26:44Z

Gulira:

''' БОЗ-АДЫР''' – Баткен районундагы кыштак. Суу-Башы айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Баткен шаарынан 27 ''км'' түштүк чыгыш тарапта. Исфара темир жол бекетинен (Тажикстан) 49 ''км''. Деӊиз деӊгээлинен 1190 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 1780 (2005); негизинен мал чарбасында, тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, ФАП, дарыкана, соода борбору, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
[[Category: 2-том]]

БОЗ-ЭМЧЕК – КАБА-САЙ ЖЕЗ ЖАНА ПОЛИМЕТАЛЛ КЕНИ

2026-06-30T08:23:28Z

Gulira:

'''БОЗ-Э́МЧЕК – КАБА-САЙ ЖЕЗ ЖАНА ПОЛИМЕТА́ЛЛ КЕНИ ''' Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунда, Каба кыштагынан түндүк тарапта, Чаткал кырка тоосунун түштүк-батыш капталында, Каба суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊгээлинен 1700–2300 ''м'' бийиктикте. Кен 9–12-кылымдардан белгилүү. 1951–1966-жылдарда геологиялык чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагын таш көмүр мезгилинде пайда болгон доломит менен акиташ теги жана эффузия тоо тектери, каледондун гранит интрузиялары түзөт. Кен таш халькопирит, пирит, борнит, галенит, сфалерит ж. б. сульфиддерден түзүлүп, интрузия менен карбонат тектеринин кошулган жерлеринде пайда болгон ''скарндарда'' же акиташ тектериндеги жаракаларда жайгашкан. Алар негизинен гранат-волластонит жана гранат-пироксен скарндарына топтолгон. Кен таштуу скарн катмарлары түндүк-чыгыштан түндүк-батышты көздөй 10 ''км''ден ашык аралыкка созулат. Кендеги жездин орточо кондициялык өлчөмү 1,1%, коргошундуку 4% жана цинктики 4,3%, алтындыкы 1,93 ''г''/т, күмүштүкү 13,2 ''г''/т. Кен герцин металлогениялык доорунда пайда болгон. Кен таштын жалпы ресурсу 21792 миӊ т. Пайдалуу компоненттердин ресурсу: жездики – 243401 т, алтындыкы – 5623 ''кг'', күмүштүкү – 38 т.
[[Category: 2-том]]

БОЗ-УЧУК

2026-06-30T08:12:48Z

Gulira:

'''БОЗ-УЧУК''', Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Хан-Теңири айыл аймагына караштуу. Боз-Учук суусунун жана Каракол – Сары-Жаз автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол шаарынан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 253 ''км''. Калкы 1240 (2025); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Боз-Учук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтын-Булак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.
[[Category: 2-том]]

БОЗБЕШИК

2026-06-29T10:58:13Z

Gulira:

'''БОЗБЕШИК''' – Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы кыштак. Оргочор айыл өкмөтүнө караштуу. Оргочор дөӊсөөсүнүн батыш этегинде, деӊиз деӊгээлинен1686 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кызыл-Суу кыштагынан 17 ''км'' түндүк тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 206 ''км''. Кыштак 1932-жылы негизделген. Калкы 1101 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, медпункт, маданият үйү бар. [[Category: 2-том ]]

БОЗБУТОО

2026-06-29T10:51:36Z

Gulira:

'''БОЗБУТОО''' Чаткал кырка тоосу менен Нарын дарыясынын аралыгынан орун алган. Чыгыш жагындагы Ат-Ойнок тоосунан Кара-Суу суусу бөлүп турат; батыш жагы жапыздап, Пишкаран ойдуӊчасына өтөт. Уз. 30 ''км'', туурасы 14 ''км'', эӊ бийик жери – Шилби чокусу (2876 ''м''). Тоонун негизин палеозой заманынын порфит, туф жана кумдук, акиташ тоо тектери түзөт, капталдарында мезозой чөкмөлөрү жатат. Түштүк этектерин палеогендин кызыл чополуу тектеринен турган адырлар ээлейт. Жарым чөл, кургак жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыттуу түштүк-батыш этегинде (Майлы-Сай) нефть кени бар.
[[Category: 2-том ]]

БОЗ ҮЙ

2026-06-29T10:22:08Z

Gulira:

'''БОЗ ҮЙ ''' – байыркы көчмөн элдердин, анын ичинде кыргыздардын негизги турак жайы. Ал тез жыйнап, бат тигүүгө ыӊгайлуу, кереге-ууктары жалаӊ жыгачтан жасалгандыктан жеӊил келип, кышында жылуу, жайында салкын жана көрктүүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Боз үй Борбордук Азиянын көчмөн элдеринде жаралып, кийинчерээк түрк жана монгол элдери тарабынан бир кыйла өркүндөтүлгөн. Биздин замандын биринчи миӊ жылынын орто ченинен түрк көчмөндөрү бүктөөгө жана жазууга боло турган эӊ ыӊгайлуу тор көздүү керегелерди пайдалана баштаган. Боз үй тууралуу алгачкы маалыматтар кытай тарыхчыларынын хроникаларында (биздин заманга чейинки I кылым), Марко Полонун (1230), Плано Карпининин (1246), Клавихонун (1403.) жана башка саякатчылардын эмгектеринде кездешет. Боз үйдү негизинен түз жерге тигишкен, ошондой эле көчмөндөр жортуулга чыккан учурларда арабанын үстүнө тигилген үйлөрдү да пайдаланышкандыгы белгилүү. Кыргыздарда боз үйдүн бийигирээк, конус түрүндөгү, ууктары аяк жагынан бир аз эле ийилген (Кыргызстандын түндүк аймактарында) жана жайыгыраак, ууктары аяк жагынан көбүрөөк ийилген, жарым сфера түрүндөгү (Кыргызстандын түштүгү) түрлөрү кездешет. Б о з ү й д ү н ж а с а л ы ш ы. Боз үй негизинен жыгачтан, кийизден, чийден, боо-чуудан турат. Жыгаччылыгына (сөөгүнө): ''уук, кереге, босого таяк'' (баш босого, аяк босого), ''түндүк,'' каалга кирет. Алар талдан, кайыӊдан жасалып, каалга, босого таяктарына оюм-чийимдер түшүрүлөт. ''Үзүк, туурдук, түндүк жабуу, эшик тыш'' боз үйдүн жабуусун түзүп, негизинен ак кийизден жасалат. Үйдүн ички-сырткы жасалгалары: жабык баш боо, тегирич боо, үзүк боо, туурдук боо, жел боо, уук учтук, саканак таӊгыч, кылдырооч, канат чий, чыгдан өӊдүүлөрдөн турат. Сырткы боолору жүн менен кылдан эшилсе, ичкилери атайын терип-согулуп жасалат. Боз үйдүн көлөмү керегенин канатынын санына жараша аныкталат. Эӊ кичинеси 4, эӊ чоӊу 12 канат же ууктун санына жараша 40, 60, 80, 100, 120 баштуу боз үй деп да аталат. Боз үйдүн орточо диаметри 5 ''метр'' коломтодон түндүккө чейинки бийиктиги 4–6 ''метр'' болот. 
[[File:БОЗ ҮЙ44.png | thumb | <center>Жалпы көрүнүшү.</center>]]
Б о з ү й д ү н т и г и л и ш и. Боз үйдү тигүүдө конуштун шартына карай орун тандалып, сууга жакын, жол тарапты беттеп, эшиги шамалга каршы келбегендей түз жайга тигилет. Адегенде төр керегеси жайылып, канаттары бири бирине кыналып, баштары кереге чалгыч менен чалынып, бекем байланып, эки чети таякка бекитилген босого коюлат. Жел боолорунун башы бакан менен кошо түндүктүн так ортосундагы чамгарагынан бакандын ачасына аштай бир адам кармап, үйдүн ортосуна туруп, өйдө көтөрүп берет. Түндүктүн көзчөлөрүнө ууктардын учтарын ар кайсы жерине туш-туштан сая башташат. Бир нече уук сайылып, уук боолор кереге баштарына байлангандан кийин түндүктү ошол ууктар көтөрүп калат. Эгер бир тарабынан уук көбүрөөк тизилсе, түндүк ошол жагынан көтөрүӊкү көрүнөт. Бул учурда «түндүк чыгып кетти» деп коюшат. Мындай болгондо түндүк чыгып кеткен жактын карама-каршы тарабындагы керегенин бооруна жел боону алып барып, катуу тартып байлоо керек. Эшиктин боосу түндүктүн алкагы аркылуу баш босогого байланат. Керегенин сыртына канат чий курчалат. Боз үйдүн канат чийи экөө болот. Анын аралары кереге көздөрүнө, учтарындагы эшме чыйрак жиби эшик босогого бекитилет. Үйдүн кош туурдугу да керегеге жабылып, туурдуктун бел курчоосу курчалат. Туурдуктун сызма, терме, букары боолору ууктарга артылып келип, кереге көздөрүнө байланат. Үзүгүн жабууга үч киши керек. Оболу анын боолору ичине келтирилип, үзүк тумарча кылынып үч бүктөлөт да, ортосундагы адам бакан менен өйдө шап көтөрөт. Үзүктүн үстүӊкү жээктери түндүктүн түбүнө такалат. Анан четки экөө үзүктүн эки этегин ылдам жайып кетет. Сырткы эшме боолору уук-кереге көздөрүнөн арта салынып келип, бел кырчоо жипке илме тартылып, кайра керегенин түбүнөн ичкери өткөрүлүп, керегенин төртүнчү көзчөсүнө илмектүү байланат. Түндүк жабуу сыртын карай эки бүктөлүп, боз үйдүн артынан бир эле адам так өйдө көтөрүп, бакан менен жабат. Анын төрт боосунун бирөө үйдүн артына, экөө эки капталына бел кырчоого байланат. Алдыӊкы жиби түндүк жабууну алга-артка тартууга жана түрүлгөн эшикти байлап коюуга ылайыкталып, беркилерден жоонураак келет. Б о з ү й д ү н и ч и. Боз үйдүн ичинин бөлүнүшү жана андагы буюмдардын жайланышы элдин турмушу, салт-санаасы менен аныкталып, анын ар тарабы өзүнчө мааниге ээ. Боз үйдүн ортосуна коломто жайгашкан. Калган жери эшик менен коломтого карата улага, эпчи (сол) жак, төр жана эр (оӊ) жагы болуп бөлүнгөн. Улага – үйдүн кире бериши. Эпчи жак – чыгдан менен тосулган, төрдөн эшикке карата сол тарабы. Анда ''ала бакан'' орнотулуп, ''аяк кап, чыны кап'' илинип, тамак-аш азыктары, идиш-аяк сакталат. Төр – үйдүн эшикке карама-каршы тушу. Анда жүк жыйылып, сыйлуу коноктордун орду катары эсептелет. Эр жагы – үйдүн оӊ тарабы. Ал жерде эркектердин кийими, куралы, ат жабдык, ээр-токум жана башка буюмдары коюлган. Б о з ү й д ү н ж а с а л г а л а р ы. Боз үйдүн кооз жасалгаларынын бири – жабык баш. Анын этегине ''тегирич'' улай тигилет. Эшик чий, канат чий, ''чыгданга'' (ашкана) көркөм көчөт түшүрүлүп, жасалгаланат. Боз үйгө ''туш кийиз'' тартуу – эзелтен берки салт. 

 
[[File:БОЗ ҮЙ45.png | thumb | none|Эр жагы.]]
 
[[File:БОЗ ҮЙ46.png | thumb | none|Эшиги.]]
[[File:БОЗ ҮЙ47.png | thumb | none|Эпчи жагы.]]
Анын боолору ууктун билегине тагылат. Боз үйдүн кире беришиндеги оӊ ыптада ''ала баканга,'' кээде керегеге ''аяк кап,'' көөкөр, көнөчөк, көнөк, чыны кап улай илинет. Андан ары чыгдан тартылат. Жерге ала кийиз, шырдак, көлдөлөӊ, курак, сайма төшөктөр төшөлөт. Боз үйдүн жүгү дө өзүнчө кооздук берет. Жүктүн астындагы такта, ага жабылган терме таар, калың килем, сандык, жагдан, күмүш ала бакан, андагы ат жабдыктар, улуттук кийимдер элдик көркөм чыгармачылыктын эстетикалык күчүн, жергиликтүү өзгөчөлүгүн, улуттук мүнөзүн таасын көрсөтөт. Б о з ү й д ү ч е ч ү ү жана а н ы с а к т о о. Боз үйдү чечүүдө оболу, түндүк жабуу алынат. Боолорун кырчоодон чечип, үзүктү сыйрып, үч бүктөйт. Жабык баш тегиричи менен түрүлүп, бел кырчоо, эки туурдук төрт бүктөлөт. Канат чиймелердин боолору чечилип, өзүнчө түрүлөт. Алар өз боолору менен арчындалып таӊылат. Эшик чий өзүнчө оролот. Уук тизгичти түрүп, ууктарды аттап чечүү керек. Он чакты уук чечиле электе ала бакан менен жел боосун каттай кармап тиреп, түндүктү так көтөрүп алат. Чакан үйдүн уугу, керегеси экиден бөлүнүп таӊылат. Уук жыйналары менен кереге чалгыч, кереге таӊгыч, саканак чалгычтар катар түрүлүп алынып, кереге канаттарын бириктирет. Керегенин канатын жыйноодо анын саканактарын кынаптап бастырып, аны саканак таӊгыч же кереге чалгыч менен тыкан байлайт. Ууктар да өзүнүн боолору аркылуу байланып, уук учтары сынбас үчүн ага уук учтук кийгизилет. Боз үйдү сактоодо босого-таякка таштан, дөӊгөчтөн же кыштан бут кылып, үстүнө керегелерди жаткызат. Анын үстүнө ууктарды кынаптайт. Үстүнөн канат чий, ашкана чий, эшик чий, андан кийин туурдук менен үзүктүн арасына үйдүн жип-шуулары, ички жасалгалары орун алат да, үстүнө түндүк көмкөрүлөт. Боз үйдүн жабууларын жана жабдууларын кургак жайга кармап, кез-кез күнгө жайып, желдетип, ошондой эле күбөгө каршы дарыларды колдонушат. Б о з ү й д ү н т ү р л ө р ү. Сырткы көрүнүшү, ички жасалгасы жана турмуштагы маани-мазмунуна карай бир нече түргө бөлүнөт: Ак өргөө, чоӊ үй, конок үй, кураштырма үй, тул салган үй, жолум үй, ''ашкана'', жылкычылардын үйү жана башка. Боз үйдүн эӊ чоӊу Ак ордо 12 канаттан туруп, 180–200 баштуу болот. Түндүгү жеӊил, бекем болушу үчүн арчадан жасаган. Анын үч үзүгү, алты туурдугу болуп, жабуусун эркектер ат үстүнөн жабышкан. Түндүгү эки бакан менен көтөрүлгөн. Ичи, тышы асемделип, кооздолгон. Ак ордо эл башчылары туруучу жай – резиденция экендигин да билдирген. Байыртадан келе жаткан салт боюнча улуулары үйлөнүп, өзүнчө жашап, ата-энеси эӊ кичүү баласынын колунда жашаган, ал үйдүн көлөмү кичине болсо да, чоӊ үй деп аталган. Мындай үйдү «чоӊ үй» деп атоо менен тууган-туушкандары карыларга урмат-сый көрсөткөнүн билдиришкен. Меймандос кыргыз эли конокторду кабыл алуу үчүн да өзүнчө үй көтөрүп, ал конок үйдүн ичи-тышы жасалгаланган. Кураштырма үй турмушта эӊ сейрек кездешип, башка өлкөдөн келген өкүлдөрдү кабыл алуу үчүн колдонулса керек. Тарыхый маалыматтарга караганда, бир мезгилде 500 киши баткан кураштырма үйлөр болгон экен. Тул салган үй 6–8 канаттан туруп, үй ээси каза болгондон ашын бергенче тигилген боюнча бир орунда турган. Учурда боз үй аш-тойлордо, салтанаттуу майрамдарда, маркумдун сөөгүн коюу жөрөлгөсүндө, эс алуучу жайларда, ошондой эле ашкана катары да пайдаланылууда. ''А. Акматалиев.''
[[Category: 2-том]]

БОДУ~Н ДЕ КУРТЕН

2026-06-29T09:45:58Z

Gulira:

'''БОДУЭН ДЕ КУРТЕНЭ''' Иван Александрович [01 (13). 03. 1845, Польша, Разимин – 03. 11. 1929, Варшава] – орус-поляк тилчиси, славян, индевропа жана жалпы тил илими боюнча адис; Казан, Петербург лингвистикалык мектептеринин негиздөөчүсү. Казан (1875–1883), Юрьев (азыркы Тарту, 1883–1893), Краков (1893–1899), Петербург (1900–1918), Варшава (1918–1919) университеттеринин профессору Краков ИАнын академиги (1887) жана Петербург ИАнын корреспондент мүчөсү (1897). Анын негизги эмгектери фонетикалык алмашуулар менен фонеманын теориялык түзүлүшүнө арналган. Изилдөөлөрүндө ''синхрония'' менен ''диахронияны'' ажыратуу принциби сакталып, тилдин өнүгүшүндөгү айрым мыйзам ченемдер аныкталган. Ал – орус жана поляк тили, түштүк славян диалектологиясы боюнча баалуу эмгектердин автору. В. И. Далдын «Азыркы улуу орус тилинин түшүндүрмө сөздүгү» аттуу эмгегин редакторлоп, аны жаӊы материалдар менен толуктаган (3-бас. 1903–1909; 4-бас. 1912–1914), тилди «коллективдүү-индивидуалдуу маӊыздагы психосоциалдык кубулуш» катары аныктаган. Дүйнөлүк тил илиминде алгачкылардан болуп тилдин элемент бирдиктери өз ара аркыл карымкатыштагы система катары түшүнүүнү теориялык жактан негиздеген. Фонема жана тыбыштардын алмашууларын негиздеген теориялык жоболору аркылуу тил илимине сиӊирген эмгеги зор. [[Category: 2-том ]]

БОДЕ – ТИЦИУС ЭРЕЖЕСИ

2026-06-29T07:53:48Z

Gulira:

'''БО́ДЕ – ТИ́ЦИУС ЭРЕЖЕСИ''', кара: ''Тициус–Боде эрежеси.''

''[[Category: 2-том ]]''

БОГОК

2026-06-29T06:06:28Z

Gulira:

'''БОГОК''' а д а м д а – калкан сымал бездин шишип чоӊоюшу. Мында бездин кызматы бузулуп, организмдин жалпы абалы начарлайт. Сырттан караганда моюндун алдында томпоюп шишигенсип байкалып турат. Анын бир нече түрү бар. Эндемиялык богок тоолуу райондордо жашаган элде учурайт. Оорунун пайда болушуна сууда, топуракта жана абада иоддун жетишсиздиги бездин иштешин начарлатып, тироксин гормонун аз бөлүп чыгарат (''гипотиреоз''). Бул балдарда өтө оор психикалык жана дене түзүлүшүнүн бузулушуна алып келиши мүмкүн. Калкан сымал без кээде өтө чоӊоюп кекиртекти, кан тамырларды жана нервдерди кысат. Эндемиялык богоктун себебин табуу, аны дарылоо чараларын иштеп чыгууга мүмкүндүк берди. Кыргызстанда ага каршы чараларды жүргүзгөндөн (1955-жылдан) кийин ал оору кыйла азайган. Эндемиялык богокту алдын алууда ичилүүчү сууну коргоо, туура тамактануу, санитария-гигиеналык шартты жакшыртуу, иоддолгон туз пайдалануу жакшы натыйжа берет. Диффузиялык ууландыруучу богокто (''Базедов оорусу'') без абдан чоӊоюп, функциясы күчөйт (''гипертиреоз''). Богоктун бардык түрүн врач ар кандай дары жана гормон менен дарылайт. Керек учурда хирургиялык операция жасалат.
[[Category: 2-том ]]

БОБУЛОВ

2026-06-29T05:23:55Z

Gulira:

'''БОБУЛОВ''' Камбаралы (15.05.1936, Ош облусу, Ноокат району, Өсөр кыштагы – 25.01.2003, Бишкек) – белгилүү адабий сынчы, акын, жазуучу жана коомдук ишмер, КРдин маданиятка эмгек сиӊирген ишмер (1993). КМУнун филология факультетин бүтүргөн (1958). 1957–1962-жылдары «Ала-Тоо» журналында адабий кызматкер, 1963–1965-жылдар «Правда» гезитинин атайын кабарчысы, 1966–1976-жылдар «Кыргызстан пионери» гезитинин башкы редактору, 1976–1984-жылдар Бүткүл союздук авторлордун укугун коргоо агентчилигинин (ВААПтын) Кыргыз Республикасы боюнча бөлүмүнүн начальниги болуп эмгектенген.
[[Файл:Изображение 2024-06-20 153005723.png|alt=Бобулов Камбаралы|left|thumb|Бобулов Камбаралы]] КРдин Жогорку Кеӊешинин депутаты (1990), «Кыргыз тил коомунун» биринчи төрагасы (1992–2003) болгон. Депутат катары анын кыргыз тилинин айрым маселелерин чечүүдө жан үрөп иштегендигин жалпы эл колдоого алган. Бобуловдун кыргыз адабий сынынын өнүгүшүнө кошкон салымы чоң. «Окуучунун каты» (А. Токомбаевге ачык кат, 1956), «Оморчулук деген эмне?» (1957), «Азыркы адабий сын жөнүндө пикирлер» (1958), «Махабат баяны» (1959), «Адабий турмуш ойлору» (1965), «Кыргыз прозасындагы реализмди өнүктүрүү жолдору» (1969), «Адабият жана мезгил» (1973), «Сын жана адабий процесс» (1976), «Фольклор жана адабият» (1980), «Жаӊы тилке» (1991) аттуу сын макалалары жана жыйнактары жарыяланган. Бул эмгектеринде кыргыз адабиятынын тарыхы менен кийинки абалынын ар түрдүү маселелери, башка улуттук адабияттар менен карым-катыштары каралган. Бобулов 1969-жылы Орто Азия республикаларынын адабий сынчыларынын арасынан биринчи болуп Эл аралык сынчылардын бирикмесинин (МАЛК) мүчөсү болуп шайланган. Ч. Айтматовдун, Т. Сыдыкбековдун, А. Осмоновдун, Токтогулдун чыгармалары жөнүндө сын макалалары кыргыз жана орус тилдеринде жарыяланган жана айрымдары араб, болгар, грузин тилдерине которулган. Жазуучунун «Эркинбек» (1963), «Түштүк кызы» (1962) аттуу аӊгеме, повесттеринде элет турмушу, андагы карапайым адамдардын тиричилиги, өз ара мамилелери, балдардын дүйнөсү, жаштардын коомдон өз ордун табууга болгон далалаты сүрөттөлөт. Анын поэтикалык жыйнактары («Махабат аралы», 1971; «Таӊ шоокуму», 1977; «Акын кыялы», 1985; «Арман китеп», 1997) жарык көргөн. Ал Хафиздин казалдарын, грузин акыны А. Чавчавадзенин, каракалпак акыны Бердахтын лирикаларын кыргыз тилине которгон. Б. Даӊк медалы менен сыйланган (1996).
[[Category: 2-том ]]

БОЁО

2026-06-29T05:13:51Z

Gulira:

'''БОЁО ''' – 1) кол өнөрчүлүктө жүн, кийиз, тери жана жыгачка түрдүү түс берүү. Боёлуучу буюм менен боёктун сапатына, касиетине жараша боёонун түрдүү ыкмалары колдонулат. Чеберлер кийиз оюмдарын, сайма, килем, таар, чий көчөттөрүн, түймө чачыктарын, тери буюмдарын жана башкаларды жасоодо буюмду кызыл, жашыл, көк, кара түстөгү боёкторго боёп, кооздуктарды жаратышат. Ар кандай буюмду боёнун ыгын билген боёкчу табигый боёкторду (ышкын түп, чие, тоо талы, шилби, бөрү карагат, алманын күзгү жалбырагы, чөөл чүкүрү, анардын кабыгы, жошо жана башкаларды) пайдаланат. Мисалы, ышкын түп менен боёо үчүн кеч күздө тоодон казып, кабыгын кырып, кертип кургатып, жыгач сокуга жанчат. Теринин бетин жибитип, ага чыланган ышкын түптү текшилеп жаап, ороп коёт. Боёк бир топ күндө сиӊет. Кийиз жана жүн буюмдары чиенин тамырынан жасалган боёктон кызыл түскө, бөрү карагаттын кургатылган тамырынан сары түскө боёлсо, жошо боз үйдүн жыгачтарын боёгонго колдонулат; 2) химиялык жол менен текстиль материалдары, кагаз, тери жана пластмассаларга түс берүү. ''Ө. Осмонов.''
[[Файл:Изображение 2024-06-20 143143945.png|alt=Шырдактын боёгу|left|thumb|Шырдактын боёгу]]
[[Файл:Изображение 2024-06-20 142939084.png|alt=Жип боёо|thumb|Жип боёо]]
[[Category: 2-том]]

БОЁКТОР

2026-06-29T05:06:51Z

Gulira:

[[Файл:Изображение 2024-06-20 140151034.png|thumb]]
[[Файл:Изображение 2024-06-20 140642655.png|thumb]]
'''БОЁКТОР''', с ү р ө т и с к у с с т в о т е х н о л о г и я с ы н д а – атайын даярдалган суюк, илешкек, катуу заттар менен кошундулар. Алар жетиштүү туруктуулукка, жакшы боёочу жөндөмгө, жогорку түстүк сапатка ээ. Живопистеги ар бир боёочу материалдардын түстүк негизи (пигмент) күкүм түрүндөгү боёктордон турат. Живопись техникасынын кээ бир бөтөнчө түрлөрүнүн айырмаланган касиеттери боёкторго кошулган жабыштыргыч заттардын өзгөчөлүктөрүнө жараша болот (кара: ''Май боёк живописи, Акварель, Темпера, Гуашь, Желим живописи, Пастель, Энкаустика''). Боёктор минералдык (органикалык эмес туздардан жана материалдын оксидинен турган) жана органикалык (негизинен өсүмдүктөн жана малдан алынган татаал бирикмелерден турган) болуп бөлүнөт. Алар да табигый жана жасалма түрүндө болушу мүмкүн. Салыштырмалуу жука катмарда жарыкты өткөргөн боёкторду тунук, жарым тунук же лессировкалык деп бөлүшөт. Акварелдик боёктор суу боёктор деп аталат. Азыркы учурда живопись үчүн боёктордун 150дөн ашуун түрү белгилүү. Алардын ичинен цинктүү ак, коргошундуу ак, стронцийлик сары, кармин хром, охра, сиена, ультра, кызыл киноварь, краплак, жашыл киноварь, жашыл изумруд, кобальт, көк ультрамарин, күйгүзүлгөн пил сөөгү көбүрөөк колдонулат. ''М. Карыбекова.''
[[Файл:Изображение 2024-06-20 135931659.png|left|thumb|259x259px]]
[[Category: 2-том]]

БЛОНСКИЙ

2026-06-29T04:48:24Z

Gulira:

''' БЛО́НСКИЙ''' Павел Петрович [14(26).05.1884, Киев –15.02.1941, Москва] – педагог жана психолог, педагогика илимдеринин доктору (1935), педологиянын эӊ алгачкы теоретиктеринин бири. Коомдук тарбия академиясын түзүүгө катышкан жана аны жетектеген. Блонскийдин баштапкы чыгармалары тарыхый-философиялык жана тарыхый-педагогикалык өӊүттө болгон. Эмгекке жана политехнизмге негизделген массалык толук эмес орто билим берүүнү баланын коом мүчөсү катары калыптанышынын башкы фактору катары негиздеген. Анын бул эмгектери мектеп системасынын курулушунда теориялык-педагогикалык негиздемелердин бири катары кабыл алынган. Блонскийдин түрдүү курактагы балдардын табияты жана аларды тарбиялоо, окутуунун өзгөчөлүктөрү жөнүндөгү көз караштары «Педология» (1934; 2-чыгарылышы, 1936) окуу китебинде корутундуланган. Ал эми «Психологиялык очерктер» (1927) аттуу китебинде психологиялык турмуштун келип чыгышын жана өнүгүшүн психологиялык ишмердиктин түрдүү деӊгээлдери катары чечмелеген.
[[Category: 2-том ]]

БЛОКАДА

2026-06-29T04:44:18Z

Gulira:

'''БЛОКА́ДА ''' (англ. blockade – камалоо) – 1) кандайдыр бир талаптарды аткарууга мажбурлоо максатында камалоого алынган мамлекетти курчоого алуу жана тышкы байланыштарын үзгүлтүккө учуратууга багытталган саясий жана экономикалык мүнөздөгү иш-чаралардын системасы. 2) Согуштук блокада – объектти (аскерлер тобун, шаар, мамлекетти ж. б.) кургактыктагы, аба жана деӊиз байланышын үзгүлтүккө учуратуу аркылуу камалоого алуу. Блокаданын максаты – камалоого алынган объектти алсыратып, багынып берүүгө мажбурлоо, жоолашкан мамлекеттин аскердик экономикалык кубаттуулугун начарлатуу болуп саналат.
[[Category: 2-том]]

БЛОК-СХЕМА

2026-06-29T04:43:06Z

Gulira:

'''БЛОК-СХЕ́МА''' (Flowchart) – аракеттерди белгилөөчү блоктор деп аталган жөнөкөй геометриялык фигуралардын жана өткөрүү сызыктарынын жардамы менен алгоритмди көрсөтүүчү долбоорлоо аспабы. Блок-схема 1960-жылы Американын улуттук стандарт институту (ANSI) тарабынан иштелип чыккан. Бул стандарттар бүгүнкү күндө да колдонулууда, анын символдору программанын логикалык тартибиндеги ар түрдүү аракеттерди билгизет. Алгач блок-схема белгилерин кагазга түшүрүү үчүн калып-үлгүлөр пайдаланылган, азыркы учурда блок-схема элементтери коммерциялык программалык жабдыкты пайдалануу менен коюлат жана орнотулган блок-схемаларды өзгөртүү жана өркүндөтүү жеӊил аткарылат. Блок-схемаларды түзүүдө структураланган модель колдонулат.
[[Category: 2-том ]]

БЛОК Жан Ришар

2026-06-29T04:34:39Z

Gulira:

'''БЛОК ''' Жан Ришар (25. 05. 1884, Париж –13. 03. 1947, ошол эле жер) – француз жазуучусу жана коомдук ишмер. «Азоолор» (1910) пьесасын, «Леви» (1912) аӊгемелер жыйнагын жазган. Р. Роллан менен бирге «Эроп» аттуу журналды негиздеген (1923). Блок коомдогу оор турмушту сүрөттөгөн «Жүк ташуучу пароходдо» (1924), «Курд түнү» (1925), «Жер жаӊгагы менен банандар» (1929), «Сибилла» (1932) аттуу документ повесттердин, искусство менен коомдун карым-катнашын изилдөөгө арналган «Маданияттын жаралышы» (1936) эмгегинин, испан элинин улуттук революциячыл күрөшүнө арналган «Испания! Испания!» (1936) очерктер жыйнагынын, «Тулон» драмасынын (1943) автору. Анын «Москва–Париж» (1947) аттуу китеби жана сүйлөгөн сөздөрүнүн жыйнагы («Оккупацияланган Франциядан куралданган Францияга чейин», 1949) Тынчтыктын Алтын медалына татыктуу болгон (1950).
[[Category: 2-том]]

БЛОК (техникада)

2026-06-29T04:26:18Z

Gulira:

'''БЛОК ''' т е х н и к а д а – 1) жип, чынжыр, зым аркан айлана боюнча арта салынуучу кобулдуу дөӊгөлөк түрүндөгү тетик же жөнөкөй механизм. Механизм менен машинада күч аракетинин багытын өзгөртүү (кыймылсыз блок), күчтөн же аралыктан утуш алуу (кыймылдуу блок) үчүн колдонулат. Арналышына карата багыттагыч, теӊ-салмактагыч, кыймылдуу (валга айлануу кыймылын берүү үчүн), кыймылсыз түрлөрү бар. Күчтөн же ылдамдыктан утуш алууда жүк көтөрүүчү механизм – полиспаст колдонулат; 2) бир нече бирдей бөлүктөрдөн турган, мисалы, ичинен күймө кыймылдаткычтагы цилиндрлер блогу, көп шпинделдүү тестеги (станоктогу) шпиндель блогу; 3) имараттарды курууда жана жолдун бетин асфальт-бетон менен каптоодо колдонулуучу чоӊ өлчөмдөгү таш (бетондон, карападан жасалган). 
[[File:БЛОК37.png | thumb | <center>Түрдүү блоктордун схемасы: ''а'' – багыттагыч; ''б'' – теӊ салмактагыч; ''в'' – күчтөн утуш алуучу кыймылдуу тетик; ''г'' – жолдон утуш алуучу кыймылдуу тетик; ''Р'' – күч.</center>]]
[[Category: 2-том]]

БЛЕШИНСКИЙ Станислав Аладимирович

2026-06-29T04:10:27Z

Gulira:

'''БЛЕШИ́НСКИЙ''' Станислав Владимирович [1919-жылы туулган, Пишпек – 24.07.2005, Фрунзе (азыркы Бишкек)] – химия илимдеринин доктору (1963), профессор (1967). Кыргыз ССР ИАнын корреспондент-мүчөсү (1979). КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын эки жолку лауреаты (1980, 1994). 1941-жылы Томск университетин бүтүргөн. 1958-жылдан Кыргыз ССР ИАнын органикалык эмес жана физикалык химия институтунда илимий кызматкер, директордун орун басары, директору, КР УИАнын химия жана химиялык технология институтунда бөлүм башчы болуп иштеген. Сейрек жана чачыранды элементтердин химиясын изилдеген.

[[File:БЛЕШИНСКИЙ41.png | thumb | none]]
Эмг.: О всаливании органических веществ. Ф., 1967; Химия боюнча кызыктуу тажрыйбалар (в соавторстве). Ф., 1984;

Меркабид метана ( в соавторстве ). Ф., 1988 . Прогнозирование и оценка месторождений комплексных руд в чёрных сланцах. Б., 2001.
[[Category: 2-том ]]

БИШКЕКТЕГИ БАЛДАР МУЗЫКАЛЫК МЕКТЕБИ

2026-06-26T11:12:32Z

Gulira:

[[Файл:Изображение 2024-06-20 120835979.png|thumb]]
[[Файл:Изображение 2024-06-20 120709177.png|left|thumb]]
'''БИШКЕКТЕГИ БАЛДАР МУЗЫКАЛЫК МЕКТЕБИ ''' П. Ф. Шубин атындагы 1939-жылдын 23-октябрында Кыргыз ССР Эл комиссарлар советинин токтому менен ачылган. 1948-жылы П. Ф. ''Шубиндин'' ысмы ыйгарылган. Окуу мөөнөтү 5–7 жыл. Фортепьяно, кылдуу, үйлөмө, урма, эл аспаптар жана хор бөлүмдөрү бар. Мектептин 300 орундуу концерттик залы, китепканасы, музыкалык аспаптарды оӊдой турган устаканасы бар. Класстар окуу программасынын талабына ылайыкташтырылган. Мектептин алдында хор, оркестр, вокалдык, аспаптык ансамблдер уюштурулган. Мектептин базасында ар дайым республикалык конкурстар, фестивалдар өткөрүлүп турат. 2005–2006-окуу жылында 770 окуучу окуган.

[[Category: 2-том]]

БИШКЕК ШААР ДЫК ДРАМА ТЕАТРЫ

2026-06-26T11:00:26Z

Gulira:

'''БИШКЕК ШААРДЫК ДРА́МА ТЕАТРЫ''' А. Ө м ү р а л и е в атындагы – менчик театр.

Эл депутаттарынын Фрунзе шаардык Кеӊешинин токтому менен 1993-жылы уюшулган. Алгачкы директору Кыргыз Республикасынын эл артисти А. ''Өмүралиев'' болгон. 2003-жылдан көркөм жетекчиси Цыцыгмой Өмүралиева. Япон элинин уламышы боюнча Дзюндзи Киноситанын «Каркыранын канаты» аттуу пьесасын сахналаштыруу менен 1993-жылы биринчи театр сезонун ачкан. Ошол эле жылы Ташкент шаарында өткөн «Театр: Чыгыш–Батыш» эл аралык театр фестивалына катышкан. Отуздан ашуун өлкөнүн театрларынын ичинен «Каркыранын канаты» спектакли театр сынчыларынын жогорку баасына татып, «эӊ мыкты» деген он спектаклдин катарына кошулган. 1993-жылы театрдын алдында уюштурулган «Саамал» фольклордук тобу кыргыз улуттук музыкасын бир бүтүн сахналык чыгарма, башкача айтканда спектакль катары концерттик программа менен көрүүчүлөргө тартуулап турушат. Анын алгачкы программасы 1994-жылы Данияда көрсөтүлгөн. 1994-жылы «Кожожаш» эпосу боюнча драматург Т. Осмоновдун «Керээз» аттуу пьесасы, 1995-жылы Ч. Айтматовдун «Кызыл алма» аттуу аӊгемеси сахналаштырылган (режиссёру Н. Асанбеков). Театр чет өлкөлүк да режиссёрлорду чакырып, артисттеринин чеберчилигин арттырат. Түркмөнстандык Овлякули Кожокули 1996-жылы япон автору М. Тикамацунун «Тагдыр тору аралында жан кыйышкан эки ашык» трагедиясын «Амидзима» деген ат менен койгон. Ага театрдын драмалык труппасы, «Саамал» тобу катышкан. Украинанын Львов шаарында өткөн «Алтын арстан» эл аралык театр фестивалына катышып, «Амидзимада» О. Сандын ролун аткарган актриса У. Алимова «Аялдын мыкты ролу үчүн» деген баш байгени алган. «Амидзима» жана «Саамал» фольклордук тобунун концерттик программасы 1996-жылы Кыргыз Республикасынын Россиядагы күндөрүндө Москвадагы Көркөм сүрөт академиялык театрынын (МХАТ) сахнасында көрсөтүлгөн. Театр жеткинчектерге жана жаштарга арналган чыгармаларга да көп көӊүл бурат. 1997-жылы театр Румыниянын Сибиу шаарында «Дүйнө маданият аркылуу» аттуу Бүткүл дүйнөлүк фонд уюштурган эл аралык театр фестивалына чакырылган. Фестивалга 50дөн ашуун мамлекеттин театр коллективдери катышкан. Театр дүйнөлүк классикалык адабиятка да кайрылат. Француз жазуучусу П. Мерименин «Ыйык Антонийдин ак жолунан тайышы» жана «Африкалык ашыктык» аттуу чыгармаларынын негизинде «Аял – азыткы же ашыктык кумары» спектаклин Б. Парманов койгон. 1998-жылы театр тажикстандык режиссёр Ф. Касымов менен бирдикте В. Шекспирдин «Король Лир» трагедиясына «Кут каган» деген сахналык версияны жаратып, 1999-жылы У. Шекспирдин «Жайкы түндө көргөн түш» аттуу комедиясын коюуга украин режиссёру Д. Лазоркону чакырган. 1999-жылы театрдын алдында «Аура» тобу чыгармачылык жолун баштаган. «Ауранын» багыты – жаз, фюжн, фольклорун жазган. Репертуарында композиторлор Д. Эллингтон, Д. Брубектин чыгармалары жана дүйнөгө белгилүү музыканттардын репертуарына кирген чыгармалар бар.

[[File:БИШКЕК ШААР ДЫК ДРАМА ТЕАТРЫ39.png | thumb | none|«Саамал» фольклордук тобу концерт берүүдө. Чоордо А. Насирдинов.]][[File:БИШКЕК ШААР ДЫК ДРАМА ТЕАТРЫ38.png | thumb | А. Зинчуктун «Дүйнө ирмеми» спектаклинен көрүнүш. Эне – Д. Абдыкадырова, Чөө – Т. Абазова.]] 2001-жылы А. С. Пушкиндин «Моцарт жана Сольери» (режиссёру Э. Ногоев) спектакли; 2002-жылы Софоклдун «Эдип падыша» (режиссёру Э. Ногоев, Б. Парманов), «Үч тилек» (режиссёру Ж. Жуэ), 2004-жылы «Жусуптун соӊку кечи» (режиссёру Д. Убайдуллаев) спектаклдери коюлду. 2003-жылы театрга Кыргыз Республикасынын эл артисти ''А. Өмүралиевдин'' ысмы ыйгарылган.

''М. Оморова.''

[[Category: 2-том ]]

БИШКЕК ФИНАНСЫ-ЭКОНОМИКА АКАДЕМИЯСЫ

2026-06-26T10:50:42Z

Gulira:

'''БИШКЕК ФИНА́НСЫ-ЭКОНОМИКА АКАДЕМИЯСЫ''' – жогорку окуу жайы. 1994-жылы уюшулган финансы-экономика кадрларын даярдоо жана кайра даярдоо эл аралык борборунун базасында 1997-жылы ачылган. Окуу жайынын башкы багыты – кесиптик ишмердүүлүктө экономикалык, билимди терең айкалыштыруу. Ал финансы, экономикалык,бухгалтериялык эсеп, менежмент, сервис жана туризм боюнча динамикалуу өнүгүп жаткан ЖОЖ болуп саналат. Академияда жогорку квалификациялуу окутуучулар, ошондой эле чет өлкөлүк адистер да эмгектенет. Окутуу «бакалавр» (окуу мөөнөтү 4 жыл),

«дипломдуу адис» (окуу мөөнөтү 5 жыл) жана 2 жылдык «магистр» адистиктери боюнча жүргүзүлөт. Окутуу формасы күндүзгү жана сырттан окуу. Бул окуу жайы республиканын башка ЖОЖдорунун арасынан биринчилерден болуп эл аралык коомдук кесиптик аккредитациядан өтүп, САMEG уюмунун экономика жана бизнес боюнча билим берүүнүн сапат дипломуна татыктуу болгон. Академия билим берүүнүн методикалык жетишкендиктерин, технологияларын, азыркы жаӊы жабдууларын ЖОЖдорго жайылтуу жана камсыз кылуу, студенттер менен окутуучуларды тажрыйба алмаштырууга жиберүү максатында эл аралык фондулар жана чет өлкөлүк окуу жайлары менен кызматтык байланыштарды түзгөн. Студенттерге Москвадагы эл аралык бизнес жана башкаруу университетинен билим алуу (дистанттык формасында) жана Россия Федерациясынын мамлекеттик үлгүсүндөгү дипломун алуу мүмкүнчүлүгү берилген. Бүтүрүүчүлөрдү практикалык иш жана жумуш менен камсыз кылууда жардам көрсөтүү борбору ачылган. Академиянын алдында финансы жана экономика коллежи иштейт. Академиянын уюштуруучусу жана ректору – А. С. ''Мавлянов'' (1997жылдан). ''Ш. Эгембердиев.''
[[Category: 2-том ]]

БИШКЕК ФИНАНСЫ-ЭКОНОМИКА АКАДЕМИЯСЫ

2026-06-26T10:47:06Z

Gulira:

БИШКЕК ФИНАНСЫ-ЭКОНОМИКА АКАДЕМИЯСЫ

2026-06-26T09:25:22Z

Gulira:

'''БИШКЕК ФИНА́НСЫ-ЭКОНОМИКА АКАДЕМИЯСЫ''' – жогорку окуу жайы. 1994-жылы уюшулган финансы-экономика кадрларын

«дипломдуу адис» (окуу мөөнөтү 5 жыл) жана 2 жылдык «магистр» адистиктери боюнча жүргүзүлөт. Окутуу формасы күндүзгү даярдоо жана кайра даярдоо эл ''аралык борборунун базасында 1997-жылы ачылган.'' Окуу жайынын башкы багыты – кесиптик ишмердүүлүктө экономикалык билимди тереӊ айкалыштыруу. Ал финансы, экономикалык, бухгалтериялык эсеп, менежмент, сервис жана туризм боюнча динамикалуу өнүгүп жаткан ЖОЖ болуп саналат. Академияда жогорку квалификациялуу окутуучулар, ошондой эле чет өлкөлүк адистер да эмгектенет. Окутуу «бакалавр» (окуу мөөнөтү 4 жыл),жана сырттан окуу. Бул окуу жайы республиканын башка ЖОЖдорунун арасынан биринчилерден болуп эл аралык коомдук кесиптик аккредитациядан өтүп, САMEG уюмунун экономика жана бизнес боюнча билим берүүнүн сапат дипломуна татыктуу болгон. Академия билим берүүнүн методикалык жетишкендиктерин, технологияларын, азыркы жаӊы жабдууларын ЖОЖдорго жайылтуу жана камсыз кылуу, студенттер менен окутуучуларды тажрыйба алмаштырууга жиберүү максатында эл аралык фондулар жана чет өлкөлүк окуу жайлары менен кызматтык байланыштарды түзгөн. Студенттерге Москвадагы эл аралык бизнес жана башкаруу университетинен билим алуу (дистанттык формасында) жана Россия Федерациясынын мамлекеттик үлгүсүндөгү дипломун алуу мүмкүнчүлүгү берилген. Бүтүрүүчүлөрдү практикалык иш жана жумуш менен камсыз кылууда жардам көрсөтүү борбору ачылган. Академиянын алдында финансы жана экономика коллежи иштейт. Академиянын уюштуруучусу жана ректору – А. С. ''Мавлянов'' (1997жылдан). ''Ш. Эгембердиев.''
[[Category: 2-том ]]

БИШКЕК ТЕМИРЖОЛ ВОКЗАЛЫ

2026-06-26T09:06:48Z

Gulira:

''' БИШКЕК ТЕМИР ЖОЛ ВОКЗАЛЫ''' – «Кыргыз темир жолу» улуттук компаниясына (2005-жылдан) караштуу Бишкек-2 темир жол бекетинде темир жол жүргүнчүлөрүн тейлөөчү имарат-жай. 1938-жылдан иштейт. Архитектура Е. Лисмардын долбоору боюнча курулган. Интерьерин жасалгалоого сүрөтчүлөр А. И. Игнатьев менен Л. Месарош катышкан. Вокзалда билет кассалары, маалымат бюросу, автоматтык маалымат курулмасы, жүк сактоочу автоматтык камера, VIP – зал, эне жана бала бөлмөсү, бажы бөлмөсү, көмөкчү жайлар ж. б. бар. Мындан поезддер Москва, Новокузнецк жана Екатеринбург сыяктуу Россиянын эӊ ири шаарларына, Казакстандын Мерке, ошондой эле жергиликтүү шаарлар – Токмокко жана жайында Балыкчыга каттайт.
[[Category: 2-том ]]

БИШКЕК МАМЛЕКЕТТИК ЭКОНОМИКА ЖАНА ИШКЕРДИК УНИВЕРСИТЕТИ

2026-06-26T08:44:38Z

Gulira:

'''БИШКЕК МАМЛЕКЕТТИК ЭКОНОМИКА ЖАНА ИШКЕРДИК УНИВЕРСИТЕТИ''', кара: '''''Кыргыз экономика университети.''

'''[[Category: 2-том ]]'''

БИШКЕК ЖОГОРКУ АСКЕР ОКУУ ЖАЙЫ

2026-06-26T08:27:29Z

Gulira:

'''БИШКЕК ЖОГОРКУ АСКЕР ОКУУ ЖАЙЫ''' Советтер Союзунун Баатыры К. Үсөнбеков атындагы, 1947-жылы Кызыл Армиянын асман чабуулунан коргонуунун кыйраткыч авиациясынын учкучтарынын Одесса аскер окуу жайынын базасында түзүлгөн. Алгач СССРдин Аскер-аба күчтөрүнүн Фрунзе учкучтар аскер окуу жайы деп аталган. 1991-жылдан КРдин Куралдуу Күчтөрүнүн түзүлүшү менен окуу жай аскерлердин жана чек ара күзөтүнүн бардык түрлөрү үчүн взводдордун командирлерин, авиациялык адистерди даярдоого өткөн. 1995-жылы окуу жай Бишкек аскердик авиациялык учуу-техникалык окуу жайы (БААУТО) деп аталган. 1998-жылдан БААУТОнун курсанттарынын ичинен офицер – чек арачыларды даярдоо башталган. 2000-жылдын 15-августунан БААУТО КРдин Куралдуу Күчтөрүнүн Бишкек жогорку аскер окуу жайы (БЖАО) болуп кайра түзүлгөн. БЖАО Коргоо министрлиги үчүн жогорку квалификациялуу офицердик кадрларды, ошондой эле ИИМдин ички аскерлерине, Юстиция министрлигинин департаментине, чек ара кызматына, Өзгөчө кырдаалдар министрлигине аскердик адистерди даярдайт. 2005-жылдын 30-апрелинде окуу жайга Советтер[[File:БИШКЕК ЖОГОРКУ АСКЕР ОКУУ ЖАЙЫ33.png | thumb | Бишкек жогорку окуу жайынын курсанттары сабакта ]]Союзунун Баатыры, генерал-лейтенант К. Үсөнбековдун ысымы ыйгарылган. 1956-жылдан 1992-жылга чейин авиациялык кадрларды даярдоонун жана өркүндөтүүнүн 5 борбордук курстарында 21682 адам 10 авиациялык адистиктер боюнча: 5698 учкуч, 749 штурман, 469 күжүрмөн башкаруу офицери, 165 аткыч-радист, 8998 авиатехник даярдалган. 1994-жылдан 2000-жылга чейин авиациялык адистиктер боюнча 535, ал эми чеара аскерлери үчүн 53 офицер даярдалган. 2006-жылы 79 офицер, анын ичинде 45 офицер башка ведомстволор үчүн даярдалып чыгарылган. Окуу жайдын чет өлкөлүк бүтүрүүчүлөрүнүн айрымдары өз мамлекеттеринде жогорку мамлекеттик жана аскердик кызматтарды ээлешет: Хафез Асад – Сириянын президенти, Ахмед Хусейн – Мозамбик Аскер-аба күчтөрүнүн командачысы, авиациянын маршалы Дилбах Синг – Индиянын Аскер-аба күчтөрүнүн командачысы. Окуу жайдын начальниктери: 1998–2000-жылдарда генерал-майор С. Сыйдалиев, 2000–2006-жылдарда генерал-майор Т. Молдобаев, 2006-жылдан полковник М. Бейшенов.

''Абдысатар уулу Азат.''
[[Category: 2-том ]]

БИШКЕК ДЕКЛАРАЦИЯСЫ

2026-06-26T08:18:07Z

Gulira:

'''БИШКЕК ДЕКЛАРАЦИЯСЫ''' (2007) – ''Бишкек саммитинде'' кабыл алынып, Шанхай Кызматташтык Уюмунун (ШКУ) мүчөлөрүнүн жакынкы келечектеги кызматташуусунун негизги багыттарын аныктаган эл аралык документ. 2007-жылы 16-августта Бишкек шаарында ШКУга'' мүчө'' өлкөлөрдүн мамлекет башчыларынын саммитинде кабыл алынган. Бул документте азыркы учурда бүткүл жер жүзүндө жүрүп жаткан глобалдашуу процесси дүйнө мамлекеттеринин ортосундагы бири-бирине болгон өз ара көз карандылыкты улам тереӊдетип баратканы, бул кырдаалдар айрыкча аймакташ өлкөлөрдүн коопсуздук, туруктуу өнүгүү проблемалары менен ажырагыс биримдикте экендигин, андыктан мындай эл аралык масштабдагы ири маселелерди айрым өлкө өз тарабынан бир жактуу аракеттери аркылуу чече албай тургандыгы баса белгиленген. Бишкек декларациясында дүйнөлүк экономиканын туруктуулугун камсыздоонун, жакырчылыкты азайтуунун, өлкөлөрдүн социал.-экономикалык өнүгүү деӊгээлдерин бир кылкалаштыруунун, экономикалык, экол, энергетикалык, маалыматтык коопсуздуктарын камсыз кылуунун, ошондой эле калкты жана ШКУга мүчө мамлекеттердин аймагын табигый, техногендик мүнөздөгү өзгөчө кырдаалдардан келип чыгуучу кырсыктардан коргоо сыяктуу милдеттерди эл аралык коопсуздуктун проблемаларынан алып таштоого болбой тургандыгы да көрсөтүлдү. ШКУга мүчө мамлекеттер өздөрүнүн тышкы иштери боюнча биргелешкен аракеттерине коопсуздуктун төмөнкүдөй архитектурасын түзүү менен эл аралык укуктун жалпы кабыл алынган нормаларынын негизинде жүргүзөт, тактап айтканда: эл аралык мамилелердин бардык субъектилеринин таламдар балансын эске алат (чагылдырат);

ар бир мамлекетке өзүнүн тарыхый тажрыйбасына жана улуттук өзгөчөлүгүнө ылайык өнүгүү жолун эч кимге көз каранды болбой, өз алдынча тандап алуу, мамлекеттик биримдигин жана улуттук кадыр-баркын коргоо, эл аралык иштерге теӊ укукта катышуу укугун камсыз кылат; эл аралык, аймактык жаӊжалдарды жана кризистерди саясаттын, дипломатиянын каржаттары менен бардык тараптардын мыйзамдуу кызыкчылыктарын, мүдөлөрүн эске алуу аркылуу эл аралык укуктун нормалары менен принциптерине ылайык жөнгө салуунун кепили болот; маданияттарда жана цивилизацияларда ар түрдүүлүктүн сакталышына, цивилизациялар менен диндердин ортосундагы диалогдордун тереӊдөөсүнө багытталган демилгелердин колдоого алынышына кам көрөт. ШКУга мүчө мамлекеттер ШКУнун аймактык террорго каршы курумунун ишин жогору баалайт, ошондой эле анын терроризм, сепаратизм жана экстремизм менен болгон күрөштү андан ары өркүндөтүүгө олуттуу мүмкүнчүлүктөрү бар деп эсептейт. ШКУга мүчө мамлекеттер мындан ары да энергетика боюнча диалогду улантуу аркылуу энергия берүүчү, отун өндүрүүчү, транзиттөөчү жана керектөөчү мамлекеттер ортосунда практикалык кызматташтыкты эске алуу менен колдоого алат. ШКУга мүчө мамлекеттер экономикалык жактан өнүгүүнүн улуттук программасын ишке ашырууда бири-бирине практикалык жардам көрсөтүүгө даяр экендиктерин ырасташты. ШКУга мүчө мамлекеттер эл аралык укуктун алкагында өз ара кызматташууга кызыкдар болгон бардык өнөктөштөр үчүн Шанхай Уюмунун эшиги ачык экенин дагы бир жолу ырастады. [[Category: 2-том ]]

БИШКЕК ГУМАНИТАРДЫК УНИВЕРСИТЕТИ

2026-06-26T08:12:30Z

Gulira:

'''БИШКЕК ГУМАНИТАРДЫК УНИВЕРСИТЕТИ ''' К. Карасаев атындагы жогорку окуу жайы. Гуманитардык билим берүүдө, дүйнөлүк тилдерди окутууда бай тажрыйбага ээ. Анын негизин 1979-жылы ачылган Фрунзе орус тили жана адабияты педагогикалык институту түзгөн. Ал 1992-жылы Тил жана гуманитардык илимдердин мамлекеттик институту, 1994-жылы Бишкек гуманитардык университети болуп түзүлгөн. Университетте чыгыш таануу жана эл аралык мамилелер, европа цивилизациясы, кыргыз филологиясы, славян таануу жана журналистика, башкаруу, социология жана психология, экология, экономика жана менежмент, кыргыз-кытай факультеттери жана маалыматтык система, китеп жана архив иштери бөлүмү, ошондой эле Үзгүлтүксүз билим берүү институту жана Гуманитардык илимдердин илим-изилдөө институту, аспирантура, докторантура бар. Окуу-методикалык, илимий, тарбиялоо жана практикалык иштерди 35 кафедра, 20га жакын борбор алып барат. Окуу бюджеттик жана келишимдик негизде жүргүзүлүп, 30дан ашык адистикти жана кошумча адистикти даярдайт. БГУ материалдык техникалык базасы мыкты, илимий педагогикалык кызматкерлеринин сапаттык курамы жогору окуу жайлардын катарына кирет. 80ге жакын илимдин докторлору жана кандидаттары жана 70тен ашык чет элдик адистер эмгектенишет. Көптөгөн чет өлкөлүк окуу жайлары, илимий борборлор менен кызматташат. Университеттин уюштуруучусу, биринчи ректору Скирдов В. Д. болгон. Кийинки ректорлору: В. К. Янцен (1986–1999), К. К. Конкобаев (1992–1994), Т. Т. Тургуналиев (1994), И. С. Болжурова (1995–2002), С. Ж. Мусаев (2003–2005), А. И. Мусаев (2005-жылдан).

[[Файл:Изображение 2024-06-20 113513257.png|left|thumb|320x320px]]

2019-жылдан бери Бишкек мамлекеттик университети деп аталат. Кыргыз жана советтик тилчи, лексикограф, педагог, адабият таануучу, фольклорчу, академик Кусейин Карасаевдин (1901-1998) урматына аталган.
[[Category: 2-том]]

БИШКЕК

2026-06-26T06:19:24Z

Gulira:

'''БИШКЕК ''' (1926-жылга чейин П и ш п е к, 1926–1991-жылдары Ф р у н з е) – шаар, Кыргыз Республикасынын саясий, экономикалык, илимий жана маданий борбору; транспорттук башкы түйүн. Аянты 12,7 миӊ ''га''. Калкы 1,1 млн (2020). 
[[File:БИШКЕК19.png | thumb | none]]
Бишкек шаарында 4 административдик-аймактык бирдик – Биринчи Май, Ленин, Октябрь, Свердлов райондору, Чоӊ-Арык айылдары курамында (8,2 миӊ адам) жана Орто-Сай айылдары (4,5 миӊ адам) бар. '''Табияты:''' Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыӊкы түздүктөн орун алган. Деӊиз деӊгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лёсс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай 
[[File:БИШКЕК20.png | thumb | <center></center>]]жантайып, Чүй дарыясынын жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй дарыясынын нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары туштагы жазылыгы 60 ''км''дей. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары жайгашкан борбордук бөлүгү г е о л о г и я л ы к с т р у к т у р а с ы боюнча кеӊдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриялык мегасинклиналь. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө-тектер менен толгон. Алар палеозой фундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереӊдикте (геофизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланец жана акиташ тегинен, ошондой эле эффузия тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген неоген тоо тек катмарларынын жалпы калыӊдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоӊ тоо тектердин калыӊ кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллювий-пролювий чөкмө тоо тектерден турат. Сейсмдик райондоштуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереӊдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы хлорид-натрий кальцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот. Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик к л и м а т т у у аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эӊ көп тийген ай июль (332 саат), эӊ аз тийгени декабрь (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2°С, январдыкы – 4,6°С, июлдуку – 24,5°С. 1930-жылы декабрда эӊ төмөнкү темппература (–38°С), 1983-жылы июлда эӊ жогорку темппература (43°С) катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1–2°Сге жылуураак. Үшүк жүрүү жазында апрелдин ортосунда токтоп, күзүндө октябрдын ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаарда нымдын негизги булагы – деӊиз менен океандан алыс жайгашкандыктан, жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү март – июль, жылдын кургакчыл мезгили (11%) июль – сентябрь айларына туура келет. Кар декабрдын ортосунан февралдын аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыӊдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыӊдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы мүнөздүү. Анын ылдамдыгы 2–3 ''м/сек''дан ашпайт. Ылдамдыгы 15 ''м/сек''га жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен 30дай жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат. Бишкек шаарынын негизги с у у а р т е р и я л а р ы мурда Ала-Арча жана Аламүдүн суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеӊири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат. Бишкектин ирригация системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоӊ Чүй каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара-Жыгач багында жана Бишкек Эркин экономикалык зонасынын аймагында көлмөлөр бар. Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраӊ чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эфемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт. '''Калкы.''' Шаар калкынын саны 1999-жылы марттагы эл каттоо боюнча 762,3 миӊ адам болуп, республикадагы калктын 15,8%ин түзгөн. Шаарда 1940-жылы 104,5 миӊ калк жашаса, 1950-жылы 218,0 миӊ, 1979-жылы 535,5 миӊ, 1989-жылы 619,9 миӊ калк болгон. 2005-жылы 896,3 миӊ калк жашап, анын 99,4% шаарда, 0,6% шаардын чет-жакасындагы Орто-Сай айылында жашайт. Эркектер жалпы калктын 47,9%ин, аялдар 52,1%ин түзөт. 2004-жылы үйлөнгөндөрдүн саны 4403 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 5,3; ажырашкандар 1724 же 1000 [[File:БИШКЕК21.png | thumb | <center>Ак үй.</center>]]
кишиге эсептегенде 2,1 адамды түзгөн. 2005-жылы Бишкек шаардык кеӊеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 18,0; өлгөндөрдүн саны 7,4; табигый өсүш 10,6 миӊди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 29,6сы өлүмгө дуушар болгон. 2003-жылы шаар боюнча жалпы калктын 23,0% эмгек жашына жете электер, 66,9% эмгекке жарамдуу, 10,1% улуу муундагы адамдар.

'''Этимологиясы.''' Окумуштуу-археологдор далилдеп келишкендей азыркы Бишкек шаарынын айланасында алгачкы турак-жай курулуштар биздин заманга чейин VI–V кылымдарда эле пайда болгон. Орто кылымдарга таандык «Ключевка», «Кузнечная крепость», «Төкөлдөш I», «Төкөлдөш II», «[[Жул]]», «Кара-Жыгач», «[[Тарсакент]]» ж.б. сыяктуу байыркы шаар калдыктары XX кылымдын орто ченинен баштап казылып, изилденген. 1825-жылы [[Кокон хандыгы]]нын ханы (1822–1842) [[Мадалы]]нын буйругу менен кербенчилердин коопсуздугун коргоо, ошондой эле анын айланасындагы кыргыз урууларынан зекет жыйнап туруу үчүн атайын [[коргон]] (чеп) курулуп, кийинчерээк ал жергиликтүү калк тарабынан «Бишкек чеби» деген аталышка ээ болгон. Көп өтпөй айрым тилдик өзгөчөлүктөргө ылайык «Бишпек», «Пишкек», «Пишпек», «Пшкек» ж.б. сыяктуу формага өтүшүп кеткен. Бишкек шаарынын этимологиясына, башкача айтканда бул [[термин]]дин пайда болуу тарыхына тиешелүү жазма маалыматтардын жетишсиздигине байланыштуу так жана бирдиктүү жыйынтык чыгаруу азырынча мүмкүн эмес. Айрым окумуштуулар (мисалы, Д. Сапаралиев) алгач кыргызча «беш бек» же перс (фарси) тилиндеги «пиш» (учтуу), «кух» (тоо) деген оюн айтса, кийин анын аталышын [[солто]] уруусунун ичиндеги жоочалыш уругунан чыккан тарыхый инсан Бишкек баатырдын ысмына байланыштырат. Бирок өткөн кылымдарда чогултулган оозеки фольклордо «Бишкек» аттуу адамдын баатыр болгону тууралуу маалыматтар жокко эсе, көбүнчө карапайым адам түрүндө эскерилет. Мисалы XX кылымдын 1-жарымында топтолгон элдик оозеки маалыматтар боюнча (М. Байгаринов, А. Осмонов, Ш. Үмөталиев, Ж. Казакбаев ж.б.) Кокон чеби солто уруусунун ичиндеги жоочалыш уругуна таандык Кенен деген адамдын уулу Бишкектин (Бишбек) атынан калган. Ал сексен жаштан ашкан кезинде балдарына «ары-бери өткөн эл куран окуп турсун үчүн» кийин сөөгүн чоң жолдун боюндагы төрт күлгө койгула деген керээз калтырган. Ал көз жумганда балдары сөөктү төөгө жүктөп азыркы Чуңкурчактан алып келип, айткан жерине көмүшкөн. «Бишкек» деген аталуу ушул себептен пайда болуп, кийин соодагерлер ошол мүрзөгө жакын эки жер там салып, соода жүргүзүшкөн. Башка бир окумуштуулар (мисалы, Е. Койчубаев, Э. Мурзаев) казак тилине байланыштырып, «пиш» (беш) жана «пек» (бийик) деген түшүндүрмө берип кеткен. [[Россия империясы]]нын курамына каратылгандан баштап расмий маалыматтарда дээрлик «Пишпек» деген аталыш колдонулат.''' ''' '''Тарыхы.''' Азыркы шаардын аймагына адамдар эӊ байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин заманга чейин 5–4-миӊ жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Темир доорунун башталышы менен Кыргызстан аймагында сак (биздин заман га чейин 7–3-кылымдар) жана усун (биздин заманга чейин 3-кылым – биздин замандын 5-кылым) уруу союздары түзүлгөн. Бул уруу союздары Аламүдүн, Ала-Ача сууларын бойлото да отурукташкан. Буга кийинки мезгилге чейин сакталып калган дөбө-мүрзөлөр далил болот. Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эӊ ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (7–12-кылымдар) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 ''км''2дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 бекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин «Темир усталар чеби» аталып калган дагы бир байыркы чоӊ шаар (8–13-кылымдар) азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан. Шаардын борбору кокондуктардын мурдагы чеби Бишкек чебинин аймагында (Аламүдүн суусунун сол жээги, кийин «Темир усталар чеби» деп аталып калган шаар чалдыбарынын орду) жайгашкан. Шаар 8-кылымдан 15-кылымдын башына чейин өнүгүп, монголдордун жапырыгында бүлгүнгө учураган жана бир аз убакыттан кийин кайта жанданып, тиричилик 18-кылымга чейин созулган. Андан кийин шаар биротоло ээн калган. Айрым маалыматтар боюнча 18-кылымда солто уруусунан чыккан Бишкек аттуу адам ушул чөйрөнү жердеп, журтун душмандан коргоп турган. 19-кылымдын башында кыргыз феодалдарынын өз ара чатагынан пайдаланган Кокон хандыгы Чүй өрөөнүн басып алып, жергиликтүү элди башкарып туруу үчүн бир катар чеп курдурган. Кокондуктардын негизги чыӊдоолорунун бири катары Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө курулган чеп – Бишкек чеби аталган (бул аталышты колониячылар Пишпек деп бурмалап, өзгөртүп айтышкан). Бул чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы «Темир усталар чебинин» ордундагы 6 ''га'' жерди ээлеген. Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Россия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Бишкек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетери менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 1862-жылы сентябрда падыша аскерлери Байтик башында турган кыргыздардын жардамы менен чепти 2-ирет ээлеп, аны биротоло талкалаган. 1864-жылы анын урандысынын жанында казак орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган. 1868–1870-жылдары шаардын азыркы чегинде орус келгиндери Аламүдүн жана Бишкек айылдарын негиздешкен. 1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору – Верный шаары) начальнигине баш ийген, 1865–1867-жылдарда Түркстан облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген. 1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, ага шаар статусу берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468ге жеткен. Бишкекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Ошондой болсо да шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода тезирээк өнүккөн. 1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 1879-жылы приходдук бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 1916-жылы жайында Бишкек уездинин көп бөлүгүн улуттук-боштондук көтөрүлүш каптаган. Россияда февраль буржуазиялык-демократиялык революциясы жеӊгенден кийин, 1917-жылы мартта Бишкек солдат жана жумушчу депутаттар совети уюшулуп, анда чечүүчү позицияны Убактылуу өкмөттү колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 1918-жылы 7-январда Бишкектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин колуна өткөн. 1924-жылы 14-октябрдан Бишкек – Кара Кыргыз АОсунун (1925-жылы 25-майдан Кыргыз АОсу), 1926-жылы 1-февралдан Кыргыз АССРинин борбору, 1926-жылы 12-майдан Фрунзе деп аталган. 1936-жылы 5-декабрдан Фрунзе – Кыргыз ССРинин борбору (1991-жылдан Бишкек аталып, эгемендүү Кыргыз Республикасынын борбору), 1938-жылы Бишкекте 3 административдик район Пролетар (азыркы Ленин), Биринчи Май, Свердлов райондору түзүлгөн. 1961-жылы шаарга Кызыл -Аскер, Привокзальный (Попеновка), Төкөлдөш айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-жылы Чоӊ-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 1974-жылы жаӊы административдик район Октябрь району түзүлгөн. Кеӊеш доорунда Бишкек шаарынын саясий-коомдук, социалдык-экономикалык жана маданий турмушунда зор өзгөрүүлөр болду. 1924-жылы алгачкы кыргыз гезити «Эркин Тоо» чыккан. 1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей түзүлгөн. 1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган. Ошол эле жылдары алгачкы ири өнөр жай ишканалары курулган. Бишкекке Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында Украинадан, Россиядан бир катар өнөр жай ишканалары көчүрүлүп келинген. Азыркы учурда рынок экономикасына багыт алуунун натыйжасында шаардагы өнөр жай ишканаларынын, соода мекемелеринин жана башкалардын бир катары менчиктин түрдүү формаларына өтүүдө. Көз каранды эмес мамлекеттин борбору катары Бишкекте бир катар чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана эл аралык уюмдардын өкүлчүлүктөрү ачылып, Кыргызстандын дүйнө элдери менен байланышы кеӊейүүдө. '''Экономикасы.''' Бишкек шаары – экономикалык жана социалдык жактан жогору деӊгээлде өнүккөн, саясий жактан Кыргыз Республикасынын борбору катары өзгөчөлөнгөн регион. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж. б. тармактар өнүккөн. Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын региондорунда өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эӊ ири структуралык өзгөрүүлөр болду. Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991–1995-жылдары 4 эсеге төмөндөгөн. Шаарда 1991-жылы чөп таӊгактоочу машина жасоо 20 миӊ даанага жетсе, 1996-жылы анын 200ү араӊ чыгарылган. Электр машиналар 1125тен 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миӊ жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды. 1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзсө, 2005-жылы 2004-жылга салыштырганда 2,5%ке өскөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле республиканын эӊ ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2005-жылы Бишкекте 1051 ишкана (анын ичинде 109 орто жана ири ишканалары) иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 24,3%ин же 12110,9 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеӊири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жайы өндүргөн продукциянын 68,3%ин түзгөн. Шаарда өнөр -
[[File:БИШКЕК22.png | thumb |Шаардын борбордук бөлүгү.<center></center>]]
жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2002-жылы 858,5 млн сомдук продукция чыгарган), жеӊил (159,3 млн), тамак-аш (1838,3 млн) өнөр жайлары жана электр энергетика (2797,5 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2002-жылы жалпы өнөр жайдын 90%ке жакын продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жайы республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 21,0%ин, тамак-аш 33,9%ин жана жеӊил өнөр жайы 23,5%ин чыгарган. Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: ЖЭБ (2002-жылы 324,9 млн сомдук продукция өндүргөн), «РЕЕМТСМА – Кыргызстан» АК (818,9 млн), Камволдук-нооту (49,1 млн), «Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс» ишканасы (191,2 миӊ), «Бишкек дан-азык» (86,3 млн); Бишкек машина куруу заводу (63,5 млн), «Бишкексүт» (251,4 млн), «Таттуу» (29,0 млн), «Кыргызшампаны» (38,5 млн), «Автомаш-Радиатор» (180,0 млн), «Электротехник» (63,2 млн), «Байпак» (9,0 млн), «Таш-Темир» (19,4 млн), «Булгаары» биргелешкен ишканасы (21,8 млн), «Кыргызмебель» (29,6 млн) акционердик коомдору ж. б. Өнөр жайдын негизги продукциялары: электрэнергия (2004-жылы 967,7 млн ''кВт·с''), автомобиль 
[[File:БИШКЕК23.png | thumb | none]]
радиаторлору (171,4 даана), мебелдер (200,3 млн сом), бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (36,1 миӊ т), кыш жана плита материалдары (17,3 млн даана), токулган кийим (15,6 миӊ даана), жүн кездемелери (374 миӊ ''м''3), байпактар (72,8 миӊ жуп), бут кийимдер (13,8 миӊ жуп), сүт (7,4 миӊ т), пиво (7329,3 миӊ дикалитр), шампан (154,0 миӊ декалитр), коньяк (282,9 миӊ декалитр), сигарет жана папиростор (3169,8 даана), ун (33,6 миӊ т), нан азыктары (41,3 миӊ т), чай (2,7 миӊ т) ж. б. Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеӊил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2004-жылы 477,7 млн АКШнын долларын (республиканын экспортунун 66,5%ин) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеӊири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 617,7 млн долларга жетип, импорттун 65,6%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар. Башка региондордон айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат. Бишкек өлкөдөгү эӊ ири жолдор тоому. Эӊ ири автомагистралдары: Бишкек – Ош, Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар (Кытай), Бишкек – Балыкчы – Каракол, Бишкек – Алматы (Казакстан), Бишкек – Кара-Балта – Тараз (Казакстан) – Ташкент (Өзбекстан) ж. б. Чалдыбар бекетинен Балыкчыга чейин кеткен темир жолу Бишкек шаары аркылуу өтөт. Шаардын ортосунда жүргүнчүлөрдүн темир жол бекети, батыш жана чыгыш четинде «Бишкек» жана «Аламүдүн» жүк түшүрүп, жөнөтүп туруучу темир жол бекеттери бар. 2004-жылы Темир жол транспорту менен 1230,8 миӊ т жүк жана 240,5 миӊ жүргүнчү ташылган. Бишкек шаарынын түндүк тарабынан 30 ''км'' аралыкта Борбордук Азиядагы ири аэропорттордун бири «Манас» аэропорту жайгашкан. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй облусунун чет өлкөлөр жана республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2004-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 218,5 миӊ жүргүнчү ташылган. Шаарда 2 автобекет (Чыгыш жана Батыш) иштеп, 24 автотранспорттук, 1 троллейбустук мекемелерде 2,5 миӊ автобус (анын ичинен жеке менчик 705), 51 миӊге жакын жеӊил машина (анын ичинен 48,5 миӊи жеке менчикте), 200 троллейбус болгон. 2004-жылы автотранспорт менен 5,0 млн т жүк, 74,5 млн жүргүнчү, троллейбус менен 31,7 млн жүргүнчү ташылган. Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деӊгээли дагы республиканын орточо көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2004-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 40,3 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 7,2 млрд сом, анын ичинен калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 625,7 млн сомго жеткен. Башкача айтканда республиканын орточо көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,6 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 5,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында Эркин экономикалык аймак (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын «Манас» аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен «Ак-Чий» деп аталып келген Чүй облусунун Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет жакасындагы жерлер кирет. «Бишкек» ЭЭАдин жалпы аянты 489 ''га''. 2002-жылдын башталышында «Бишкек» ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген.
[[File:БИШКЕК24.png | thumb | <center>А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театры.</center>]]

 '''Архитектурасы.''' Анын көп кылымдык тарыхын жана азыркы маданияттын архитектуралык курулушусуз элестетүү мүмкүн эмес. Кыргызстандын аймагында үч миӊ жыл илгери эле курулуш иштери жүргөн. Байыркы жана орто кылымдагы чеберлердин колунан жасалган курулуштар түрдүү жагдайларга байланыштуу талкаланып жок болгон. XIII кылымдан ири имараттарды куруу башталган. Кыргызстанда атайын билимдүү архитекторлордун, инженер-куруучу адистердин жоктугунан көп шаар-кыштактар бир типте, көрксүз курулган. Чийки кыштын ордуна бышкан кыш жасай баштоо эки-үч кабат үйлөрдү курууга мүмкүндүк берген. 1928-жылы Фрунзеде Кыргыз АССР Эл комиссарлар советинин имараты (архитектор Зенков) улуттук колоритти эске алуу менен курулган туӊгуч административдик имарат болуп эсептелген. Андан кийин Кыргыз педагогикалык институту (1932), 
[[File:БИШКЕК25.png | thumb |«Бишкек Байпак» акционердик коомунун имараты.<center></center>|left]]музыкалык мектеп (1935), Өкмөт үйү (1936) жана башкалар курулган. Архитектура жана шаар курулушунун экинчи этабы 1930-жылдын аягында башталган. Бул жылдарда Москвадан, Ленинграддан жиберилген орус архитекторлору иштешкен. Кыргыз улутунан кадрларды даярдоо үчүн жогорку архитектуралык курулуш окуу жайы болгон эмес. 1939-жылы Кыргыз ССР Эл комиссарлар совети туӊгуч шаар куруу документин – Фрунзе шаарын өнүктүрүүнүн жана кайра конструкциялоонун генералдык схемасын (архитектор И. Смирнов) бекиткен. Анын негизинде Жаш Гвардия, Правда көчөлөрү боюнча жаӊы бульварлар, Кара-Жыгач багында борбордук маданий жана эс алуу паркы, мурдагы Өкмөт үйүнүн маӊдайында гүлбак, ботаникалык бак, шаар багы (азыркы Панфилов атындагы парк) курулду. Ленин (азыркы Чүй) жана Пионер (азыркы Токтогул) көчөлөрү борбордун көркүн ачкан. Көрүнүктүү имараттарга «Ала-Тоо» кинотеатры (архитектор В. Калмыков, 1938), медициналык институттун имараты (архитектор Ф. Стеблин, 1939), Эркиндик жана Токтогул көчөсүнүн кесилишиндеги турак үйлөр (архитектор Ф. Стеблин, В.Нусов, 1939), республикалык Ат майдан (В. Нусов, 1952), Кыргыз улуттук опера жана балет театры (архитектор А. Лобуренко, 1955) жана башкалар кирет. [[File:БИШКЕК26.png | thumb | <center></center>]]1960-жылдардын 2-жарымынан тартып азыркы мезгилдин талаптарына жооп берген имараттар, ишканалар менен мекемелердин инженердик-лабораториялык жана өндүрүш корпустары курула баштаган (мисалы, Телекөрсөтүү жана радио уктуруу боюнча мамлекеттик комитеттин аппараттык-студиялык комплекси, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын имараттарынын комплекси). 1960-жылдардын архитектурасында өзгөчө орунду Фрунзе музейи (1967) ээлейт. Е. Писарскойдун жетекчилиги астында 1970-жылы пландуу турак үйлөр долбоорлоно баштаган (мисалы, кичи райондор, «Түштүк дарбаза»). Алардын архитектурасы климаттык шарттар менен улуттук декорациянын өзгөчөлүктөрүнүн эске алынышы менен мүнөздөлөт. Алгачкы турак үйлөр району болгон Ботаникалык массивде темир бетондон чогултма панелдүү үйлөр жана [[File:БИШКЕК27.png | thumb | <center></center>|left]]кыштан 98-сериядагы үйлөр курулган. Архитекторлор Е. Писарской, В. Седов, типтүү 5 жана 9 кабаттуу 105-сериядагы турак үйлөрдү долбоорлогондугу үчүн Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болушкан (1978). Шаардын негизги планы жана анын борбордук бөлүгүн куруунун эскизи бекигенден (1970) кийин бир катар маанилүү коомдук, маданий турмуш-тиричилик имараттары курулуп, алар борбор шаардын архитектуралык көркү болуп калды. «Ысык-Көл», «Россия», «Манас» кинотеатрлары (1961, 1963, 1970), К. Баялинов атындагы китепкана, цирк имараты (1976), Кожомкул атындагы Спорт сарайы (1974), «Айчүрөк» универсал дүр-дүйнө дүкөнү, ''Кыргыз драма театры'' (1970), ''Орус драма театры'' (1972), Улуттук филармония (1980), «Хайятт» (мурунку «Кыргызстан», 1997–1998-жылдарда кайра конструкцияланган), «Пишпек», «Ак кеме» мейманканалары (1974–1975), «Соӊ-Көл», «Сейил» ресторандары (1961–1971), Байланыш үйү (1978) жана башка курулуштарда белгилүү архитектор Г.Кутателадзе, Ю. Карих, Д. Ырыскулов, А. Жекшенбаев, В. Назаров, А. Альбанский, Ю. Билинский, Р. Мухамедиев, А. Исаев, С. Ишенов, А. Жуманалиев, Б. Молдобаев, К.Сарбанов эмгектенишкен. Кыргыз ССРинин эл чарба жетишкендиктеринин көргөзмөсүнүн башкы павильону (1974), Турмуш-тиричилик үйү (1975), «Пишпек» мейманканасы (1975), № 5 кыргыз орто мектеби (1980), «Манас» аэровокзалы (1981, архитектор К. Сарбанов, В. Д. Фокт жана башкалар) курулган. Саламаттык сактоо мекемелерин курууга өзгөчө көӊүл бурулган, алар: кардиология институтунун, саламаттык сактоо министрлигинин, 4-оорукананын корпустары, Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучулары үчүн поликлиниканын имараттары жана башкалар 1984-жылы Фрунзеде алгачкы 16 кабат турак үй, андан соӊ 12 жана 18 кабат үйлөр тургузулган. Өнөр жай архитектурасы ири масштабдагы курулуштар жана комплекстер менен толукталган. ВЛКСМ атындагы тигүү (1981), байпак фабрикалары (1983), «Кыял» бирикмеси (1984), борбордук басма үйү (1984) курулган. 1979-жылы шаардын борбордук бөлүгүнүн планынын долбоору бекитилген. Ал шаардын азыркы абалын, келечектеги өнүгүшүн жана агломерациясын ар тараптан талдоонун негизинде иштелип чыккан. Бул долбоор боюнча азыркы Тарых (мурдагы Ленин) музейи (архитекторлор С. Абышев, Р. Асылбеков, К. Ибраимов, М. Сатыбалдиев, В. Абаков, А. Куделя, М. Керимкулов, 1984) жана «И» түспөлүндөгү агроөнөржай мекемесинин чамгарактуу имараты (архитекторлор Г. Кутателадзе, В. Лызенко, А. Логунов, И. Камбарбаев, И. Кадырбеков, Ю. Головин, 1984), «Эркиндик» монументи (айкелчи Т. Садыков, 2003), ''«Ала-Тоо» аянты'' түзүлгөн. Аянттын түштүк-батыш жагында Президенттин администрациясы жана Өкмөт үйү (архитекторлор Р. Мухамедиев, У. Алимкулов, А. Зусин, Л. Лазарев, С. Султанов, Ж.Асаналиев, Ж. Аманалиев жана башкалар, 1984) жайгашкан. Улуттук (мурдагы В. И. Ленин атындагы) китепкана, Аламүдүн, Ош, Орто-Сай, Дордой, Кудайберген, Ала-Арча-2, Баткен базарлары, Байланыш үйү, соода, маданий-турмуш-тиричилик объекттери, мектептер жана башкалар айланасын көрктөндүрүү менен курулган. Ошондой эле көчөлөр, фонтандар, эстеликтер, парктар, гүлбакчалар жана башкалар шаардын көркүн ачып турат. 1980-жылдан тартып курулган ири объекттерге «Манас» аэропорту (1981), «Жеӊиш» монументи, «Манас» айкелдик тобу (1988), «Революциянын каармандарына эстелик» жана башкалар кирет. Баатырлар аллеясы – атайын эстелик ансамбли. 1975-жылы Совет элинин фашисттик Германияны жеӊгендигинин 30 жылдыгын белгилөө күнүнө карата ачылган «Жаш гвардия» гүлбак көчөсүнүн борборунда жайгашкан (айкелчилер Г. Тупый, В. Шестопал, Т. Досмагамбетов, Т. Садыков, З. Хабибулин, А. Мухутдинов). Ага улай 1920–1940-жылдардагы Баатыр комсомолдордун эстелиги турат. Ушул эле гүлбакта Фрунзе шаарында төрөлгөн эки жолку Советтер Союзунун Баатыры Т. Я. Бегелдиновдун бюсту борбордук аянттын кайрадан өзгөртүлүп курулушуна байланыштуу 1984-жылы Чүй проспектисинен «Жаш гвардия» бульварынын кесилишиндеги аянтка көчүрүлгөн (айкелчилер И. Абакумов жана В. Боголюбов). Борбор шаарыбыздын түштүк жагына курулган «Манас айылы» (архитектор Д. Өмүралиев, А. Алсейитов, О. Байгожоев жана башкалар 1993) архитектуралык[[File:БИШКЕК28.png | thumb ]]комплекс 1997-жылы Эл аралык архитекторлор союзунун жогорку сыйлыгы Гран-приге татыган. Ата-Түрк паркында Афганстан согушунда курман болгондорго (архитекторлор Т. Кеӊешов, Ж. Исаков жана башкалар), Улуттук көркөм сүрөт искусство музейинин катарында А. Токомбаевге (айкелчиси А. Ажиев, архитектору Т. Кеӊешов), Эркиндик бульварында Т. Үмөталиевге, Курманжан даткага, М. В. Фрунзеге, Ж. Ибраимовго, А. И. Иваницынга, Н. Исановго, «Манас» проспектинде Ормон ханга (айкелчиси А. Усукеев, архитектору Т. Кеӊешов), Жаштар аллеясында Шабдан баатырга (айкелчиси А. Турумбеков, архитектору К. Шабданалиев), Баткен согушунун жоокерлерине (айкелчиси У.Садыков, архитектору Е. Писарской) эстеликтер, «Эл куту» айкелдик-архитектуралык композициясы (айкелчиси Т. Садыков) тургузулган. Бишкек архитектуралык пландоо башкармасы жана Кыргыз Республикасынын архитекторлор союзу шаар келбетин көрктөөгө олуттуу салым кошууда. Архитектура кадрларын даярдоону ''Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети'' ишке ашырууда.

'''Маданияты.''' Бишкек шаары республиканын илим, билим, саламаттыкты сактоо, көркөм өнөр жана маданият мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбору катары белгилүү. Республиканын илим-изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Бишкекте 2006/2007-окуу жылында 35 жогорку окуу жайы, 90 орто мектеп болгон; анын ичинде 3 жатак мектеп, 3 атайын жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миӊ окуучу окуп, 5762 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миӊ окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереӊдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орточо алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эӊ жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2003-жылы 9468 орундуу (алардын 6656 оруну республикалык медициналык мекемелерге тиешелүү) 57 медициналык мекеме (алардын 19 оорукана, 18 фельдшер-акушердик пункт (ФАП), 20 үй-бүлөлүк медицина борбору) болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 5952 врач (3269 республикалык мекемеде) жана 5762 медициналык орто билимдүү кызматкер (2748 республикалык мекемеде) иштешкен. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миӊ адамына эсептегенде, шаардын деӊгээли республиканын орточо көрсөткүчүнөн 2 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 3 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү соода түйүндөрү жана комплекстери дагы ушул сыяктуулары бар. Шаарда 21 ири китепкана, 7 театр, (анын ичинде опера жана балет), филармония, 10 кинотеатр жана 13 музей иштейт. Бишкек Кыргыз Республикасынын саясий борбору болгондуктан, Өкмөт Үйү, Жогорку Кеӊештин, республикалык сот жана прокуратуранын имараттары, гезит, журнал, радио жана телекөрсөтүү мекемелери жайгашкан. Ошондой эле ондон ашык алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдүн (Америка Кошмо Штаттары, Афганстан, Белоруссия, Германия, Индия, Иран, Казакстан, Кытай, Россия, Өзбекстан, Пакистан, Тажикстан, Түркия жана башкалар) өкүлчүлүктөрү иштейт.

Ад.: Мурзаев Э. М. Очерки топонимики, М., 1974; Галицкий В. Я. История города Пишпека, 1878-1917, Фр. 1980; Абрамзон С. М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. Фр., 1990; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001: Бишкек жана Пишбек баатыр: тарыхый даректер менен уламыштар; Тарыхый изилдөө. Б., 2021; Бишкек: инсан жана тарых (илимий макалалар жыйнагы). Б., 2024.

''К. Сарбанов, А. Мырзаев, К. Сакебаева, Л. Приходько.''
[[Category: 2-том]]

БИШКЕК

2026-06-25T11:52:18Z

Gulira:

'''БИШКЕК ''' (1926-жылга чейин П и ш п е к, 1926–1991-жылдары Ф р у н з е) – шаар, Кыргыз Республикасынын саясий, экономикалык, илимий жана маданий борбору; транспорттук башкы түйүн. Аянты 12,7 миӊ ''га''. Калкы 1,1 млн (2020). 
[[File:БИШКЕК19.png | thumb | none]]
Бишкек шаарында 4 административдик-аймактык бирдик – Биринчи Май, Ленин, Октябрь, Свердлов райондору, Чоӊ-Арык айылдары курамында (8,2 миӊ адам) жана Орто-Сай айылдары (4,5 миӊ адам) бар. '''Табияты:''' Шаар Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыӊкы түздүктөн орун алган. Деӊиз деӊгээлинен 750–900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Лёсс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай 
[[File:БИШКЕК20.png | thumb | <center></center>]]жантайып, Чүй дарыясынын жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй дарыясынын нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 ''км''дей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары туштагы жазылыгы 60 ''км''дей. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаары жайгашкан борбордук бөлүгү г е о л о г и я л ы к с т р у к т у р а с ы боюнча кеӊдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриялык мегасинклиналь. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө-тектер менен толгон. Алар палеозой фундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 ''м''ден ашык тереӊдикте (геофизикалык маалыматтар боюнча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланец жана акиташ тегинен, ошондой эле эффузия тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген неоген тоо тек катмарларынын жалпы калыӊдыгы 4,5–5,0 ''км''. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоӊ тоо тектердин калыӊ кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллювий-пролювий чөкмө тоо тектерден турат. Сейсмдик райондоштуруунун маалыматы боюнча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 ''м'' тереӊдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы хлорид-натрий кальцийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот. Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик к л и м а т т у у аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бою күн тиет. Күн эӊ көп тийген ай июль (332 саат), эӊ аз тийгени декабрь (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2°С, январдыкы – 4,6°С, июлдуку – 24,5°С. 1930-жылы декабрда эӊ төмөнкү темппература (–38°С), 1983-жылы июлда эӊ жогорку темппература (43°С) катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1–2°Сге жылуураак. Үшүк жүрүү жазында апрелдин ортосунда токтоп, күзүндө октябрдын ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаарда нымдын негизги булагы – деӊиз менен океандан алыс жайгашкандыктан, жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 ''мм''. Көбү март – июль, жылдын кургакчыл мезгили (11%) июль – сентябрь айларына туура келет. Кар декабрдын ортосунан февралдын аягына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыӊдыгы 13 ''см'', аз түшкөндөгү орточо калыӊдыгы 3–7 ''см''. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы мүнөздүү. Анын ылдамдыгы 2–3 ''м/сек''дан ашпайт. Ылдамдыгы 15 ''м/сек''га жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен 30дай жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат. Бишкек шаарынын негизги с у у а р т е р и я л а р ы мурда Ала-Арча жана Аламүдүн суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеӊири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат. Бишкектин ирригация системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоӊ Чүй каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала-Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара-Жыгач багында жана Бишкек Эркин экономикалык зонасынын аймагында көлмөлөр бар. Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраӊ чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эфемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт. '''Калкы.''' Шаар калкынын саны 1999-жылы марттагы эл каттоо боюнча 762,3 миӊ адам болуп, республикадагы калктын 15,8%ин түзгөн. Шаарда 1940-жылы 104,5 миӊ калк жашаса, 1950-жылы 218,0 миӊ, 1979-жылы 535,5 миӊ, 1989-жылы 619,9 миӊ калк болгон. 2005-жылы 896,3 миӊ калк жашап, анын 99,4% шаарда, 0,6% шаардын чет-жакасындагы Орто-Сай айылында жашайт. Эркектер жалпы калктын 47,9%ин, аялдар 52,1%ин түзөт. 2004-жылы үйлөнгөндөрдүн саны 4403 же болбосо 1000 кишиге эсептегенде 5,3; ажырашкандар 1724 же 1000 [[File:БИШКЕК21.png | thumb | <center>Ак үй.</center>]]
кишиге эсептегенде 2,1 адамды түзгөн. 2005-жылы Бишкек шаардык кеӊеши боюнча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 18,0; өлгөндөрдүн саны 7,4; табигый өсүш 10,6 миӊди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 29,6сы өлүмгө дуушар болгон. 2003-жылы шаар боюнча жалпы калктын 23,0% эмгек жашына жете электер, 66,9% эмгекке жарамдуу, 10,1% улуу муундагы адамдар.

'''Этимологиясы.''' Окумуштуу-археологдор далилдеп келишкендей азыркы Бишкек шаарынын айланасында алгачкы турак-жай курулуштар биздин заманга чейин VI–V кылымдарда эле пайда болгон. Орто кылымдарга таандык «Ключевка», «Кузнечная крепость», «Төкөлдөш I», «Төкөлдөш II», «[[Жул]]», «Кара-Жыгач», «[[Тарсакент]]» ж.б. сыяктуу байыркы шаар калдыктары XX кылымдын орто ченинен баштап казылып, изилденген. 1825-жылы [[Кокон хандыгы]]нын ханы (1822–1842) [[Мадалы]]нын буйругу менен кербенчилердин коопсуздугун коргоо, ошондой эле анын айланасындагы кыргыз урууларынан зекет жыйнап туруу үчүн атайын [[коргон]] (чеп) курулуп, кийинчерээк ал жергиликтүү калк тарабынан «Бишкек чеби» деген аталышка ээ болгон. Көп өтпөй айрым тилдик өзгөчөлүктөргө ылайык «Бишпек», «Пишкек», «Пишпек», «Пшкек» ж.б. сыяктуу формага өтүшүп кеткен. Бишкек шаарынын этимологиясына, башкача айтканда бул [[термин]]дин пайда болуу тарыхына тиешелүү жазма маалыматтардын жетишсиздигине байланыштуу так жана бирдиктүү жыйынтык чыгаруу азырынча мүмкүн эмес. Айрым окумуштуулар (мисалы, Д. Сапаралиев) алгач кыргызча «беш бек» же перс (фарси) тилиндеги «пиш» (учтуу), «кух» (тоо) деген оюн айтса, кийин анын аталышын [[солто]] уруусунун ичиндеги жоочалыш уругунан чыккан тарыхый инсан Бишкек баатырдын ысмына байланыштырат. Бирок өткөн кылымдарда чогултулган оозеки фольклордо «Бишкек» аттуу адамдын баатыр болгону тууралуу маалыматтар жокко эсе, көбүнчө карапайым адам түрүндө эскерилет. Мисалы XX кылымдын 1-жарымында топтолгон элдик оозеки маалыматтар боюнча (М. Байгаринов, А. Осмонов, Ш. Үмөталиев, Ж. Казакбаев ж.б.) Кокон чеби солто уруусунун ичиндеги жоочалыш уругуна таандык Кенен деген адамдын уулу Бишкектин (Бишбек) атынан калган. Ал сексен жаштан ашкан кезинде балдарына «ары-бери өткөн эл куран окуп турсун үчүн» кийин сөөгүн чоң жолдун боюндагы төрт күлгө койгула деген керээз калтырган. Ал көз жумганда балдары сөөктү төөгө жүктөп азыркы Чуңкурчактан алып келип, айткан жерине көмүшкөн. «Бишкек» деген аталуу ушул себептен пайда болуп, кийин соодагерлер ошол мүрзөгө жакын эки жер там салып, соода жүргүзүшкөн. Башка бир окумуштуулар (мисалы, Е. Койчубаев, Э. Мурзаев) казак тилине байланыштырып, «пиш» (беш) жана «пек» (бийик) деген түшүндүрмө берип кеткен. [[Россия империясы]]нын курамына каратылгандан баштап расмий маалыматтарда дээрлик «Пишпек» деген аталыш колдонулат.''' ''' '''Тарыхы.''' Азыркы шаардын аймагына адамдар эӊ байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар биздин замага чейин 5–4-миӊ жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Темир доорунун башталышы менен Кыргызстан аймагында сак (биздин замага чейин 7–3-кылымдар) жана усун (биздин замага чейин 3-кылым – биздин замандын 5-кылым) уруу союздары түзүлгөн. Бул уруу союздары Аламүдүн, Ала-Ача сууларын бойлото да отурукташкан. Буга кийинки мезгилге чейин сакталып калган дөбө-мүрзөлөр далил болот. Орто кылымда Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эӊ ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (7–12-кылымдар) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 ''км''2дей аянтты ээлеген (Бишкек-1 бекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыл-Аскер айылдарынын аймагы). Кийин «Темир усталар чеби» аталып калган дагы бир байыркы чоӊ шаар (8–13-кылымдар) азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара-Жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан. Шаардын борбору кокондуктардын мурдагы чеби Бишкек чебинин аймагында (Аламүдүн суусунун сол жээги, кийин «Темир усталар чеби» деп аталып калган шаар чалдыбарынын орду) жайгашкан. Шаар 8-кылымдан 15-кылымдын башына чейин өнүгүп, монголдордун жапырыгында бүлгүнгө учураган жана бир аз убакыттан кийин кайта жанданып, тиричилик 18-кылымга чейин созулган. Андан кийин шаар биротоло ээн калган. Айрым маалыматтар боюнча 18-кылымда солто уруусунан чыккан Бишкек аттуу адам ушул чөйрөнү жердеп, журтун душмандан коргоп турган. 19-кылымдын башында кыргыз феодалдарынын өз ара чатагынан пайдаланган Кокон хандыгы Чүй өрөөнүн басып алып, жергиликтүү элди башкарып туруу үчүн бир катар чеп курдурган. Кокондуктардын негизги чыӊдоолорунун бири катары Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө курулган чеп – Бишкек чеби аталган (бул аталышты колониячылар Пишпек деп бурмалап, өзгөртүп айтышкан). Бул чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы «Темир усталар чебинин» ордундагы 6 ''га'' жерди ээлеген. Борбор Азияны ээлеп алууга умтулган Россия аскерлери 1860-жылы 4-сентябрда Бишкек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетери менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 1862-жылы сентябрда падыша аскерлери Байтик башында турган кыргыздардын жардамы менен чепти 2-ирет ээлеп, аны биротоло талкалаган. 1864-жылы анын урандысынын жанында казак орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-жылы ат-почта бекети курулган. 1868–1870-жылдары шаардын азыркы чегинде орус келгиндери Аламүдүн жана Бишкек айылдарын негиздешкен. 1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар административдик жактан Ала-Тоо округунун (борбору – Верный шаары) начальнигине баш ийген, 1865–1867-жылдарда Түркстан облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жети-Суу облусуна кирген. 1878-жылы 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, ага шаар статусу берилген. Шаар калкынын саны 1913-жылы 18 468ге жеткен. Бишкекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, анын ичинде тегирмендер 19-кылымдын 2-жарымында пайда болгон. 1883-жылы булгаары заводу, 1885-жылы сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Ошондой болсо да шаарда өнөр жайга караганда базардык-стационардык типтеги соода тезирээк өнүккөн. 1878-жылы алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 1879-жылы приходдук бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 1916-жылы жайында Бишкек уездинин көп бөлүгүн улуттук-боштондук көтөрүлүш каптаган. Россияда Февраль буржуазиялык-демократиялык революциясы жеӊгенден кийин, 1917-жылы мартта Бишкек солдат жана жумушчу депутаттар совети уюшулуп, анда чечүүчү позицияны Убактылуу өкмөттү колдогон меньшевиктер менен эсерлер ээлеп алышкан. 1918-жылы 7-январда Бишкектеги жана уездеги бийлик иш жүзүндө большевиктердин колуна өткөн. 1924-жылы 14-октябрдан Бишкек – Кара Кыргыз АОсунун (1925-жылы 25-майдан Кыргыз АОсу), 1926-жылы 1-февралдан Кыргыз АССРинин борбору, 1926-жылы 12-майдан Фрунзе деп аталган. 1936-жылы 5-декабрдан Фрунзе – Кыргыз ССРинин борбору (1991-жылдан Бишкек аталып, эгемендүү Кыргыз Республикасынын борбору), 1938-жылы Бишкекте 3 административдик район Пролетар (азыркы Ленин), Биринчи Май, Свердлов райондору түзүлгөн. 1961-жылы шаарга Кызыл -Аскер, Привокзальный (Попеновка), Төкөлдөш айылдары, Аламүдүн, Көк-Жар айылдарынын бир бөлүгү, 1984-жылы Чоӊ-Арык, Орто-Сай айылдары кошулган. 1974-жылы жаӊы административдик район Октябрь району түзүлгөн. Кеӊеш доорунда Бишкек шаарынын саясий-коомдук, социалдык-экономикалык жана маданий турмушунда зор өзгөрүүлөр болду. 1924-жылы алгачкы кыргыз гезити «Эркин Тоо» чыккан. 1926-жылы мамлекеттик басмакана менен музей түзүлгөн. 1932-жылы педагогика, 1938-жылы зооветеринария, 1939-жылы медицина институттары ачылган. Ошол эле жылдары алгачкы ири өнөр жай ишканалары курулган. Бишкекке Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында Украинадан, Россиядан бир катар өнөр жай ишканалары көчүрүлүп келинген. Азыркы учурда рынок экономикасына багыт алуунун натыйжасында шаардагы өнөр жай ишканаларынын, соода мекемелеринин жана башкалардын бир катары менчиктин түрдүү формаларына өтүүдө. Көз каранды эмес мамлекеттин борбору катары Бишкекте бир катар чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана эл аралык уюмдардын өкүлчүлүктөрү ачылып, Кыргызстандын дүйнө элдери менен байланышы кеӊейүүдө. '''Экономикасы.''' Бишкек шаары – экономикалык жана социалдык жактан жогору деӊгээлде өнүккөн, саясий жактан Кыргыз Республикасынын борбору катары өзгөчөлөнгөн регион. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж. б. тармактар өнүккөн. Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын региондорунда өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эӊ ири структуралык өзгөрүүлөр болду. Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991–1995-жылдары 4 эсеге төмөндөгөн. Шаарда 1991-жылы чөп таӊгактоочу машина жасоо 20 миӊ даанага жетсе, 1996-жылы анын 200ү араӊ чыгарылган. Электр машиналар 1125тен 64кө, металлды кесүүчү станоктор 1146дан 27ге, токулган кийимдер 16 млн даанадан 1,4 млн даанага, бут кийимдер 3,5 млн жуптан 380 миӊ жупка чейин кыскарган. Ошондуктан, өнөр жай өндүргөн продукциянын көлөмү боюнча Бишкектин республикадагы үлүшү 1991-жылы 31,0%тен, 1996-жылы 20,7%ке чейин азайган. Ал эми, 1996-жылы шаардын өнөр жай өндүрүшүндөгү төмөндөө токтолуп, кайра жогорулоого багыт алды. 1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзсө, 2005-жылы 2004-жылга салыштырганда 2,5%ке өскөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле республиканын эӊ ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2005-жылы Бишкекте 1051 ишкана (анын ичинде 109 орто жана ири ишканалары) иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 24,3%ин же 12110,9 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеӊири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жайы өндүргөн продукциянын 68,3%ин түзгөн. Шаарда өнөр -
[[File:БИШКЕК22.png | thumb |Шаардын борбордук бөлүгү.<center></center>]]
жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2002-жылы 858,5 млн сомдук продукция чыгарган), жеӊил (159,3 млн), тамак-аш (1838,3 млн) өнөр жайлары жана электр энергетика (2797,5 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2002-жылы жалпы өнөр жайдын 90%ке жакын продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жайы республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 21,0%ин, тамак-аш 33,9%ин жана жеӊил өнөр жайы 23,5%ин чыгарган. Бишкектин ири өнөр жай ишканалары: ЖЭБ (2002-жылы 324,9 млн сомдук продукция өндүргөн), «РЕЕМТСМА – Кыргызстан» АК (818,9 млн), Камволдук-нооту (49,1 млн), «Кока-Кола – Бишкек – Ботлерс» ишканасы (191,2 миӊ), «Бишкек дан-азык» (86,3 млн); Бишкек машина куруу заводу (63,5 млн), «Бишкексүт» (251,4 млн), «Таттуу» (29,0 млн), «Кыргызшампаны» (38,5 млн), «Автомаш-Радиатор» (180,0 млн), «Электротехник» (63,2 млн), «Байпак» (9,0 млн), «Таш-Темир» (19,4 млн), «Булгаары» биргелешкен ишканасы (21,8 млн), «Кыргызмебель» (29,6 млн) акционердик коомдору ж. б. Өнөр жайдын негизги продукциялары: электрэнергия (2004-жылы 967,7 млн ''кВт·с''), автомобиль 
[[File:БИШКЕК23.png | thumb | none]]
радиаторлору (171,4 даана), мебелдер (200,3 млн сом), бетондон жасалган курама курулуш конструкциялары (36,1 миӊ т), кыш жана плита материалдары (17,3 млн даана), токулган кийим (15,6 миӊ даана), жүн кездемелери (374 миӊ ''м''3), байпактар (72,8 миӊ жуп), бут кийимдер (13,8 миӊ жуп), сүт (7,4 миӊ т), пиво (7329,3 миӊ дикалитр), шампан (154,0 миӊ декалитр), коньяк (282,9 миӊ декалитр), сигарет жана папиростор (3169,8 даана), ун (33,6 миӊ т), нан азыктары (41,3 миӊ т), чай (2,7 миӊ т) ж. б. Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеӊил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2004-жылы 477,7 млн АКШнын долларын (республинын экспортунун 66,5%ин) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеӊири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 617,7 млн долларга жетип, импорттун 65,6%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар. Башка региондордон айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат. Бишкек өлкөдөгү эӊ ири жолдор тоому. Эӊ ири автомагистралдары: Бишкек – Ош, Бишкек – Балыкчы – Нарын – Торугарт – Кашкар (Кытай), Бишкек – Балыкчы – Каракол, Бишкек – Алматы (Казакстан), Бишкек – Кара-Балта – Тараз (Казакстан) – Ташкент (Өзбекстан) ж. б. Чалдыбар бекетинен Балыкчыга чейин кеткен темир жолу Бишкек шаары аркылуу өтөт. Шаардын ортосунда жүргүнчүлөрдүн темир жол бекети, батыш жана чыгыш четинде «Бишкек» жана «Аламүдүн» жүк түшүрүп, жөнөтүп туруучу темир жол бекеттери бар. 2004-жылы Темир жол транспорту менен 1230,8 миӊ т жүк жана 240,5 миӊ жүргүнчү ташылган. Бишкек шаарынын түндүк тарабынан 30 ''км'' аралыкта Борбордук Азиядагы ири аэропорттордун бири «Манас» аэропорту жайгашкан. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй облусунун чет өлкөлөр жана республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2004-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 218,5 миӊ жүргүнчү ташылган. Шаарда 2 автобекет (Чыгыш жана Батыш) иштеп, 24 автотранспорттук, 1 троллейбустук мекемелерде 2,5 миӊ автобус (анын ичинен жеке менчик 705), 51 миӊге жакын жеӊил машина (анын ичинен 48,5 миӊи жеке менчикте), 200 троллейбус болгон. 2004-жылы автотранспорт менен 5,0 млн т жүк, 74,5 млн жүргүнчү, троллейбус менен 31,7 млн жүргүнчү ташылган. Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деӊгээли дагы республиканын орточо көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2004-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 40,3 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 7,2 млрд сом, анын ичинен калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 625,7 млн сомго жеткен. Башкача айтканда республиканын орточо көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,6 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 5,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында Эркин экономикалык Аймак (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын «Манас» аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен «Ак-Чий» деп аталып келген Чүй облусунун Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет жакасындагы жерлер кирет. «Бишкек» ЭЭАдин жалпы аянты 489 ''га''. 2002-жылдын башталышында «Бишкек» ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген.
[[File:БИШКЕК24.png | thumb | <center>А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театры.</center>]]

 '''Архитектурасы.''' Анын көп кылымдык тарыхын жана азыркы маданияттын архитектуралык курулушусуз элестетүү мүмкүн эмес. Кыргызстандын аймагында үч миӊ жыл илгери эле курулуш иштери жүргөн. Байыркы жана орто кылымдагы чеберлердин колунан жасалган курулуштар түрдүү жагдайларга байланыштуу талкаланып жок болгон. XIII кылымдан ири имараттарды куруу башталган. Кыргызстанда атайын билимдүү архитекторлордун, инженер-куруучу адистердин жоктугунан көп шаар-кыштактар бир типте, көрксүз курулган. Чийки кыштын ордуна бышкан кыш жасай баштоо эки-үч кабат үйлөрдү курууга мүмкүндүк берген. 1928-жылы Фрунзеде Кыргыз АССР Эл комиссарлар советинин имараты (архитектор Зенков) улуттук колоритти эске алуу менен курулган туӊгуч административдик имарат болуп эсептелген. Андан кийин Кыргыз педагогикалык институту (1932), 
[[File:БИШКЕК25.png | thumb |«Бишкек Байпак» акционердик коомунун имараты.<center></center>|left]]музыкалык мектеп (1935), Өкмөт үйү (1936) жана башкалар курулган. Архитектура жана шаар курулушунун экинчи этабы 1930-жылдын аягында башталган. Бул жылдарда Москвадан, Ленинграддан жиберилген орус архитекторлору иштешкен. Кыргыз улутунан кадрларды даярдоо үчүн жогорку архитектуралык курулуш окуу жайы болгон эмес. 1939-жылы Кыргыз ССР Эл комиссарлар совети туӊгуч шаар куруу документин – Фрунзе шаарын өнүктүрүүнүн жана кайра конструкциялоонун генералдык схемасын (архитектор И. Смирнов) бекиткен. Анын негизинде Жаш Гвардия, Правда көчөлөрү боюнча жаӊы бульварлар, Кара-Жыгач багында борбордук маданий жана эс алуу паркы, мурдагы Өкмөт үйүнүн маӊдайында гүлбак, ботаникалык бак, шаар багы (азыркы Панфилов атындагы парк) курулду. Ленин (азыркы Чүй) жана Пионер (азыркы Токтогул) көчөлөрү борбордун көркүн ачкан. Көрүнүктүү имараттарга «Ала-Тоо» кинотеатры (архитектор В. Калмыков, 1938), медициналык институттун имараты (архитектор Ф. Стеблин, 1939), Эркиндик жана Токтогул көчөсүнүн кесилишиндеги турак үйлөр (архитектор Ф. Стеблин, В.Нусов, 1939), республикалык Ат майдан (В. Нусов, 1952), Кыргыз улуттук опера жана балет театры (архитектор А. Лобуренко, 1955) жана башкалар кирет. [[File:БИШКЕК26.png | thumb | <center></center>]]1960-жылдардын 2-жарымынан тартып азыркы мезгилдин талаптарына жооп берген имараттар, ишканалар менен мекемелердин инженердик-лабораториялык жана өндүрүш корпустары курула баштаган (мисалы, Телекөрсөтүү жана радио уктуруу боюнча мамлекеттик комитеттин аппараттык-студиялык комплекси, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын имараттарынын комплекси). 1960-жылдардын архитектурасында өзгөчө орунду Фрунзе музейи (1967) ээлейт. Е. Писарскойдун жетекчилиги астында 1970-жылы пландуу турак үйлөр долбоорлоно баштаган (мисалы, кичи райондор, «Түштүк дарбаза»). Алардын архитектурасы климаттык шарттар менен улуттук декорациянын өзгөчөлүктөрүнүн эске алынышы менен мүнөздөлөт. Алгачкы турак үйлөр району болгон Ботаникалык массивде темир бетондон чогултма панелдүү үйлөр жана [[File:БИШКЕК27.png | thumb | <center></center>|left]]кыштан 98-сериядагы үйлөр курулган. Архитекторлор Е. Писарской, В. Седов, типтүү 5 жана 9 кабаттуу 105-сериядагы турак үйлөрдү долбоорлогондугу үчүн Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болушкан (1978). Шаардын негизги планы жана анын борбордук бөлүгүн куруунун эскизи бекигенден (1970) кийин бир катар маанилүү коомдук, маданий турмуш-тиричилик имараттары курулуп, алар борбор шаардын архитектуралык көркү болуп калды. «Ысык-Көл», «Россия», «Манас» кинотеатрлары (1961, 1963, 1970), К. Баялинов атындагы китепкана, цирк имараты (1976), Кожомкул атындагы Спорт сарайы (1974), «Айчүрөк» универсал дүр-дүйнө дүкөнү, ''Кыргыз драма театры'' (1970), ''Орус драма театры'' (1972), Улуттук филармония (1980), «Хайятт» (мурунку «Кыргызстан», 1997–1998-жылдарда кайра конструкцияланган), «Пишпек», «Ак кеме» мейманканалары (1974–1975), «Соӊ-Көл», «Сейил» ресторандары (1961–1971), Байланыш үйү (1978) жана башка курулуштарда белгилүү архитектор Г.Кутателадзе, Ю. Карих, Д. Ырыскулов, А. Жекшенбаев, В. Назаров, А. Альбанский, Ю. Билинский, Р. Мухамедиев, А. Исаев, С. Ишенов, А. Жуманалиев, Б. Молдобаев, К.Сарбанов эмгектенишкен. Кыргыз ССРинин эл чарба жетишкендиктеринин көргөзмөсүнүн башкы павильону (1974), Турмуш-тиричилик үйү (1975), «Пишпек» мейманканасы (1975), № 5 кыргыз орто мектеби (1980), «Манас» аэровокзалы (1981, архитектор К. Сарбанов, В. Д. Фокт жана башкалар) курулган. Саламаттык сактоо мекемелерин курууга өзгөчө көӊүл бурулган, алар: кардиология институтунун, саламаттык сактоо министрлигинин, 4-оорукананын корпустары, Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучулары үчүн поликлиниканын имараттары жана башкалар 1984-жылы Фрунзеде алгачкы 16 кабат турак үй, андан соӊ 12 жана 18 кабат үйлөр тургузулган. Өнөр жай архитектурасы ири масштабдагы курулуштар жана комплекстер менен толукталган. ВЛКСМ атындагы тигүү (1981), байпак фабрикалары (1983), «Кыял» бирикмеси (1984), борбордук басма үйү (1984) курулган. 1979-жылы шаардын борбордук бөлүгүнүн планынын долбоору бекитилген. Ал шаардын азыркы абалын, келечектеги өнүгүшүн жана агломерациясын ар тараптан талдоонун негизинде иштелип чыккан. Бул долбоор боюнча азыркы Тарых (мурдагы Ленин) музейи (архитекторлор С. Абышев, Р. Асылбеков, К. Ибраимов, М. Сатыбалдиев, В. Абаков, А. Куделя, М.Керимкулов, 1984) жана «И» түспөлүндөгү агроөнөржай мекемесинин чамгарактуу имараты (архитекторлор Г. Кутателадзе, В. Лызенко, А. Логунов, И. Камбарбаев, И. Кадырбеков, Ю. Головин, 1984), «Эркиндик» монументи (айкелчи Т. Садыков, 2003), ''«Ала-Тоо» аянты'' түзүлгөн. Аянттын түштүк-батыш жагында Президенттин администрациясы жана Өкмөт үйү (архитекторлор Р. Мухамедиев, У. Алимкулов, А. Зусин, Л. Лазарев, С. Султанов, Ж.Асаналиев, Ж. Аманалиев жана башкалар, 1984) жайгашкан. Улуттук (мурдагы В. И. Ленин атындагы) китепкана, Аламүдүн, Ош, Орто-Сай, Дордой, Кудайберген, Ала-Арча-2, Баткен базарлары, Байланыш үйү, соода, маданий-турмуш-тиричилик объекттери, мектептер жана башкалар. айланасын көрктөндүрүү менен курулган. Ошондой эле көчөлөр, фонтандар, эстеликтер, парктар, гүлбакчалар жана башкалар шаардын көркүн ачып турат. 1980-жылдан тартып курулган ири объекттерге «Манас» аэропорту (1981), «Жеӊиш» монументи, «Манас» айкелдик тобу (1988), «Революциянын каармандарына эстелик» жана башкалар кирет. Баатырлар аллеясы – атайын эстелик ансамбли. 1975-жылы Совет элинин фашисттик Германияны жеӊгендигинин 30 жылдыгын белгилөө күнүнө карата ачылган «Жаш гвардия» гүлбак көчөсүнүн борборунда жайгашкан (айкелчилер Г. Тупый, В. Шестопал, Т. Досмагамбетов, Т. Садыков, З. Хабибулин, А. Мухутдинов). Ага улай 1920–1940-жылдардагы Баатыр комсомолдордун эстелиги турат. Ушул эле гүлбакта Фрунзе шаарында төрөлгөн эки жолку Советтер Союзунун Баатыры Т. Я. Бегелдиновдун бюсту борбордук аянттын кайрадан өзгөртүлүп курулушуна байланыштуу 1984-жылы Чүй проспектисинен «Жаш гвардия» бульварынын кесилишиндеги аянтка көчүрүлгөн (айкелчилер И. Абакумов жана В. Боголюбов). Борбор шаарыбыздын түштүк жагына курулган «Манас айылы» (архитектор Д. Өмүралиев, А. Алсейитов, О. Байгожоев жана башкалар 1993) архитектуралык[[File:БИШКЕК28.png | thumb ]]комплекс 1997-жылы Эл аралык архитекторлор союзунун жогорку сыйлыгы Гран-приге татыган. Ата-Түрк паркында Афганстан согушунда курман болгондорго (архитекторлор Т. Кеӊешов, Ж. Исаков жана башкалар), Улуттук көркөм сүрөт искусство музейинин катарында А. Токомбаевге (айкелчиси А. Ажиев, архитектору Т. Кеӊешов), Эркиндик бульварында Т. Үмөталиевге, Курманжан даткага, М. В. Фрунзеге, Ж. Ибраимовго, А. И. Иваницынга, Н. Исановго, «Манас» проспектинде Ормон ханга (айкелчиси А. Усукеев, архитектору Т. Кеӊешов), Жаштар аллеясында Шабдан баатырга (айкелчиси А. Турумбеков, архитектору К. Шабданалиев), Баткен согушунун жоокерлерине (айкелчиси У.Садыков, архитектору Е. Писарской) эстеликтер, «Эл куту» айкелдик-архитектуралык композициясы (айкелчиси Т. Садыков) тургузулган. Бишкек архитектуралык пландоо башкармасы жана Кыргыз Республикасынын архитекторлор союзу шаар келбетин көрктөөгө олуттуу салым кошууда. Архитектура кадрларын даярдоону ''Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети'' ишке ашырууда.

'''Маданияты.''' Бишкек шаары республиканын илим, билим, саламаттыкты сактоо, көркөм өнөр жана маданият мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбору катары белгилүү. Республиканын илим-изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Бишкекте 2006/2007-окуу жылында 35 жогорку окуу жайы, 90 орто мектеп болгон; анын ичинде 3 жатак мектеп, 3 атайын жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миӊ окуучу окуп, 5762 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миӊ окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереӊдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орточо алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эӊ жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2003-жылы 9468 орундуу (алардын 6656 оруну республикалык медициналык мекемелерге тиешелүү) 57 медициналык мекеме (алардын 19 оорукана, 18 фельдшер-акушердик пункт (ФАП), 20 үй-бүлөлүк медицина борбору) болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 5952 врач (3269 республикалык мекемеде) жана 5762 медициналык орто билимдүү кызматкер (2748 республикалык мекемеде) иштешкен. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миӊ адамына эсептегенде, шаардын деӊгээли республиканын орточо көрсөткүчүнөн 2 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 3 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү соода түйүндөрү жана комплекстери дагы ушул сыяктуулары бар. Шаарда 21 ири китепкана, 7 театр, (анын ичинде опера жана балет), филармония, 10 кинотеатр жана 13 музей иштейт. Бишкек Кыргыз Республикасынын саясий борбору болгондуктан, Өкмөт Үйү, Жогорку Кеӊештин, республикалык сот жана прокуратуранын имараттары, гезит, журнал, радио жана телекөрсөтүү мекемелери жайгашкан. Ошондой эле ондон ашык алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдүн (Америка Кошмо Штаттары, Афганстан, Белоруссия, Германия, Индия, Иран, Казакстан, Кытай, Россия, Өзбекстан, Пакистан, Тажикстан, Түркия жана башкалар) өкүлчүлүктөрү иштейт.

Ад.: Мурзаев Э. М. Очерки топонимики, М., 1974; Галицкий В. Я. История города Пишпека, 1878-1917, Фр. 1980; Абрамзон С. М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. Фр., 1990; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001: Бишкек жана Пишбек баатыр: тарыхый даректер менен уламыштар; Тарыхый изилдөө. Б., 2021; Бишкек: инсан жана тарых (илимий макалалар жыйнагы). Б., 2024.

''К. Сарбанов, А. Мырзаев, К. Сакебаева, Л. Приходько.''
[[Category: 2-том]]

БИТУМДУУ ТОО ТЕКТЕР

2026-06-25T11:07:15Z

Gulira:

'''БИТУМДУУ ТОО ТЕКТЕР''' – курамында ''битуму'' бар ар түрдүү чөкмө тоо тектер. Битумдар тоо тектердин жаракаларында, көзөнөкчөлөрүндө болот; көп учурларда чополорго, кумдуктарга тегиз сиӊип калат. Өӊү кара күрөӊ жана кара. Битумдуу акиташ тектери коргошун, нефть жана газ кендери үчүн чөйрө болот. Жез, уран, молибден, ванадий сыяктуу элементтердин кендери битумдуу кумдуктар менен сланецтердин арасында кездешет. Орто Азияда битумдуу тоо тектер кембрий, ордовик, девон жана карбон мезгилдеринде пайда болгон тоо тек катмарларында бар.
[[Category: 2-том]]

БИТУМ

2026-06-25T11:05:46Z

Gulira:

'''БИ́ТУМ''' (лат. bitumen – чайыр, асфальт) – сууда эрибеген, катуу же суюк углеводороддун жана алардын суу тектүү, күкүрттүү, азоттуу бирикмелеринин аралашмасы. Тыгыздыгы 1000 ''кг/м''3га жакын, 25–90°С температурада жумшарат. Табигый жана жасалма (нефтини буулантып, крекингдеп, майды тазалоодон калган калдыктардан алынуучу) болуп бөлүнөт. Битум табигый кендерде кездешет же нефть иштетүүдө калдык продукт катары алынат. Битум сиӊирилген рубероид үйдүн чатырын жабуучу материал жана суу өткөрбөгүч (гидроизоляциялык) катмар катары кеӊири колдонулат. Битумдан жасалган боёк ар кандай темир буюмду дат басуудан сактайт жана курулушта байыртадан байланыштыргыч материал катары цементтин ролун аткарган. Бетон өндүрүшүндө колдонулуучу толтургуч зат (шагыл ж. б.) менен аралаштырып, жолдун таманын жапса болот. Табигый битум нефтинин (асфальт), таш көмүрдүн, күрөӊ көмүрдүн, чым көӊдүн курамында бар, бензолдо, күкүрттүү көмүр текте, хлороформдо ж. б. эрийт.
[[Category: 2-том ]]

БИТИР

2026-06-25T11:03:30Z

Gulira:

'''БИТИР''' – орозону жыйынтыктоо учурунда ар бир мусулман пендеси бере турган садага. Куран боюнча битир берүү мусулмандардын ыйык милдеттеринин бири. Орозо кармаганына же кармабагандыгына карабастан, мусулман үй-бүлөсүнүн ар бир мүчөсү үчүн битир орозо айтка чейин төлөнгөн. Анын өлчөмү (4 кадак буудайдын баасы, башкача айтканда 1 ''кг'' 610 ''г'') жыл сайын буудайдын баасына жараша жергиликтүү мечит тарабынан белгиленет. Битирдин эсебинен негизинен колунда жок жакыр, жетим-жесир жана багар-көрөрү жок адамдарга жардам берилет.
[[Category: 2-том ]]