Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БАЛДАР ТЕАТРЫ

2026-04-21T05:25:56Z

Gulira:

'''БАЛДАР ТЕАТРЫ '''– репертуары, негизинен жаш жеткинчектерге жана өспүрүмдөргө арналган профессионалдык театр. Балдар театрынын репертуарын балдарды идеялык жана эстетикалык жактан тарбиялоочу спектаклдер түзөт. Балдар театры Кыргызстанда 1936-жылы уюштурулган. Анын уюштуруучусу жана директору О. ''Сарбагышев'' болгон. Алгачкы жолу Н. В. Гоголдун «Үйлөнүү» комедиясы коюлган. 1941-жылы жаңыдан уюшулган Кыргыз мамлекеттик драма театрына кошулган.
[[Файл:Таберик.jpg|left|thumb|456x456px]]
[[Файл:Свет.jpg|center|thumb|258x258px]]
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР ПСИХОЛОГИЯСЫ

2026-04-21T05:24:06Z

Gulira:

'''БАЛДАР ПСИХОЛОГИЯСЫ –''' психология илиминин баланын психикасынын өнүгүү мыйзам ченемдүүлүгүн, ар кандай курактагы балдардын психологиялык өзгөчөлүктөрүн (фактор, механизмдерин) изилдөөчү бир тармагы. Окуу-тарбиялоонун практикалык маселелерин, педагогикалык психология менен философиянын теориялык маселелерин иштеп чыгууда балдар психолгиясынын мааниси чоң. Атайын изилдөөлөр 19-кылымдын аягында жана 20-кылымдын башында пайда болгон. Белгилүү психологдор (Л. С. Выготский, С. Л. Рубинштейн, А. Н. Леонтьев, А. А. Менчинская, П. Я. Гальперин, Д. Б. Эльконин, А. В. Запорожец ж. б.) баланын психикасынын өнүгүүсүнө тарыхтын, маданияттын, айлана-чөйрөнүн жана иш-аракеттин тийгизген таасирин анализдешкен. Балдар психологиясында илимий эксперименттердин коюлушу бул илимдин өнүгүүсүнө өз таасирин тийгизген. Кыргызстанда алгачкы илимий иштердин негизги максаты баладагы психикалык өнүгүүнү изилдөөдө жергиликттүү шарттын өзгөчөлүктөрүн чагылдырууга багытталган. Мектепке чейинки балдарды тарбиялоонун, окутуунун психологиялык-педагогикалык принциптери М. Р. ''Рахимованын'' «Кыргыз Республикасында мектепке чейинки тарбиялоо системасынын өнүгүшү» деген эмгегинде чагылдырылган. Илимий -эксперименттик, психологиялык изилдөөлөр С. И. Гершун, Ж. Жоокаев, Н. Н. Палагина, Ж. М. Жумалиева, К. Н. Кененбаева, Ч. А. Шакеева, С. В. Фатеев, А. Ысыкеев, К. Миңбаев, Т. А. Коңурбаев ж.б. психологдордун эмгектеринде кеңири берилген. Балдар психолгиясынын негизги проблемалары Н. Н. Палагина тарабынан илимий-эксперименттик деңгээлде кеңири изилденип, «Мектеп жашына чейинки курактагы балдардын оюндары» (1989), «Элес башаты» (1992) сыяктуу эмгектер жарык көргөн. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР ООРУЛАРЫ

2026-04-21T05:21:20Z

Gulira:

'''БАЛДАР ООРУЛАРЫ '''– көбүнчө же жалаң гана балдарда кездешүүчү оорулар тобу. Аларга ымыркай балдардын оорулары, жугуштуу, ичеги-карын, дем алуу жолдорунун оорулары жана зат алмашуу бузулгандагы оорулар кирет. Балдар оорулары баланын өсүү өзгөчөлүктөрүнө, жашына, ооруга каршылык көрсөтүүсүнө (иммунитетине) байланыштуу болот. Ара терөлгөн жана төрөттөн жабыркаган балада нерв системасынын оорулары көп кездешет. Эмчектеги баланын ооруларына мээге кан куюлуу, ''шал'' оорусу, ''асфиксия'', кемтик оорулары, гидроцефалия, микроцефалия, жаш балдардын флегмонасы, гемолиз ж. б. кирет. Эмчектеги баланын ичеги-карынында ферменттердин жетишсиздигинен жана тамактануу эрежесинин бузулушунан ич өткөк (диспепсия), таза аба жана күн нуру аз болгондо «Д» витамининин жетишсиздиги пайда болуп, ''итий'' оорусуна алып келет. Наристе балдар (1–3 жаш) жугуштуу оорулар (скарлатина, ''кептөөр'', кызамык, ''көк жөтөл, суу чечек, дизентерия'', шал оорусу, ''полиомиелит'' , сарык ж. б.) менен көбүрөөк ооруйт. Мектепке чейинки балада (3–7 жаш) жугуштуу оорулар (полиомиелит, ''туберкулёз''), мектеп жашындагы балдарда ревматизм көп жолугат. Өспүрүмдөрдө нерв, жүрөк-кан тамыр системаларынын жана ички секреция бездеринин функциясынын туруксуздугунан алардын ишинин бузулушу кездешет. Ооруну алдын алуу үчүн кош бойлуу аялдын туура тамактануусу, эс алуусу жана түрдүү жугуштуу оорулардан сактануусу чоң мааниге ээ. Балдарда жугуштуу ооруларды болтурбоо үчүн эмдөө жүргүзүлөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР МУЗЫКАСЫ

2026-04-21T05:18:00Z

Gulira:

'''БАЛДАР МУЗЫКАСЫ '''– балдардын кабылдоосуна жана аткаруучулук мүмкүнчүлүгүнө ылайыкталып жазылган музыкалык чыгарма. Балдар музыкасынын мыкты үлгүлөрү түзүлүшүнүн тактыгы, музыка тилинин көркөмдүгү, поэтикалык каражаттарынын жетимдүүлүгү жана мазмунунун таасирдүүлүгү менен айырмаланат. П. И. Чайковский, Р. Шуман, А. К. Лядов, Б. Барток, С. С. Прокофьев, К. Молдобасанов жана башка композиторлор балдар музыкасы жанрында классикалык чыгармаларды жаратышкан. Балдар театрларында коюлган оюндарда, балдар кино тасмаларында, радио композицияларда балдар музыкасы маанилүү орунда. Кыргыздын «Бешик ыры», «Каркыра-турна» сыяктуу элдик ырлары менен катар А. Малдыбаев, М. Абдраев, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Т. Эрматов, Ч. Жумаканов жана башка композиторлордун балдар үчүн ырлары, түрдүү жанрдагы чыгармалары белгилүү.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР МУЗЫКАЛЫК МЕКТЕБИ

2026-04-21T05:15:53Z

Gulira:

[[Файл:Досманбетоа.jpg|thumb|К.Досманбетов атындагы балдар музыкалык мектеби]]
'''БАЛДАР МУЗЫКАЛЫК МЕКТЕБИ '''– музыкалык билим алуунун башталгыч баскычы. Балдар музыкалык мектебине жалпы билим берүү мектептеринде билим алып жатышкан жана музыкага жөндөмдүү балдар кабыл алынат. Окуу программасына музыкалык аспапта ойноого үйрөтүү, ырдоо жана сольфеджио, музыка теориясы сыяктуу сабактар кирет. Республика боюнча 87 музыкалык мектеп бар (2007).
[[Файл:Абдраев.jpg|left|thumb|М.Абдраев атындагы атайын музыкалык мектептин мугалимдери]]
[[Файл:Ош балдар.jpg|center|thumb|434x434px|Ош облусунун Кара-Суу райондук Болуш Мадазимов атындагы балдар музыкалык мектеби]]
[[Файл:Каракол муз.jpg|thumb|310x310px|Каракол шаарындагы балдар музыкалык мектеби]]
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР КЫЛМЫШТУУЛУГУ

2026-04-21T05:14:33Z

Gulira:

'''БАЛДАР КЫЛМЫШТУУЛУГУ '''– балдардын коомго жат, коркунучтуу аракети. Ал начар тарбиялануудан, жумушсуздуктан, келечекке ишенбөөчүлүктөн, билим алуу кыйынчылыктарынан же кылмышкерлердин азгыруусунан улам пайда болот. Мындай кылмыштуулукка каршы мыйзамдар бар. Мыйзамда көрсөтүлгөндөй, белгилүү куракка келгичекти балдар кылмыш жоопкерчилигине тартылбайт. Балдар кылмыштуулугу жөнүндөгү арыз укук коргоо бөлүмдөрүнө берилет. Балдар кылмыштуулугу өспүрүм куракка чейинки кылмыштуулуктан айырмаланып, 14 жаштан 18 жашка чейинки өспүрүмдөр тарабынан жасалган кылмыштар жыйындысы катары каралат. Кылмыш жасаганда 18 жашка толбогондор жашы жетпегендер деп эсептелет. 16 жашка толгон балдарга жаза белгиленет же тарбиялык таасир берүүнүн мажбурлоочу чаралары колдонулушу мүмкүн. 14 жашынан тартып адамдар төмөндөгү кылмыштар: киши өлтүрүү, саламаттыкка атайылап оор же анча оор эмес залал келтирүү, адамды уурдоо, зордуктоо, сексуалдык зомбулук аракеттер, мал уурдоо, тоноо, каракчылык, башка бирөөнүн мүлкүн ири өлчөмдө уурдоо, опузалап талап кылуу, автотранспорт каражатын укуксуз ээлеп алуу, өрттөө же башка жалпыга коркунучтуу ыкмада мүлктү атайылап жок кылуу же зыянга учуратуу, терроризм, барымтага кармоо, оордотуучу жагдайлардагы зөөкүрдүк (хулиганчылык), вандализм, куралдарды, ок-дарыларды, жардыргыч заттарды уурдоо же опузалап талап кылуу, башкага берүү максатында баңги каражаттарды же психотроптук заттарды мыйзамсыз даярдоо, алуу, сактоо, ташуу, жөнөтүү, уурдоо, опузалап талап кылуу, транспорт каражаттарын, жол байланышын жараксыз абалга келтирүү кылмыштары боюнча жоопко тартылышат. Кылмыш жасаган жашы жетпегендерге жазанын айрым түрлөрү гана колдонулат.

''К. Бодобаев''. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР КИТЕПКАНАЛАРЫ

2026-04-21T05:11:44Z

Gulira:

'''БАЛДАР КИТЕПКАНАЛАРЫ '''– балдарга өз аң сезимин рухий жактан байытууга, илим негиздерин терең өздөштүрүүгө, китеп окуу маданиятын үйрөнүүгө көмөк көрсөтүүчү өспүрүмдөр үчүн адистештирилген китептер топтомуна ээ мектептен тышкаркы мекеме. Балдар китепканасы Кыргызстанда 1930-жылдан уюштурула баштаган. 1934-жылы М. В. Фрунзе атындагы алгачкы борбордук балдар китепканасы ачылган. 1935-жылдан мектептерде, кийин массалык китепкана фондуларында балдар китептеринин фондуларын түзүү кеңири кулач жайган. 1946-жылга чейин Кыргызстанда 5 гана балдар китепканасы болгон. Алардын үчөө Чүй (мурунку Фрунзе облусу), Ош, Ысык-Көл облустарында ачылган. Андан кийинки жылдары балдарды атуулдукка, эмгекке жана чыгармачылык ой жүгүртүүгө тарбиялап өстүрүүдө китепкананын таасирдүүлүгү эске алынып, райондордо, шаарларда атайын балдар китепканалары уюштурулган. 1954-жылы Фрунзе шаарында Фрунзе облустук балдар китепканасы түзүлгөн. Ал 1958-жылы Республикалык балдар китепканасына айланган. 1972-жылы балдар китепканаларынын жалпы саны 67 болсо, андан кийинки он жылда 106га жеткен, анын ичинен 1967-жылы Ош облустук балдар китепканасы, 1972-жылы Нарын жана Пржевальск (азыркы Каракол) шаарында, кийин 1980-жылы Талас шаарында балдар китепканалары ачылып, методикалык иштерди кеңири жайылтышкан. Балдарды китепканада тейлеп, массалык иштердин сапатын жогорулаткан. 1966-жылы Фрунзе шаардык «Ровестник» китепканасы ачылып, 1976-жылы ал Кыргыз ССР мамлекеттик республикалык өспүрүмдөр китепканасына айланган. Бул китепканага 1993-жылы К. Баялиновдун ысымы берилген. 1997-жылы бул эки китепкана бириктирилип, К. Баялинов атындагы Республикалык балдар жана жаштар китепканасы болуп түзүлгөн. Эгемендүүлүккө жетишкенден кийин республиканын коомдук турмушу жаңыланып, балдар китепканалары көп өзгөрүүгө дуушар болду. Финансылык жагдайга байланыштуу 130 Балдар китепканаларынын 45% жабылып, учурда 72 балдар китепканасы мезгил талабына жараша балдарды эли жерин сүйүүгө, эне тилин, тарыхын, маданиятын, искусствосун жана адабиятын кеңири үйрөнүп билүүгө багытталган иш-пландарды жүргүзүшүүдө. Балдар китепканасынын фонду окурмандардын жаш өзгөчөлүгүнө жараша коомдук-саясий, илимий, көркөм адабияттар, гезит-журналдар менен камсыздалган.

''С. Ишенов.''
[[Файл:Нарын.jpg|thumb|275x275px|Нарын облустук С. Орозбаков атындагы китепкана]]
[[Файл:Бала.jpg|left|thumb|258x258px|К. Баялинов атындагы китепкана]]
[[Файл:Ош.jpg|center|thumb|258x258px|Ош облустук Т. Мияшов атындагы балдар китепканасы]]

[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР КИНОСУ

2026-04-21T05:09:19Z

Gulira:

'''БАЛДАР КИНОСУ '''– балдар жана өспүрүмдөр үчүн атайын тартылган тасма. Балдар киносуна көркөм жана мультипликациялык, хроника даректүү, илимий-таануу тасмалары кирет. Адатта балдар киносунун негизин ''балдар адабияты'' түзөт. Мурда балдар киносун тартуу үчүн атайын кино студиялар иштеген. Кыргызстанда балдар үчүн бир нече тасма тартылган. Алардын эң мыктыларынын сабына «Космонавттар көчөсү», «Кетирекей», «Атадан калган туяк», «Көз айнекчен», «Айдагы жез кемпир» (А. Жакыпбековдун ушундай аталыштагы повести боюнча), «Ат жалын бек карма» жана башка көркөм тасмалары кирет. Д. ''Асанованын'' «Ленфильм» студиясында жараткан кино чыгармаларынын («Мадырабаштар») жана башкалар да кандайдыр бир деңгээлде кыргыз

[[File:БАЛДАР КИНОСУ49.png | thumb | «Кумдагы сепилдер» даректүү тасмасынан кадр. Режиссёру А. Видугирис.]]улуттук киносуна тиешеси бар. Биринчи кыргыз мультфильми – «Сандардын чатагы» (режиссёру С. Ишенов, 1977). Чет өлкөлүк балдар тасмалары, анын ичинде мультфильмдер кыргыз тилине которулган. Дүйнө жүзүндө балдар киносуна бөтөнчө көңүл бөлүнөт. Америка Кошмо Штаттарында 1923-жылдан Уолт Дисней ачкан киностудияда балдар үчүн мультфильмдер тартылууда. Анын Микки Маус жөнүндөгү сериалдары белгилүү. Индистанда 1955-жылы балдар киносунун коому уюштурулган. Балдар киносу Австралия, Ирак, Венесуэла, Бангладеш, Жаңы Зеландия, Шри-Ланка, Түркия, Германия, Чехия менен Словакия жана башка өлкөлөрдө жакшы өнүгүүдө.
''А. Пазылов.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР ЖАНА ӨСПҮРҮМДӨРДҮН ГИГИЕНАСЫ

2026-04-21T05:05:23Z

Gulira:

'''БАЛДАР ЖАНА ӨСПҮРҮМДӨРДҮН ГИГИЕНАСЫ''', кара: ''Гигиена.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР ЖАНА ӨСПҮРҮМДӨРДҮН ГИГИЕНАСЫ

2026-04-21T05:05:07Z

Gulira:

'''БАЛДАР ЖАНА ӨСПҮРҮМДӨРДҮН ГИГИЕНАСЫ''', кара: ''Гигиена.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР БАКЧАСЫ ЖАНА МЕКТЕП КОМПЛЕКСТЕРИ

2026-04-21T05:04:37Z

Gulira:

'''БАЛДАР БАКЧАСЫ ЖАНА МЕКТЕП КОМПЛЕКСТЕРИ''' – мектеп жашына чейинки балдарга коомдук алгачкы окуу тарбия берүүчү мекеме. Биринчи жолу Фретель (1837, Германия) түзгөн. Россияда XIX кылымдын 60-жылдарында уюштурулган. Ошондой эле балдар бакчасынан келген бала мектептеги жаңы шартка, окуу процессине ийкемдүү, кыйынчылыксыз көнүгүшү үчүн уюштурулган окуу комплекстери бар. Алардын негизги максаты – ата мекенибиздеги жана чет элдик алдыңкы методикалык иш-тажрыйбаларды пайдаланып, ар бир бала жетиштүү деңгээлде өсүп-өнүгө ала турган окуу-методикалык комплекстерди түзүү, иштин мазмунун «уланмалуулукта» айкалыштыруу. Мындай комплекстер Бишкек шаарындагы № 61, 39, 69 орто мектептери жана № 184 балдар бакчасы тарабынан түзүлгөн. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР АЙЫЛЫ

2026-04-21T05:02:41Z

Gulira:

'''БАЛДАР АЙЫЛЫ '''– томолой жетим же ата-энесинин биринен ажырап, кароосуз калган балдар үчүн шарты үй-бүлөдөгү абалга жакын уюштурулган мекеме. Мындай балдар айылы 1949-жылы биринчи жолу австриялык педагог Герман Гмайнер тарабынан уюштурулган. Герман Гмайнер дүйнөдөгү алдыңкы педагогикалык жетишкендиктерге таянып, жетим же ата-энеси тарабынан багуусуз калган балдар үчүн тарбия системасын түзгөн. Азыркы күндө дүйнөдөгү 120 мамлекетте балдар айылы бар. Кыргызстанда 2000-жылы Бишкек шаарында, 2002-жылы Чолпон-Ата шаарында балдар айылдары уюштурулган.
[[Файл:Балдар.jpg|left|thumb|406x406px|Бишкектеги «Балдар айылы» – Герман Гмайнер окуу-тарбия комплекси]]
[[Файл:Чолпон-ата.jpg|center|thumb|258x258px|Чолпон-Атадагы «Балдар айылы»]]
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАР АДАБИЯТЫ

2026-04-21T05:00:39Z

Gulira:

'''БАЛДАР АДАБИЯТЫ''' – балдардын жаш өзгөчөлүктөрүнө жараша бөбөктөр, тестиер балдар, өспүрүмдөр үчүн арналып жазылган адабий чыгармалардын жалпы аталышы. Балдар үчүн жазылган чыгарманын тили жөнөкөй, түшүнүктүү, элестүү жана бай болуусу керек. Балдар адабияты балдарды сөз маданияты менен тааныштырат, ойлоо жөндөмүн кеңитет. А. С. Пушкиндин жомоктору, И. А. Крыловдун тамсилдери, Д. Дефонун «Робинзон Крузо» романы балдардын сүйүктүү китептеринен болуп саналат. X. К. Андерсендин, ага-ини Я. жана В. Гриммдердин жомоктору, М. Твендин повесттери жана башка чыгармалары жаш муундардын айлана-чөйрөгө болгон көз карашын тереңдетип, Ата Журтка, элине болгон сүйүүсүн арттырат, түркүн өнөргө шыктандырат, жоопкерчиликтүү чоң иштерди аткарууга даярдайт. Азыркы балдар адабияты көп улуттуу. Алардын ар биринин өз алдынча өсүш жолу, тарыхы бар. В. В. Маяковский, К. И. Чуйковский, С. Я. Маршак, М. Ильин, А. П. Гайдар, В. П. Катаев, С. В. Михалков, Л. А. Кассиль өңдүү жазуучулардын балдар үчүн жазган чыгармалары дүйнөгө белгилүү. Кыргыз балдар адабияты совет мезгилинде жаралды.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛДАК

2026-04-21T04:58:43Z

Gulira:

'''БАЛДАК''' – 1) мүнүшкөрлөр кыраан кушту ууга алып чыкканда кондуруп жүрүүчү мүйүздөн же жыгачтан жасалган таяныч ача таякча. Балдактын төмөнкү учу көзөлүп, көк менен ээрдин кашына же аңчынын белиндеги жазы курга тикесинен бекитилет; 2) кылыч, канжар куралдарынын бир тарабы бириктирилген же эки жагы тең ачык кош толтолуу сабы; 3) буту майып адамдар колтугуна такап, басууга ылайыкталган, орто ченинде кармагычы бар, төмөн жагы бириккен, жогору жагы эки ача болуп барып, бир карышча туура жыгачка ашталган таяк; 4) оймо, чийме, саймада колдонулчу бир же эки башы ачакейленген сызыкчалар түшүрүлгөн көчөттөр. Шырдак оюуда, чий чырмоодо, аяк кап, табак кап оймолорунда көчөттөрдү байланыштыруучу жерлерде көбүрөөк колдонулат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛГЫН

2026-04-21T04:55:42Z

Gulira:

'''БАЛГЫН''', т а м а р и к с (Таmагіх) – жылгындар уруусундагы бадал, чала бадал, майда дарак. Сабагы кыска, катуу түк менен капталган. Жалбырагы кабырчык (түрпү) сымал, майда, үстү туз чыгаруучу бездер менен капталган. Гүлү ак, кызгылт, майда, эки жыныстуу, топ гүлү ичке машакка чогулуп, сеңселген чачыны пайда кылат. Желекчелеринин саны 4–5, күлгүн кызыл. Кайчылаш чаңдашат. Кутуча мөмөсүнүн узундугу 1,8 ''мм'', 3–5 кырдуу пирамидадай, учу 3 бөлүктүү, көп уруктуу. Уругу майда. Калемчелеп көбөйтсө болот. Кооз, туздуу жерге чыдамдуу өсүмдүк, талааны коргоодо, токой аянтын кеңейтүүдө пайдаланылат. Көп жылдык. Балдуу, ашаткыч касиетке да ээ. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛГАРТ ӨРӨӨНҮ

2026-04-21T04:53:25Z

Gulira:

'''БАЛГАРТ ӨРӨӨНҮ '''Ички Теңир-Тоодо. Жетим-Бел, Жетим, Үч-Эмчек тоолору менен курчалган. Кара-Саз, Буркан жана Арчалы сууларынын төмөнкү агымында жайгашкан. Узундугу 82 ''км,'' эң жазы жери 7 ''км.'' Өрөөндүн деңиз деңгээлинен бийиктиги 2700–3400 ''м''. Чыгышы тектирлүү; түштүгүндө шиленди жана бийик кашаттар менен Арчалы суусунун шиленди конустары, түндүгүндө мөңгү таштарынан пайда болгон дөңсөөлөр жатат. Борбордук бөлүгү түзөң. Өрөөн гранит, кумдук, сланец тоо тектеринен түзүлгөн. Алардын үстүндө чополуу жана плейстоцендин шиленди катмарлары жатат. Түзүлүшү боюнча – грабен-синклиналь. Климаты континенттик. Кышы суук, январдын орточо температурасы –13...–14°С, жайы салкын, июлдуку 8–9°С. Жылдык жаан-чачыны 300–400 ''мм.'' Кара-Каман, Буркан тоолору мөңгүлүү. Жылуу-Суу, Арчалы, Жылаңач, Кара-Каман, Балгарт, Кара-Саз жана Буркан суулары кошулуп, Кичи Нарынды түзөт. Балгарт өрөөнүндө саз көп кездешет; жер астындагы сууларга бай. Кыртышы кумдак боз топурактуу. Шалбаа жана талаа өсүмдүктөрү басымдуу. Жайыт. Топоним балык жана арт (ашуу) сөздөрүнөн түзүлгөн; «балыктуу суу ашуусу» маанисин туюндурат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛГАРТ ТООСУ

2026-04-21T04:48:04Z

Gulira:

'''БАЛГАРТ ТООСУ '''Тескей Ала-Тоодо; түндүгүнөн Үч-Эмчек, түштүгүнөн Буркан сууларынын өрөөндөрү менен чектешет. Жергиликтүү эл «Төнөк-Тоо» деп да атайт. Узундугу 45 ''км,'' туурасы 8–10 ''км,'' орточо бийиктиги 4000 ''м.'' Генезистик тиби – горст-антиклиналь. Палеозойдун кумдук, акиташ тектеринен турат. Чыгыш бөлүгүндө байыркы муз менен жылмаланган тайпак чокулар бар. Батышка карай бийиктеп, тоо кырларында мөңгү жатат. Тескейи зоокалуу жана мөңгүлүү, майда суулар менен тилмеленген. Күнгөй бетинде төрлөр бар. Альп шалбаасы, субнивалдык жана нивалдык ландшафттар мүнөздүү. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛБАЛДАР

2026-04-21T04:45:11Z

Gulira:

'''БАЛБАЛДАР''' – көчмен түрк урууларына тиешелүү жылмаланып иштетилбей эле тигинен орнотулган таш мамычалар. Орхон жана енисей рун жазууларында «балбал» деп жоокердин согуш талаасында өлтүргөн душманына атап орнотулган кой таш айтылат. Балбалдар түшүнүгү жана анын жасалыш өзгөчөлүгү таш ''айкелдерден'' (кара: ''Айкел'') кескин айырмаланат. Таш айкелдер байыркы түрк маданиятын чагылдырган искусство үлгүсү эсептелинип, анда аны жасаган уста каармандын тыш келбетин, баш кийимин, кемер жана жоо куралы сыяктуу белгилерди ташка чегүүгө аракет жасаган. Балбалдар өлтүрүлгөн душманга атап коюлгандыктан, ага көркөм шөкөт берүүнүн кажети деле болгон эмес. Ошондуктан байыркы түрктөрдүн журт башчыларына, баатыр жоокерге багышталып, адегенде таш айкелдер орнотулуп, андан соң адамдын колу тийбеген жана көркөмдөлүп иштетилбеген жумуру таштар коюлган. Рун жазууларында, айрыкча кытай жазма булактарында белгиленгендей: «эгер ал бир адам өлтүрсө, анда бир таш коюлат... Айрымдардын мындай таштары жүзгө, кээде миңге жетет». Рун жазма эстеликтеринин эч биринде балбалдар аталышы көркөмдөлүп иштетилген айкел деп берилбейт жана аларда айтылган маалымат түрмөгүндө балбалдар деп – кодура, кой таш аркылуу душмандын образын туюнтуу байкалат.

''М. Кожобеков.''
[[Файл:Бабалар.jpg|left|thumb|Кыргызстандагы «Балбал» таштар]]
[[Файл:Байыр.jpg|thumb|300x300px|Байыркы «Балбал» таштар]]
[[Файл:Балбалдар.jpg|center|thumb|317x317px]]
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛБАЛ

2026-04-21T04:40:53Z

Gulira:

'''БАЛБАЛ '''– Талас облусунун Талас районундагы кыштак. Калба айыл өкмөтүнө караштуу. Беш-Таш суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1438 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Көк-Ой кыштагынан 25 ''км'' түштүк тарапта. Жамбыл темир жол бекетинен 122 ''км''. 1933-жылы отурукташкан. Калкы 990 (2022); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, фельдшер-акушердик пункт, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, мончо бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛБАКОВ

2026-04-21T04:32:48Z

Gulira:

'''БАЛБАКОВ''' Мурат (15. 12. 1936-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Корумду айылы) – экономист, экономика илимдеринин доктору (1992), профессор (1989), КР УИАнын корреспондент мүчөсү (2000), КРдин эмгек сиңирген экономисти (1991), КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1997). Москва айыл чарба академиясын (1958), СССР ИАнын ЭИ аспирантурасын (1964) бүтүргөн. 1964–1974-жылдарда Кыргыз ССР ИАда кенже, улук илимий кызматкер, сектор башчы, бөлүм башчы, 1984–1992-жылдарда Кыргызстан тоют жана жайыттар ИИИде директордун орун ба-

[[File:БАЛБАКОВ48.png | thumb | none]]
сары, агроөнөржай комплексинин жогорку башкаруу мектебинин ректору, айылдык ишкерлерди даярдоо институтунун ректору, 1992–2003-жылдарда УАК төрагасынын орун басары, 2003-жылдан КР УИАнын экономиканы изилдөө борборунда бөлүм башчы. Агрардык-экономикалык илимдин проблемалары боюнча фундаменталдуу эмгектери, анын ичинде илимий-техникалык прогресстин, коомдук эмгектин, негизги өндүрүш фонддорунун, жер жана эмгек ресурстарынын өндүрүмдүүлүгүнө, айыл чарбасындагы рынок мамилелерине арналган 100дөн ашуун илимий эмгеги, анын ичинде 19 монографиясы бар. Эмг.: Сельскохозяйственное производство и научно-технический прогресс. Ф., 1987; Труд и повышение производительности в условиях перехода к рыночным отношениям. Б., 1992; Основы рыночных отношений и их реализации в аграрном секторе экономики. Б., 1992. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛБАЙ

2026-04-21T04:25:59Z

Gulira:

'''БАЛБАЙ''', С а р ы - Б у л а к – Ысык-Көл облусунун Түп районундагы кыштак. Сары-Булак айыл өкмөтүнө караштуу. Ысык-Көл өрөөнүнүн түндүк-чыгышында, Түп булуңунан түндүгүрөөк, Балыкчы – Каракол автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1690 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Түп кыштагынан 9 ''км'' түндүк-батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 178 ''км''. 1890-жылы отурукташкан. Калкы 2974 (2022); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, мед пункт, китепкана, турмуш тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, соода борбору бар. Бугу уруусунун белгилүү манабы ''Балбайдын'' ысымынан аталган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАТОН

2026-04-21T04:23:17Z

Gulira:

'''БАЛАТОН '''– Венгриядагы көл. Орто Дунай түздүгүндө, Баконь тоосунун түштүк-чыгыш этегинде. Тектоникалык процесстин таасиринен пайда болгон. Аянты 598 ''км''2, узундугу 77 ''км'', тереңдиги 11 ''м'' ге чейин. Жээги негизинен жапыз, айрым бөлүгү саздуу. Көлдөн Шио дарыясы агып чыгып, Дунай

[[File:БАЛАТОН47.png | thumb | Балатон көлү.]]
дарыясына куят. Кеме жүрөт. Балык кармалат. Балатон көлүнүн айланасында белгилүү курорттор көп. Жээгинде Шиофок, Кестхей шаары жайгашкан. Тихань ландшафт коругу, Кишбалатон резерваты бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАСАГУНИ

2026-04-21T04:20:35Z

Gulira:

'''БАЛАСАГУНИ''' Жусуп''',''' Й у с у ф Х а с с Х а ж и б (болжол менен 1015/18–1090) – түрк элдеринин ойчулу, акын, мамлекеттик ишмер. Чүй өрөөнүндөгү Баласагун шаарында туулган. 1069–1070-жылдарда он сегиз айдын ичинде өзүнүн даңазалуу «Кутадгу билиг» – «Кут берчү билим (бийлик)» дастанын жазган жана аны Кашкардагы Чыгыш Караханиддер каганы Сулайман Арслан Кара-кагандын уулу Тавгач Буура Кара-каган Абу Хасанга (1056–1103-жылдары бийлеген) тартуу кылган. Карахандардын адабий тилинде – «Буура хакандык түрк тилинде» жазылган бул чыгармасы үчүн ага ордо иштеринин башчысы – «атайын хажип» даражасы ыйгарылган. Көөнөргүс философиялык-дидактикалык поэма болгон «Кутадгу билиг» – теңир тоолук түрктөрдүн биздин күнгө чейин жеткен мусулмандык рухтагы эң алгачкы ири жазма адабий, көркөм чыгармасы (кара: «''Кутадгу билиг''»). Баласагуни чыгармасын болжолу 53–54 жаш курагында аяктаган. Айрым маалыматтарда ал

[[File:БАЛАСАГУНИ46.png | thumb | none]]
Ж. Баласагунинин эстелиги. Скульптор Т. Садыков.

68 жашында дүйнөдөн кайтып, сөөгү Кашкар шаарынын түндүгүндөгү Тайнап деген жерге коюлгандыгы тууралуу айтылат. Кытайдагы «маданий революция» мезгилинде (20–кылымдын 60-жылдары) анын күмбөзү хунвейбиндер тарабынан талкаланган. Кийин ал күмбөз кайрадан калыбына келтирилген. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАСАГЫН

2026-04-21T03:45:17Z

Gulira:

'''БАЛАСАГЫН''' (Баласагун, Беласакун, Валасакун, Balāsāḡūn) – орто кылымдардагы [[Орто Азия]]дагы ири шаарлардын бири. Көптөгөн араб-перс жазма булактары боюнча [[мусулман]] өлкөлөрүнө даңкы тараган даңазалуу шаар болуп, бир кылымга чукул убакыт кара кытайлар аны борбор кылып турган. Бирок Баласагын шаарынын жайгашкан орду азыркы учурга чейин так аныктала элек. Шаар тууралуу маалымат алгач [[Селжук]] мамлекетинин (1037–1194) вазири (1063–1092) Низам ал-Мулктүн «Саясат китеби» (орусчасы «Сиасет-намэ. Книга о правлении везира XI столетия Низам ал-Мулька») деген эмгегинде [[Саманиддер]] империясынын (875–999) эмири (914–943) Наср II б. Ахмадды өлтүрүү үчүн козголоңго байланыштуу 942–943-жылдары эскерилет. Козголоңчулар мусулман өлкөсүнө (Дар ал-Ислам) чектеш жердеги Баласагынды динсиз түрктөрдөн бошотуп алууну шылтоо кылып, аскер чогултушкан. Мындан мурун ал шаарды «[[каапыр]] түрктөр» басып алган айтылат. [[Ал-Макдиси]] (X кылымдын аягы) менен [[Махмуд Кашгари]] (XI кылым) багытын да, аралыгын да көрсөтпөй, Баласагын шаарынын жанында казылган аңы, дубалы жана цитадели сакталган [[Ордо]] (Орду, Урду), ошондой эле Шу (Чу) шаарларын жайгаштырышкан. Булардан тышкары Ал-Макдиси Баласагынды берекелүү жерге курулган эли көп чоң кыштак катары белгилейт. Муну менен кошо ал тактоо иретинде Орду шаары «Сыр-Дарыянын төмөкү агымынан» орун алган «кичирээк шаар» болуп, анда «[[түркмөндөр]]дүн (башкача айтканда түрк; В. [[Бартольд]] боюнча огуздар) падышасы» жашап, Исфиджабга салык төлөп турганын эскертет. Кытай тарыхчылары Оуян Сю жана Сунн Ци тарабынан 941–945-жылдары редакцияланган «[[Тан династиясынын тарыхы]]нда» (Синь Таншу) бул шаар адамдын ысмына байланыштуу «генерал Пейлонун шаары» (Пэйлоцзянцзюнь) деп аталган. Абу Райхан [[Беруни]] (973–1048) жазган «Масуддун астрономия жана жылдыздар боюнча таблицасында» (ал-Канун ал-Масуди фи-л-хайа ва-н-нуджум) Баласагын 91° 30′ узундук, 44° 40′ кеңдикте деп көрсөтүлөт. Шаардын жайгашкан жери боюнча кызыктуу бир нече маалымат М. Кашгаринин сөздүгүнөн (кара: [[Диван лугат ат-түрк]]) жолугат. Анын биринде түрктөрдүн Шу аттуу бир падышасы Баласагынга жакын шаар куруп жатып, Зулкарнайндын (А. [[Македонский]]'','' биздин заманга чейин 356–323) аскери келе жатканын угуп, чалгындап келүү үчүн 40 жоокерин Кожент дарыясына жиберет. Алар түн ката кайтып келип, А. Македонскийдин аскери дарыядан өткөнүн билдиришкен. М. Кашгари андан ары өзүнүн сөздүгүндө [[жикилдер]] (чигилдер) Баласагынды «Куз-Улуш» (улуш – кыштак) деп аташса, жергиликтүү калк аны «Куз-Орду» деп атарын белгилейт. Сөздүктө «куз» деген сөз «тоонун тескей бети» башкача айтканда кандайдыр бир нерсенин «маңдай-тескейи» деген мааниде түшүндүрүлгөн. Кийинки жолу М. Кашгари «Баласагун» менен «Кужнар Башынын» орто ченинде «Занби арт» деген ашуу болгонун көрсөтөт (Занби – кара чегиртке, арт – ашуу). В. В. Бартольд (1869–1930) бул «[[Шамшы]]» ашуусу болушу мүмкүндүгүн божомолдогон. Бирок бул жерде ал мынча бийиктикке (2300–3570 м.) кара чегирткелер чыдап, жашай албай турганын эске алган эмес. Ошондой эле Диван лугат ат-түрктө «Кулбак деген түрктөрдүн олуясы Баласагын тоосуна» келип, кара ташка өз колу менен «Теңирдин кулу Кулбак» деп чегип кеткени айтылат. Бул таш азыркы Т[[алас өрөөнү]], Кара-Жылга тоосундагы Кулансай капчыгайынан табылган. Ригобер Бонне (Rigobert Bonne) тарабынан [[Париж шаары]]нда 1791-жылы чыккан «Тартариянын» картасында чыгышы [[Талас суусу]], батышы [[Фергана]] (Fergana) жана Коженттин (Kogend) орто ченине Баласагын (La Haute ou Balasagun) аймагы жайгаштырылган. Баласагын шаары тууралуу бир нече кошумча маалымат [[Ибн ал-Асир]]дин (1160–1233/34) «[[Ал-камил фи-т-та’рих]]» (Тарыхтардын толук жыйнагы) деген көлөмдүү эмгегинде да кезигет. Ал боюнча Баласагын жана [[Кашкар]]га караштуу аймактардагы мусулмандар турган шаарларды тынымсыз чаап, тынчтык бербеген 10 000 түтүн түрк эли хижранын 435-жылы (10. 08. 1043–28. 07. 1044) «сафар» айында (мусулман ай санагы боюнча 2-ай) 20 миң баш койду курмандыкка чалып, [[ислам дини]]н кабыл алганы айтылат. Ал маалымат боюнча «баласагындыктар» жайкысын «Булгарды» жайлап, кышкысын Баласагындын айланасын кышташкан. М. Кашгари боюнча Булгар, Сувар, Бажанак жерлери «Рус менен Румга» жакын жайгашкан. Араб тарыхчысы [[Абу-л-Фида]] (1273–1331) Баласагынды (Balâsâghoûn) 7-аймакка (иклим) киргизип, Кашгардан «анча алыс эмес» экенин жана К''.'' [[Птоломей]]дин (100–170) [[астрономия]]лык таблицасына таянып, ошол заманда [[арабдар]] түзгөн «Узундуктар китебине» (Китаб ал-атвал) ылайык 91° 35' узундук, 47° 40' кеңдикке, Кашкарды (Qâschgar ou Kâschghar) 6-аймактагы 96° 30' узундук, 44° кеңдикке жайгаштырган. Анын эмгегинде Фараб округу анча чоң эмес (баш-аягы бир күндүк жол) болуп, округдун борбору Кадар (Kadar) аталса, округдун атындагы Фараб шаары Баласагындан анча алыс эмес болгон. Булардан тышкары Баласагын шаары тууралуу айрым маалыматтар Абу Саид [[Гардизи]]нин (1008/09-жылдары туулган) «Кабарларды кооздоп сүрөттөө» (Зайн-ал-ахбар), Ала ад-дин Ата Малик ибн Мухаммед [[Жувейни]]нин (1226–1283) үч томдук «Дүйнөнү жеңип алуучунун тарыхы» (Тарих-и-жехангуша) жана [[Жамал ал-Карши]]нин (1230–1315) «ас-Сурах сөздүгүнө кошумча» (Ал-Мулхакат би-с-Сурах) сыяктуу ж. б. эмгектерде кезигет. 1133–1141-жылдар аралыгында Баласагын [[кара-кытайлар]]га карап калган. Жувейни «кара кытайлардын хандары тууралуу» баянында алар алгач 80 киши болуп, Кытайдан качып чыгып, кыргыздардын өлкөсүнө келгенин, бирок алардан сокку жеп, Эмил суусунун жээгине шаар курушканын жазган. Ал жерден кара кытайлар жергиликтүү түрк ж. б. элдер менен биригип, саны 40 миңге жеткенде «Баласакун аймагын» көздөй жылат. Бул учурда Баласагынды илгерки [[Афрасиаб]] тукумунан чыккан аты-жөнү белгисиз адам ([[илек-хан]]) бийлеп, анын өлкөсү түрк урууларына караштуу карлук менен каңдылар тарабынан таланып-тонолуп, коргонууга алы келбей, кара кытайлардын ханынан жардам сурайт. Натыйжада Баласагын тынчтык жолу менен кара кытайлардын борборуна айланып, алардын ханы «''[[гурхан]]''» наамын алат. Кийин жагында [[наймандар]]дын ханы Күчлүк [[Чыңгыз хан]]дан качып келип, гурхандын кызына үйлөнөт. Көп өтпөй ал [[Хорезм]] шах менен биригип, кайра гурхандын өзүнө каршы согуш ачат. Адегенде анын «Озкендеги» казынасын чаап алып, Баласагынга жакын «Чинуч» деген жерде гурхандын колунан жеңилип калган. [[Мухаммед Хайдар]]дын маалыматында Баласагын 95 жыл бою кара кытайлардын борбору катары кызмат кылган жана [[Аму-Дарыя]]нын чыгышын мекендеген калк толук ага хараж төлөп турган. Тарыхый маалыматтардын көбүндө Баласагында негизинен мусулман дининдеги калк басымдуулук кылганы айтылат. Мисалы, Жувейни боюнча 1210-жылы шаар кара-кытайлардын 16 күндүк курчоосунда калып, 47 000 мусулман каза болгон. [[Махмуд ибн Вали]] (XVII к.) Баласагын шаарында бир учурда кыркка чукул чоң жана 200гө жакын кичирээк мечит болгонун көрсөтүп, болжол менен 1640-жылдары Баласагын шаарын өз көзү менен көргөн бир кашкарлыкка таянып, шаарды кум басып, ээн калганын, кум үстүнөн төрт-беш кулач (зира) чыгып турган минарет, сарай, медреселердин чатыры төрт фарсанг (перстердин чен бирдиги боюнча 1 ''фарсах'' = 5549 м) алыс жерден көрүнүп турганын белгилейт. Баласагын шаары, анын аталышы (этимологиясы), жайгашкан орду тууралуу оозеки маалымат белгилүү манасчы [[Балыкооз]]дун (1799–1887) Отор хан деген [[санжыра]]сында жолугат. Анда жалпы огуздарды кыргыздан чыккан бийлер бийлеп, [[Сыр-Дарыя]]нын боюна ордо курдурат. Адегенде ал жөн эле «Ордо», Ороз хандын тушунда «Ороздун ордосу» деп аталып калат. Ороз хан өлгөндө ирандыктар (кол жазмада «ерен», «ерендер») огуздарды чаап, шаарларын алып, тынчтык бербейт. Ошондо алар кеңешип, Ороздун уулу Оторду хан көтөрүшөт. Азыркы [[Иран]] мамлекети 1935-жылга чейин расмий [[Персия]] (Фарсы, Парса) аталса, байыркы [[Сасандар]] өлкөсүнүн (биздин замандын 224–651) падышасы өз учурунда «Эран жана Анерандын шахтар-шахы» деп аталып турганы белгилүү. Отор хан көтөрүлгөндөн кийин ирандыктарга каршы жүрүшкө чыгып, Үргөнч, [[Самарканд]] шаарларын кайра кайрып алат жана атасы «Ороздун ордосун» оңдоттурат. Санжырада Отор хан өзүн аялы менен аргымактарга мингиздирип, ошондой эле өзүнөн мурунку хандарын сүрөтүн тарттырып, ордодо музей сыяктуу ажайыпканага койдурганы айтылат. Ушундан баштап ал «Отордун ордосу» деген аталышка ээ болот. Отор хандан кийин анын уулу Баласагын хан болуп, Отордун ордосуна жакын жерге жаңы ордо курдуруп, ал «Баласагын» аталып калат. Санжырада булардан тышкары Баласагын хан [[Иле]], [[Каркыра]], Кеген, [[Ысык-Көл]], [[Чүй]], [[Талас]], [[Нарын]]дан Ысар-Көлөпкө чейин нечендеген шаар курдуруп, элди отурукташтырганы айтылат. Байыркы Кытайдын жазма тарыхында ([[Тан-шу]]) 638-жылы батыш түрк уруулары чогулуп, Иби Дулу-хан деген ат менен Юйгу Шени хан шайлап, ал Хилишиге каршы согуш ачканы айтылат. Бирок согуштан эч майнап чыкпай, кийин бул экөө Иле өзөнүнүн боюнда тынчтык келишимин түзүшүп, аталган өзөндүн батышын Дулу, чыгышын Хилиши алган. Ушундан тартып Батыш түрк уруулары эки хандыкка бөлүнөт жана Дулу-хан өз ордосун «Цзихэ» (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүп, аны «түндүктөгү ордо» деп атайт. Ал хандыктын ичинде «Сяоми» (Согду) менен «Гйегу» [Хягас] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) болгон. [[Француз]] чыгыш таануучусу Жозеф [[де Гин]] (Joseph de Guignes, 1721–1800) «Цзихэ» [[Тараз]] тарапта экенин чечмелеген. Илимий чөйрөдө Баласагын шаары тууралуу дал ушундай бири-бирине карама-каршы бир нече гипотезалар жолугат жана далилдүү, илимий так фактылар жетишсиздигине байланыштуу анын жайгашкан жери тууралуу маселе азыркыга чейин толук чечиле элек. Алгачкылардан орус чыгыш таануучусу В. В. Григорьев (1816–1881) ал-Макдисиге таянып, Испиджаб (Аспиджаб) менен Тараздан ары «Түркстан» башталат, «Баласагын чек арадагы шаар болгон» деген тыянакка келген. Ошол эле ал-Макдисинин маалыматтары жана М. Хайдардын эмгегиндеги баш-аягы бир айлык жол болгон «Джуд» (Jud) аймагын азыркы Чүй өрөөнү деп эсептеген В. В. Бартольд өзүнүн 1890-жылдары жазган илимий изилдөөлөрүндө шаарды аталган өрөөнгө жайгаштырат. М. Хайдардын эмгегинде Чүй (Chu) өзүнчө аталып, анда Козу-Башы деген жер болгон. Ал эми «Джудда» бир нече ири шаар жана минарет, мечиттердин калдыктары сакталып, бирок аталышы белгисиз калгандыктан моголдор алардын бардыгын «Мунара» (Минара) деп аташканын, анын биринде 1311–1312-жылдары көз жумган баласагындык имам Мухаммеддин бейитиндеги ташка чегилген жазуусу сакталуу турганы айтылат. Аталган таш плита азырынча табыла элек. А. Жувейни жана ошол эле М. Хайдардын эмгектерин далил кылган дагы бир чыгыш таануучу Н. Ф. Петровский (1837–1908) өзүнүн макаласында В. В. Бартольддун жогорудагы божомолун толук жокко чыгарып, шаарды Кашкарга жакын «Сугун» деген жерге жайгаштырууга аракет кылган. Мындан кийин Абу-л-Фида келтирген географиялык координаттарга таянган В. В. Бартольд Баласагын шаары «Ауле-Атанын түндүк-чыгышында жайгашы мүмкүн» деген пикирге келет. В. В. Бартольддун мындай болжолдуу пикирине таянган А. Н. Бернштам (1910–1956) да өзүнүн 1938–1940-жылдардагы археологиялык казууларынын негизинде «азыркы [[Ак-Бешим]] шаар калдыгы байыркы Баласагун» деген тыянакка токтогон. В. В. Бартольддун 1897-жылы жарыяланган эмгегинде (Отчёт о поездке в Среднюю Азию с научною целью) Н. Ф. Петровскийдин далилдерин илимий талдоого алып жатып, «Баласагундун кайда жайгашканы тууралуу маселени» чечүүгө маалыматтар азырынча жетишсиз экенин мойнуна алган. Ал эми 1953–1954-жылдары мурунку археологиялык казууларды уланткан Л. Р. Кызласов (1924–2007) Ак-Бешимде калк VI–X кылымдарда гана жашаганын, мечиттер болбогонун, X кылымда шаар жашоосун токтотконун, демек анын XI–XII кылымдарда [[караханиддер]]дин борбору болуп, XIV кылымга чейин эл жашаган Баласагын болушу мүмкүн эместигин жарыялайт. Анын мындай көз карашын кыргызстандык археолог П. Н. Кожемяко (1918–1973) да колдоп чыккан. Акыркы мезгилдерде мындай, бири-бирине карама-каршы, кайчы пикирлердин натыйжасында айрым казак окумуштуулары (мисалы, У. Х. Шалекенов) Баласагын шаары азыркы [[Жамбыл облусу]]нун Чүй (Шу) районунун аймагындагы байыркы Ак-Дөбө (Актөбө) шаар калдыгы деген жыйынтык чыгарышты. Бирок алардын жыйынтыгы чектелүү, тандамал фактыларга гана негизделгендиктен, мурун-кийин илимий талдоого алынган байыркы Баласагын шаарына тиешелүү бардык маселелерге чекит коюу мүмкүн эмес. Баласагындын жайгашкан жери тууралуу илимий талкуулар азыркы учурга чейин уланууда.

Э. Турганбаев

Ад.: Géographie d'Aboulféda, Traduite de l'arabe en francais et accompagnée de notes et d'éclaircissements par M. Reinaud. Paris, Imprimerie nationale, 1848. Tome II, Première partie; Guignes Joseph de, Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mogols, et des autres Tartares occidentaux, &c. avant et depuis Jésus-Christ jusqu'à présent. Paris, Desaint & Saillant, 1756-58. T. I; Караханиды в Мавераннагре по Тарихи Мунедджим-баши в османском тексте /Пер. и прим. В. В. Григорьева. СПб., 1874; Петровский Н. Ф. Башня «Бурана» близ Токмака. //Туркестанские ведомости (ТВ) № 25 от 7-го (19) апреля 1894 г.; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кызласов Л. Р. Раскопки древного Баласагуна. //Вестник МГУ. 1953, № 11; Кожемяко П. Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины. Фр., 1959; Кызласов Л. Р. Работы Чуйского археологического отряда в 1953–1954 гг. //Труды Киргизской археолого-этнографической экспедиции (КАЭЭ). Под. ред. Г. Ф. Дебеца. Т. II. М., 1959; Бартольд В. В. Отчет о поездке в Среднюю Азию с научною целью 1893–94 г. /Соч. Т. IV. М., 1966; Абу Райхан Беруни. Избранные произведения. Т. V. Ч. 1. Таш., 1973; Умурзаков С. У. К исторической топонимии Киргизии. //Ономастика Средней Азии, М., 1978; Массон М. Е., Горячева В. Д. Бурана: История изучения городища и его архитектурных памятников. Фр., 1985; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосибирск, 1989; Мирза Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди. Таш., 1996; Закиров С., Кыргыз санжырасы. Б., 1996; Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. В 2-х томах. /Сост.: Ташбаева К., Ведутова. Т. II. Б., 1998; Бартольд В. В. Работы по исторической географии, М., 2002; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Суяб. Ак-Бешим. Сб., Археологические экспедиции Государственного Эрмитажа. СПб., 2002; Диван Лугат ат-Турк Махмуда ал-Кашгари. /Пер., пред. и комм. З.-А. М. Ауэзовой. А., 2005; Балыкооздун санжырасы. Б., 2009; Шалекенов У. Х. Ещё раз о локализации города Баласагуна. //Вестник КазНУ. Серия историческая. №1 (64). 2012.
[[Категория:2-том, 1-69 бб]]

АЛИМБАЕВ Абдикарим Карбекович

2026-04-21T03:22:17Z

Gulira:

'''АЛИМБАЕВ''' Абдикарим Карбекович (19. 04. 1973, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Ош облусу]], [[Ноокат району]], [[Кыргыз-Ата кыштагы]]) – армиянын генерал-майору (2022). 1995-жылы [[Казак Республикасы]]нын Улуттук Коопсуздук комитетинин Аскер институнун, 2006-жылы [[Россия Федерациясы]]нын Федералдык Коопсуздук комитетинин Аскер академиясын бүтүргөн. 1995-жылдан чек ара заставасында тарбия иштери боюнча жетекчинин орун басары, 1999–2013-жылдары чек ара бөлүктөрү, бирикмелер жана чек ара агенттигинин структуралык башкармалыгында командир, 2013-жылдан [[Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик чек ара кызматы]]нын [[Ош]] жана [[Жалал-Абад]] облустары боюнча аймактык чек ара башкармалыгынын башчысы болуп кызмат кылган. 2014–2016-жылдары Кыргыз Республикасынын Чек ара кызматынын төрагасынын орун басары, 2016-жылы Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы. 2018–2021-жылдары Мамлекеттик чек ара кызматынын Башкы штабдын башчысы, төраганын биринчи орун басары. 2021–2024-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Баткен облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлү. 2024–2026-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Коопсуздук Мамлекеттик комитети]]нин төрагасынын 1-орун басары, ошол эле комитеттин алдындагы Чек ара кызматынын директору, 2026-жылдан Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Чек ара Кызматынын төрагасы. Мамлекеттик бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:1-Том]]

БАЛАСАГУН ТООЛОРУ

2026-04-20T11:46:31Z

Gulira:

'''БАЛАСАГУН ТООЛОРУ''' – тарыхый топоним. Махмуд Кашкаринин «Китаб диван лугат аттүрк» сөздүгүндө (11-кылым) кезигет. Баласагун шаарынын (Бурана) географиялык ордуна карата Баласагун тоолору Кыргыз Ала-Тоосу менен салыштырылат. Аталган эмгекте «Кочнар баши» (Кочкор-Башы) менен Баласагундун ортосунда «Замбиарт» деген жер бар экени айтылат. В. В. Бартольд (1887) бул жерди Кыргыз Ала-Тоосундагы Шамшы ашуусуна туура келерин айткан, кара: ''Баласагун. С. Өмурзаков.''

''[[Category: 2-том, 1-69 бб]]''

БАЛАСАГУН

2026-04-20T11:44:01Z

Gulira:

'''БАЛАСАГУН '''– Чүй өрөөнүнөн орун алган орто кылымга таандык шаар; Караханиддер мамлекетинин борбору. Шаар жөнүндө алгач маалымат берген араб автору ал-Мукаддаси Баласагун шаарынын башка шаарлардан чоң болгондугун, эли өтө көп экендигин баяндайт (10-кылым). Махмуд Кашгаринин (11-кылым) «Китаб диван лугат ат-түрк» сөздүгүндө Баласагун шаары, ошондой эле Куз-Ордо, Куз-Улуш деп да берилген. Ушул эле автордун картасында Баласагун Тараз шаарынын түштүгүнө жайгаштырылып, тоолор менен курчалат. Ас-Самани (12-кылым) жана Якут (13-кылым) Баласагунду Кашкарга жакын жайгаштырат. 13-кылымдагы айрым авторлордун эмгектеринде шаар Чүй суусунун жээгинде жайгашкандыгы айтылат. Абу-л-Фиданын (14-кылым) эмгегинде бул шаардын астрономиялык көрсөткүчтөрү берилген. Мухаммед Хайдар (17-кылым) Чүй суусунун боюндагы чоң шаардын мунара, медресе сыяктуу калдыктары сакталган жерде имам Мухаммед Факих Баласагунинин мүрзөсүнүн үстүндө эстелик бар экендигин эскерген. Мунед Джим-Баши (17-кылым) Баласагунду Кашкардан алыс жерге жайгаштырып, анын астрономиялык көрсөткүчтөрүн берет. 11-кылымда Баласагун шаарында байыркы түрк жазма эстеликтеринин бири «Кутадгу билигдин» автору, акын, илимпоз, ойчул Жусуп ''Баласагуни'' туулуп-өскөндүгү белгилүү. Тарыхчылар В. Бартольд, А. Бернштам жана кыргыз окумуштуулары А. Абетеков, Ө. Караев, 3. Эралиев тарыхый жазуу маалыматтарга жана археологиялык табылгаларына таянышып, байыркы Баласагун азыркы Токмок шаарынын жанындагы Бурананын аймагында болгон, Акбешим шаарчасынын уранды калдыгы Баласагун шаарынын бир бөлүгү деп эсептешет. Шаардын ортосунда ири ак-сарай жана бийик мунаралуу жамы мечит, анын жанынан көрүстөн орун алган жана соода-сатык, мектеп, окуу жайлары, дүкөндөр, мончолор ж. б. болгон, ошондой эле элчиликтер жайгашкан. Шаар-

[[File:БАЛАСАГУН45.png | thumb | Баласагун шаар калдыгынын урандылары.]]
дын сырты чоподон согулган дубал менен курчалган. 14-кылымда ич ара узакка созулган согуштардын натыйжасында жок болушу ыктымал. Ад.: Материалы по истории киргизов и Киргизии. М., 1973; ''Горячева В. Д.'' Средневековые городские центры и архитектурные ансамбли Киргизии. Ф., 1982; ''Ө. Кара уулу.'' Көөнө түрктөр тарыхы. Б., 1994; ''Плоских В. М.'' Наш Кыргызстан. Б., 2004. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАПАНДУУ КУШТАР

2026-04-20T11:36:04Z

Gulira:

'''БАЛАПАНДУУ КУШТАР '''(кызыл эт балапандуу куштар) – ''жөжөлүү куштардан'' айырмаланып жумурткасында сарысы (азык-заты) аз болгондуктан, эмбриондук өөрчүү мөөнөтү кыска болгон куштар тобу. Балапаны алсыз, булчуңу начар, сокур, денеси жүнсүз же сейрек тыбыт менен капталып, дене температурасы туруксуз болот. Алар көпкө чейин уяда болуп, ата-энелери аларды жылытып, тамак ташып багышат. Буларга калак буттуулар, көгүчкөндөр, күкүктөр, тоту куштар, тоңкулдак сымалдар, таранчылар ж. б. кирет. Айрым куштар, мисалы, үкүлөр, жырткыч куштар, жөжөлүү куштар менен балапандуу куштардын ортосундагы аралык орунду ээлейт. Алардын балапандары жумурткадан чыкканда эле калың тыбыт менен капталган болот, жырткыч куштардын балапандарынын көзү көрөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНЫН ШАЛ ООРУСУ

2026-04-20T11:34:44Z

Gulira:

'''БАЛАНЫН ШАЛ ООРУСУ''', кара: ''Полиомиелит.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНЫН ТОНУ

2026-04-20T11:33:27Z

Gulira:

'''БАЛАНЫН ТОНУ''', п л а ц е н т а – түйүлдүктүн өрчүү мезгилинде эне менен бала организминин ортосундагы байланышты жана зат алмашууну камсыз кылуучу орган. Ал түйүлдүктүн түктүү сырткы чели менен жатын капталынын биригип өсүшүнөн пайда болот. Баланын тону жалпак келип, баланын ордунан, түйүлдүк челинен жана киндик боосунан турат. Баланын тону аркылуу киндик боосу менен энеден түйүлдүккө азык заттар жана кычкылтек келет. Ошодой эле андан зат алмашуу продуктулары чыгарылып, витаминдер, ферменттер, гормондор жана медиаторлор синтезделип, эне организминин кош бойлуулукка көнүшүнө түрткү берет. Эне организминен келүүчү тескери таасирди өткөрбөй, физиологиялык тосмо кызматын аткарат. Калыптанышы 3–4 айында токтолуп, бала төрөлөргө жакын жатындан бөлүнүп, баладан кийин түшөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНЫ ТАМАКТАНДЫРУУ

2026-04-20T11:30:59Z

Gulira:

'''БАЛАНЫ ТАМАКТАНДЫРУУ''' – баланын организмин керектүү азык заттар менен камсыздоо. Тамак-аш баланын жашына ылайык тандалат. Ашыкча же жетишсиз тамактандыруу баланын денесинин, акыл-эсинин өсүшүнө терс таасирин тийгизет жана түрдүү ооруга чалдыктырат. Баланын зат алмашуусу тез жүрүп, энергияны көп сарптайт, алар кыймылдуу болгондуктан, организм белок менен калориялуу азыкты арбын талап кылат. Ошондуктан балдар эт, балык, жумуртка, сүт азыктарын жетишерлик алуусу зарыл. Углевод энергия булагы болгондуктан, балага өтө керек. Баланы витаминдүү жана минералдуу тамак-аш менен тамактандыруу өтө маанилүү. Бир жашка чейинки баланын негизги тамагы – эне сүтү. Бала эч болбогондо 6 айга чейин эненин эмчегин эмүүсү зарыл. 4–6 айынан баштап башка кошумча тамак-ашка үйрөтүп, түрдүү жемиш ширелерин 1–2 тамчыдан баштап, 8–10 чай кашыкка жеткирилет; алманы эзип бир чай кашыктан, жумуртканын сарысын сүткө аралаштырып берсе болот, 6–7 айында түрдүү жашылча сорпосун, ботко, эт сорпосун бере баштоо сунуш кылынат. 9–10 айында балага кашык карматып тамактанууга үйрөтөт. Бала бир жаштан кийин түрдүү тамак-ашка көндүрүлөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНСТЫК ПАЙДА

2026-04-20T11:28:09Z

Gulira:

'''БАЛАНСТЫК ПАЙДА '''– бухгалтердик баланста чагылдырылуучу белгилүү мезгил үчүн пайданын жалпы суммасы. Баланстык пайдага түрдүү продукцияларды, жумуштарды, тейлөөлөрдү ишке ашыруудан жана андан тышкаркы операциялардан (алынган жана телөнгөн айыптардын, үстөктөрдүн ж. б. ортосундагы айырма, ижарага берилген мүлктөн алынуучу ижара төлөмү ж. б. ) түшкөн пайда кирет. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНС НАРКЫ

2026-04-20T11:26:24Z

Gulira:

'''БАЛАНС НАРКЫ '''– бухгалтериялык баланста негизги фонд менен айланма каражаттардын акчалай бааланышы. Баланс наркы өндүрүштү пландоо, өндүрүлгөн продукцияга кеткен чыгымдын эсебин чыгаруу, амортизациялык фондду пландоо жана ишкананын финансы ишинин жыйынтыгын чыгаруу үчүн колдонулат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНС

2026-04-20T11:23:11Z

Gulira:

'''БАЛАНС '''(англ. bаlаncе) – 1) теңдем; 2) ''өндүрүш каражаттарынын'' абалын курамы боюнча (актив), ошондой эле алардын булактары, максаты жана кайтаруу мөөнөтү боюнча (пассив) белгилүү бир датага акча түрүндөгү көрсөткүчтөр системасы. Баланс топтомдор системасына жана ''бухгалтериялык баланска'' бөлүнөт. Топтомдор Балансына төлөм Балансы, соода, эсеп-кысап, эл аралык карыздар банкы ж. б. кирет. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАЛАЙКА

2026-04-20T11:20:42Z

Gulira:

'''БАЛАЛАЙКА''' – орустун элдик үч кылдуу (мурда эки) чертме музыкалык аспабы. XVIII кылымдын башында жаралып, домбраны алмаштырган. Айрыкча жөнөкөй калктын арасында кеңири тарап, жеке, топтук (ансамблдик) аткарууда элдик ырларды, бийлерди, частушкаларды жана башка чыгармаларды коштойт. XIX

[[File:БАЛАЛАЙКА44.png | thumb | none|320x320px]]
кылымдын аягында музыкант В. Андреев С. Налимов жана башка музыкалык усталар менен бирдикте балалайканы өркүндөтөт, орустун тунгуч эл аспаптар оркестрин уюштурат. Башталгыч музыкалык мектептерде, окуу жайларда жана консерваторияларда балалайкада ойноо боюнча адистер даярдалат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАКИРЕВ

2026-04-20T11:15:26Z

Gulira:

'''БАЛАКИРЕВ''' Милий Алексеевич [21. 12. 1836 (02. 01. 1837), Нижний Новгород –16 (29) 5. 1910, Санкт-Петербург] – орус композитору, пианист, дирижёр, коомдук ишмер. Балакиревдин пианисттик жана дирижёрдук ишмердиги Петербургда башталган (1856). 1960-жылдарда «Орустун жаңы музыкалык мектеби», «Балакиревдин ийрими», «Кубаттуу топ» аттуу ийримдерди уюштурган. Ал «Орустун үч темасына увертюра» (1858, 2-редакциясы, 1881), «1000 жыл» аттуу орустун үч темасына экинчи увертюра (1862) менен чех увертюрасын (1867), 1-симфониясын (1864–1898) жазган (2-симфониясы 1908-жылы жазылган). Орустун эпикалык симфония жанрынын жаралышы Балакиревдин ысмы менен байланыштуу. Балакирев – орустун оригиналдуу фортепьяно стилин жаратуучулардын бири. Орус камералык-вокалдык музыкасында анын романстары менен ырлары өзгөчө орун ээлейт.

[[File:БАЛАКИРЕВ43.png | thumb | none]] [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАГАН

2026-04-20T11:08:33Z

Gulira:

'''БАЛАГАН''' – 1) көчмө театр. Орто кылымдарда Балаган көчүп жүргөн артисттердин сахнасы катары пайдаланылган. Балаган деп мурда чатыр аталган, анын кичинекей сахнасында чакан пьесалар ойнолгон, ошондой эле жонглёрлор менен дарчылар да чыккан; 2) көңүл көтөрө турган оюн-зоок, комедиянын бир түрү. Көбүнчө циркте маскарапоздор ойнойт, мюзик-холлдо, кинодо да пайдаланылат. Азыркы мезгилде Балаган пантомима жанрында жана кээде кинофильмдерде кездешет.
[[Файл:1200px-Попов Балаганы-в-Туле 1873.jpg|thumb|441x441px]]
[[Файл:Балаган.jpg|center|thumb|366x366px]]
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА-ЧЫЧКАН ТЕМИР КЕНИ

2026-04-20T11:03:35Z

Gulira:

'''БАЛА-ЧЫЧКАН ТЕМИР КЕНИ '''Талас районунда, Талас Ала-Тоосунун этегинде, Бала-Чычкан суусунун сол капталында, деңиз деңгээлинен 2000–3000 ''м'' бийиктикте. 1967-жылы ачылган. Кен аймагын протерозой мезгилинин акиташ, филлит, сланец катмарлары, ордовик мезгилинин гранит, пироксенит, габбро тектери түзөт. Пироксениттин калыңдыгы 100–150 ''м'', аянты 2 ''км''2 болгон тулкусунда титан-магнетит топтолгон (1–20%). Негизги минералдары: титан-магнетит, азыраак магнетит, ильменит, гематит. Кен таштагы (рудадагы) Ғе2О3–16,42%, ТіО2–3,54% , V205–0,06%, СО–0,05% . Алардын болжолдуу запасы: Ғе2О3 –1100,7 млн ''т,'' ТіО2–237,2 млн ''т,'' V205– 4,02 млн ''т,'' СО–3,35 млн ''т''.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА-ЧЫЧКАН

2026-04-20T10:54:09Z

Gulira:

'''БАЛА-ЧЫЧКАН''', К у й б ы ш е в – Жалал Абад облусунун Токтогул районундагы кыштак. Жаңы-Жол айыл өкмөтүнө караштуу. Аты окшош суунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1370 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Токтогул шаарынан 3 ''км'', Таш-Көмүр темир жол бекетинен 186 ''км''. 1936-жылы отурукташкан. Калкы 3877 (2022); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП, китепкана бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА-САРЫ

2026-04-20T10:52:26Z

Gulira:

'''БАЛА-САРЫ''' – Талас облусунун Манас районундагы кыштак. Покровка айыл өкмөтүнө караштуу. Талас суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 863 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Покровка кыштагынан 5 ''км'' түштүк тарапта, Жамбыл темир жол бекетинен 34 ''км''. 1910-жылы отурукташкан. Калкы 1959 (2022); негизинен тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп, ФАП, китепкана, мончо бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА САЛУУ

2026-04-20T10:50:39Z

Gulira:

'''БАЛА САЛУУ''', а б о р т – бооз малдын өлүү туушу же түйүлдүктүн жатында куурашы. Бала салуу толук (түйүлдүк жатында өспөй өлөт), толук эмес (бир же бир нече түйүлдүк өспөй калып, калгандары нормалдуу туулат), байкалбаган (өспөй калган түйүлдүк жатындан түшпөй тону менен кошо өсүп, билинбей кетет) болуп айырмаланат. Түйүлдүк өлгөндөн 2–3 суткадан кийин түшөт, кээде түшпөй, жатында калып чирип (эмфизематоздуу түйүлдүк), бооз мал көбүнчө өлүмгө учурайт. Жугушсуз жана жугуштуу (инфекциялуу жана инвазиялуу) ылаңдан да бала салуу болот. Жугушсуз ылаңдын кесепетинен (бооз малдын жүрөк, боор, бөйрөк, өпкө ылаңынан) жана чириген сапатсыз тоюттан, ошондой эле ичин катуу уруп алуу, жыгылуу, оор жумушка чегүү, үркүү, жугуштуу ылаң менен (паратиф, бруцеллёз, вибриоз, трихомоноз, сальмонеллёз, сибирь жарасы, шарп, туберкулёз) ылаңдаганда да болот. Айрым малдын жатынынын өсүп жетилбей калышы ж. б. себептерден да болуп, өнөкөт бала салуу деп аталат. Мындай мал өзүнчө бөлүнүп, мурда турган жери дезинфекцияланат, бала салуунун себеби изилденет. Өлүү түшкөн козу, кулун, музоо ж. б. ветеринариялык лабораторияда изилденет; тоюттун сапаты текшерилет ж. б.

 Ад.: ''Студенцов Л. П''. Ветеринарное акушерство и гинекология. 3-е изд., М., 1961. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА БАКЧА

2026-04-20T10:34:25Z

Gulira:

'''БАЛА БАКЧА '''– мектепке чейинки курактагы балдарды тарбиялоочу мекеме. 1 жаштан 6–7 жашка чейинки балдар тарбияланат. Бала бакча төмөнкүдөй топко бөлүнөт: 1–2 жашка чейин – наристелердин экинчи тобу; 2–3 жашка чейин – биринчи кенже балдар тобу; 3– 4 жашка чейин – экинчи кенже балдар тобу; 4–5 жашка чейин – ортоңку курактагы балдар тобу; 5–6 жашка чейин – жогорку курактагы балдар тобу; 6–7 жашка чейин – мектепке даярдоо тобу. Окуу-тарбия иштери жогоркудай жаш курактарына, жекече жаш өзгөчөлүктөрүнө ылайык түзүлгөн программанын чегинде жүргүзүлөт. Ар бир топто 20–30га чейин бала болот, ага тарбиячы жана анын жардамчысы бекитилет. Бала бакчаны атайы педагогикалык билими бар, тажрыйбалуу педагог жетектейт. Окуу-тарбия иши КР билим берүү министрлиги тарабынан бекитилген мамлекеттик жана альтернативалык программалык документтер боюнча мамлекеттик, расмий тилде ж. б. улуттар басымдуу жайгашкан чөйрөдөгү ата-энелердин каалоосу боюнча тандалып алынган тилде жүргүзүлөт. Бала бакчалардын педагог, врачтары режимдик талаптардын так аткарылышына, балдардын ден соолугуна жана алардын дене-бой жагынан өнүгүшүнө көзөмөл жүргүзүшөт. Дидактикалык-өркүндөтүүчү жана кыймылдуу оюндарга өзгөчө көңүл бөлүнөт. Ал эми атайы уюштурулган сабактарда балдардын көңүлү эне тилине, эсептөөгө, сүрөт жана конструкциялоого, ырдоо-бийлөөгө, айлана-чөйрө менен тааныштырууга бурулат. Эмгекке тарбиялоо балдардын өзүн-өзү тейлөөгө, жаратылыш бурчунда, бакчанын короосунда өсүмдүктөргө жана жаныбарларга кам көрүү милдеттерин аткаруу аркылуу жүргүзүлөт. Ата-энелер, коомчулук Бала бакчада окуу-тарбия ишин уюштурууга, анын алдыңкы идеяларын эл арасында жайылтууга көмөк көрсөтүшөт. Ата-энелердин суроо-талаптарын аткаруу жана балдардын ден соолугуна кам көрүү, аларды колдоо максатында жер-жерлерде күнү-түнү иштөөчү, ден соолугу начар (мисалы, сокур, дүлөй) балдар үчүн санаторийлик типтеги Бала бакча уюштурулат. Коомдогу социалдык-экономикалык өзгөрүүлөргө байланыштуу бюджеттик Бала бакчалар менен бирге азыркы күндө альтернативалуу: үй-бүлөлүк Бала бакча , «Энелер мектеби», «Кошумча билим, тарбия кызматын көрсөтүүчү борборлор» ж. б. уюштурулууда.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА АСЫРАП АЛУУ

2026-04-20T10:27:38Z

Gulira:

'''БАЛА АСЫРАП АЛУУ''', кара: ''Асырап алуу.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ ЧЕЛЕК

2026-04-20T10:26:13Z

Gulira:

'''БАЛ ЧЕЛЕК ''', кара: ''Бал аары''. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ ТАРТКЫЧ

2026-04-20T10:24:40Z

Gulira:

'''БАЛ ТАРТКЫЧ''' – бал тартуучу курал. Аны чехословакиялык бал челекчи – конструктор Груш 1865-жылы ойлоп чыгарган. Анын бир нече түрү бар. Бал тарткыч кашектүү, айланган барабандуу челектен жана кыймылга келтиргичтен турат. Бал челектин уячаларынын оозу ачык балдуу рамкалары кашекке орнотулат. Барабан айланганда челектин бооруна бал чачырап, түбүнө жыйылат да, чоргодон тышка агат. Демейде челегинин бийиктиги 820 ''мм,'' диаметри 600 ''мм'', идишине 30 ''л'' бал батат. Азыр электр менен кыймылга келтирилүүчү бал тарткыч бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ КАМЫШ

2026-04-20T10:22:06Z

Gulira:

'''БАЛ КАМЫШ''', кара: ''Тростник''. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ АЧУУ

2026-04-20T10:20:50Z

Gulira:

'''БАЛ АЧУУ''', д а л ы а ч у у – койдун далысын, ташты, күзгү ж. б. пайдаланып, боло турган окуяны алдын ала көрө билүү ишеними. Тарыхый-этнографиялык маалыматтарга караганда кара кытайлар (кидандар) жортуулга жөнөрдө ак койдун далысын отко күйгүзгөн. Эгер далы жарылып кетсе жортуулга чыккан, жарылбаса чыккан эмес. Мындай ырым-жырым «Манас» эпосунда да кездешет. Анда кыргыздар далыны жөн эле карап көрүп, алдыда күтүп турган окуяларды билишкен делет. Бал ачуу ырым-жырымы чыгыш элдеринде (түрк, монгол, кытай жана калмак) кеңири таралган жана бөтөнчө өркүндөөгө, магия деңгээлине жеткен. Бүгүнкү күндө да кыргыздарда Бал ачуунун бир түрү – 41 таш менен төлгө салуу ырымы сакталып калган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ ААРЫ

2026-04-20T10:15:04Z

Gulira:

'''БАЛ ААРЫ '''(Аріs mеllifега), б а к м а а а р ы – жаргак канаттуулар түркүмүнө кирүүчү ''аарынын'' уюк-уюк болуп жашоочу түрү. Дүйнө жүзүндө түштүк кеңдиктен түндүккө чейин кеңири тараган. Аары уруусуна бакма аарынын 3 түрү (ири, кидик жана индия) кирет. Алар Түштүк Индия, Шри-Ланка жана Түштүк Азия аборигендери болуп эсептелет. Аары бакма түрүндө Индияда, Кытайда, Японияда, Ыраакы Чыгышта асырала баштаган. Алар эне аары (ургаачысы), эркеги – «жатып ичер» жана жумушчу (өрчүп жетилбеген ургаачы) болуп бөлүнөт. Ар уюкта бирден эне аары, эркеги (200гө чейин) жана 40–60 миң (кышында 10–15 миң) жумушчулары болот. Эне аарынын денеси 20–25 ''мм'', жыныс органы жакшы өөрчүгөн. Ал тукумдоо кызматын гана аткарат. Эне аары 5 жылдай жашайт, 3 жаштан кийин жумуртка таштоосу азаят, ошондуктан бал челекчи уюкту (бал челекти) жаш эне аары менен толуктап турат. Бал жыйноо, уюкту таза сактоо, тоюттандырууну жумушчусу аткарат. Бал аары түрдүү гүл ширесин чогултуп, аны жемсөөсүндө балга айландырат да, уюктагы мом чөнөктөргө жыйнайт. Аары Кыргызстанда эгилме жана жапайы өсүмдүктүн 200дөй түрүнөн (негизинен эспарцет, беде, акация, тал, кара жыгач, өрүк, кара өрүк, алма, алмурут, күн карама, пахта, четин ж. б.) бал ширесин чогултат. Кыргызстандын шартында ар уюктан сезондо 30–50 ''кг'' бал, 1 ''кг'' мом жана жаш уюк бөлүп алынат. Ал эми ар бир уюк кыш бою азык үчүн 20–25 ''кг'' бал керектейт. Чүй өрөөнү менен Ош облусунда жазда бал челектер бак ичине жайгаштырылып, кийин эспарцет жана пахта талааларына жакын өрөөнгө же жайытка коюлат. Кыргызстанда 73312 бал челек бар (2005). Республиканын шартында тоочул кавказ аарысын көбөйтүү ылайыктуу. Аарынын илдеттери: нозематоз, аспергиллез ж. б. Бал аарыдан балдан тышкары мом, прополис, аары уусу, аары сүтү алынат. Ош, Талас жана Ысы-Көл облустарында бал аарычылыгы жакшы өнүккөн. Ад.: ''Халифман'' И. Пчёлы. 4 изд. М., 1963; ''Караваева Р. П., Новиков В. Ф, Яковлев В. Г.'' Пчеловодство Киргизии, перспективы его развития. Ф., 1967; ''Махмашарипов'' С. Бал өстүрүүчүнүн справочниги. Ф., 1984. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ

2026-04-20T10:07:15Z

Gulira:

'''БАЛ''' – аары өсүмдүк нектарынан пайда кылуучу же таттуу ширеден иштетип чыгуучу илээшме суюктук; баалуу азык. Бал таттуу, жыты жакшы, түсү тунук, саргыч, узак сакталат, бара бара коюуланат. Балда 15 түрдүү органикалык кислота, фермент, 35дей минералдык зат, витамин болот. Анын курамында 80%тен ашык кургак зат жана 16–22%ке чейин суу, глюкоза, фруктоза, 2%тей сахароза, 3–4% декстрин, 0,3% белок заттары, фосфор жана туз кислоталары, калий, натрий, кальций, магний, темир, фосфор, бир аз марганец, коргошун, цинк бар. Балдын сапаты коюулугу, даамы, жыты, өңү ж. б. боюнча аныкталат. Анын 35%ин глюкоза (жүзүм канты) түзөт. Ал адамдын организмине тез сиңет. Инвертаза ферментинин таасиринен нектар сахарозасы глюкоза менен фруктозага ажырайт. Фруктоза менен глюкоза аралашмасынын дарылык жана диеталык касиети бар. Анын химиялык курамы өсүмдүк түрүнө, климаттык шарттарга, иштетилишине байланыштуу. Жаңы бал суюгураак, курамындагы суу бууланган сайын, ал илешкек болуп коюуланат. Уюктагы бал жетилгенде, бал тарткычтарда жыйналып алынат. Тартылган бал чыпкаланып, сорттолуп, сатууга жөнөтүлөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКЫЯН

2026-04-20T10:04:38Z

Gulira:

'''БАКЫЯН''' – Талас облусунун Кара-Буура районундагы кыштак. Бейшеке айыл өкмөтүнө караштуу. Талас-Тараз (Казакстан) автомобиль жолунун жана Талас суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 887 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Бакай-Ата кыштагынан 55 ''км'' түндүк-батыш тарапта. Маймак (Казакстан) темир жол бекетинен 67 ''км.'' 1921-жылы негизделген. Калкы 2857 (2022); негизинен тамекичиликте жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП, клуб, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]