Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

ВИБРАЦИЯ

2026-08-26T11:40:29Z

Gulira:

'''ВИБРА́ЦИЯ ''', кара. ''Дирилдөө''.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЗВОД

2026-08-26T11:33:58Z

Gulira:

'''ВЗВОД '''– бир нече бөлүкчөдөн (2–4), расчёттон же экипаждан турган аскер бөлүгү. Взвод азыркы армиялардын аскер түрлөрүнүн бардыгында бар (мотоаткычтар, аткычтар, танкалык, чалгындоо, байланыш ж. б.) жана ал өзүнөн ирирээк рота, батарея, команда жана башка бөлүкчөлөрдүн курамына кирет. Взвод түздөн-түз батальондун (дивизиондун) жана бөлүктүн курамына да кириши мүмкүн.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕЧЕ

2026-08-26T11:27:16Z

Gulira:

'''ВЕ́ЧЕ '''(эски славянча «вещать» – сүйлөө дегенден) – байыркы жана орто кылымдагы Руста жалпы маселелер талкуулана турган элдик чогулуш. Славяндардын уруу жыйындарынан келип чыккан. Байыркы орус мамлекети (кара. ''Киев Русу'') пайда болгон соң, феодал ак сөөктөр Вечени князь бийлигин чектөө максатында пайдаланышкан. Анда согуш жана тынчтык, посадниктерди шайлоо же алып таштоо ж. б. маселелер каралган. Вечени чакыруунун белгилүү мөөнөтү болгон эмес. Коңгуроо кагылганда, калк белгилүү аянтка жыйналган. Вече чыныгы элдик бийлик болгон эмес, иш жүзүндө бийлик феодалдарга жана шаардык ак сөөктөргө таандык болгон, бирок ал көпчүлүк элге саясий турмушка белгилүү даражада таасир этүү мүмкүндүгүн түзгөн. Улуу княздар бийлигинин чыңдалышы менен 14-кылымдын аягынан Вече жоюла баштаган.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТТЕРН

2026-08-26T11:21:32Z

Gulira:

'''''ВЕ́ТТЕРН''''' (шведче vatten – cyy) – Швециянын түштүгүндөгү көл. Аянты 1900 ''км''2, узундугу 129 ''км'', тереңдиги 119 ''м''ге чейин. Мөңгүнүн жана тектоникалык кыймылдын натыйжасында пайда болгон ойдуңда жайгашкан. Жээктери бийик жана аскалуу. Балтика деңизи менен туташат. Кеме жүрөт (Стокгольм–Гётеборг ички суу жолунун бир бөлүгү). Боюнда Йёнчёпинг, Мутала, Хускварна, Карльсборг шаарлары жайгашкан.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТО

2026-08-26T11:19:55Z

Gulira:

'''ВЕ́ТО '''(лат. veto – тыюу салам) – 1) мамлекеттик укукта – мамлекеттик бийликтин бир органы (мамлекет башчысы) мамлекеттик башка органдын чечимин токтотуу же күчүнө киргизбей коюу (тыюу салуу) актысы. Парламент тарабынан кабыл алынган мыйзамдарга карата мамлекет башчысы – Президентке берилген Вето укугу өзгөчө мааниге ээ. Ветону абсолюттук жана чектелген (резолютивдик) же салыштырмалуу (суспенсивдүү) деп экиге ажыратышат. Абсолюттук Вето парламент кабыл алган мыйзамды мамлекет башчысы такыр эле четке кагып, күчүнө киргизбей коюу укугу. Ал эми салыштырмалуу Вето болсо, парламент кабыл алган мыйзамдын күчүнө киришин убактылуу гана токтото алат, анткени парламент экинчи жолу карап, анда бул мыйзамды көпчүлүк добуш менен кайрадан кабыл ала алат. Мындай учурда мыйзамды биротоло кабыл алынды деп эсептеш үчүн добуш берүүнүн басымдуу көпчүлүгү, мисалы, АКШ менен Россияда ар бир палатанын үчтөн эки добушу талап кылынат. Ошондой эле Ветонун жалпы жана жекече деген түрлөрү да бар. Биринчиси – мыйзамды, чечимди дагы ушул сыяктуу толугу менен четке кагуу, экинчиси – айрым бөлүктөрүн же кээ бир статьяларын гана четке кагуу (же аткаруудан баш тартуу) актылары. Вето институту байыркы Римде пайда болгон. Орто кылым доорунда эркин – либерум Вето деген түрү көбүрөөк таралган (17–18-кылымда Польшада сейм чечими бардык депутаттар добуш бергенде гана кабыл алынды деп эсептелген). 2) БУУнун Коопсуздук Советинин туруктуу мүчөлөрүнүн процедуралык эмес маселелер боюнча чечим кабыл алуу учурунда БУУнун уставында каралган бир добуштуулук принциби да Вето укугу деп аталат. 3) Кыргыз Республикасынын Конституциясында да Президенттин Вето укугу каралган. Анда КРдин Жогорку Кеңеши кабыл алган мыйзамга Президент макул болбосо, ага Вето коёт да, бир айдын ичинде каршы пикирин билгизип, парламентке жөнөтөт. Аны парламент бир айдын ичинде кароого тийиш. Мыйзам үчтөн экиден кем эмес көпчүлүк добуш менен кабыл алынса, ага өлкө Президенти кол коюуга мажбур болот.

''К. Эсенканов.''
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТЛУГА

2026-08-26T11:08:42Z

Gulira:

'''ВЕТЛУ́ГА''' – Россиянын Киров, Кострома, Нижегород облустары менен Марий Эл Республикасынын аймактары аркылуу аккан дарыя, Волганын сол куймасы (Чебоксары суу сактагычына куят). Узундугу 889 ''км'', алабынын аянты 39,4 миң ''км''2. Суусунун орточо чыгымы 255 ''м''3/''сек''. Ноябрдан майга чейин муз тоңот. Чатынан 700 ''км''ге чейин кеме жүрөт. Сал агызылат. Боюнда Ветлуга шаары жайгашкан.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТЕРИНАРИЯ-САНИТАРИЯЛЫК КӨЗӨМӨЛ

2026-08-26T11:06:14Z

Gulira:

'''ВЕТЕРИНА́РИЯ-САНИТАРИЯЛЫК КӨЗӨМӨЛ '''– мал чарбасында, жаныбардан алынган прокдуцияны жана сырьёну кайра иштетүүчү өнөр жайда, аларды ташууда, сатууда, жаныбарларды жана алардан алынган продукцияны экспорттоодо жана импорттоодо ветеринария-санитариялык норма жана эрежелердин сакталуусун байкоочу орган. Ошондой эле ошол продукциялардын санитариялык сапатына да жооп берет. Ветеринария-санитариялык көзөмөлүнүн ветеринариялык адистери өзүнө караштуу объектилерди такай көзөмөлгө алат. Анын натыйжасында тиешелүү эрежелерге таянып норманын чегинен чыккан продукциялардын абалын жана сапатын аныктайт. Бул көзөмөлгө эт жана башка тамак-аш продуктуларын изилдөө ветеринариялык закон талап кылгандай ар бир жаныбардан алынган продукцияны текшерүү, тамак-ашка колдонууга мүмкүн болбогон жана адамга зыяндуу продукцияларды жана сырьёну конфискациялоо, жок кылуу, утилдөө жана зыянсыздандыруу иш-чараларын уюштуруу кирет. Мал чарбасында Ветеринария-санитариялык көзөмөлдөөнүн негизги ролу курулуш каражаттарын же өндүрүш объектилерин колдонбоо жөнүндө тыянак берүү; жагымсыз тоют жана сууну колдонууга тыюу салуу; мал ташуу жана мамлекеттик чек арадан чыгаруу же чыгарбоо боюнча чечим кабыл алуу, тиешелүү ылаңдарга шектүү деп эсептелген зонадан мал продукциясын жана сырьёну ташуу жана колдонуу иш-чараларын иштеп чыгуу жана көзөмөлдөө. Бул көзөмөлдү атайын ветеринария-санитариялык ишканалардын ветеринар адистери жүргүзөт. Ветеринария-санитариялык көзөмөл ветеринария-санитариялык эрежелерди бузган тарапты административдик жоопко тартуу укугуна ээ. Ветеринария-санитариялык көзөмөл санитардык эпидемиологиялык кызмат менен бирдикте иш жүргүзөт. ''А. Ш. Иргашев.''
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТЕРИНАРИЯ САНИТАРИЯСЫ

2026-08-26T10:56:35Z

Gulira:

'''ВЕТЕРИНА́РИЯ САНИТАРИЯСЫ '''– ''ветеринариянын'' малдын ылаңдарын алдын алууну, мал менен кишиге бирдей жугуштуу жана инвазиялуу оорулардан сактоону, ошондой эле малдан алынуучу санитариялык талапка жооп берүүчү продуктуларды, сырьёну жана тоютту өндүрүү жолдорун изилдөөчү бөлүмү. Ал ветеринариялык-санитардык иш чараларды иштеп чыгат. Булар – зыяндуу организмдердин, ылаңдардын, ылаң ташуучулардын киришинен коргоо максатында сөзсүз аткарылуучу талаптар. Алар ветеринариялык закондор менен чектелет. Малдын ылаңдан соо болушун коргоо боюнча ветеринариялык-санитариялык иш-чараларга төмөнкүлөр кирет: мал сарайларында, тоют даярдоо жана сактоодо, кыкты чогултуп, мал ордун тазалоодо белгилүү режимди кармоо, биологиялык калдыктарды утилдөө, дезинфекциялоо, дератизациялоо; топуракты жана сууну булгануудан сактоо жана башкалар. Ошондой эле малдан алынган продуктулардын, тоюттун, суунун, мал дарыларынын, жаныбарлардын жана алардын жашоо чөйрөсүнүн гигиенасын жана багуусун жөнгө салуучу ветеринариялык-санитариялык нормативдерди иштеп чыгат. Ветеринариялык-санитария бир катар илимдер (экология, физиология, биохимия, эпизоотология, эпидемиология, гельминтоология ж. б.) менен тыгыз байланышта. Ветеринариялык санитариялык иш-чаралар 19-кылымда Л. ''Пастердин'' ачылыштарынан кийин илимий негизделген, кара. ''Ветеринария, Ветеринария-санитариялык эксперттөө.''

Ад.: ''Поляков А. А.'' Ветеринарная санитария. М., 1979.

 
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТЕРИНАРИЯ КЫЗМАТЫ

2026-08-26T10:47:09Z

Gulira:

'''ВЕТЕРИНАРИЯ КЫЗМАТЫ ́РИЯ КЫЗМАТЫ РИЯ '''– ветеринария тармагына тиешелүү болгон практикалык иш уюштуруу жана жүргүзүү үчүн түзүлгөн ветеринариялык чаралар. Ветеринария кызматынын негизги милдеттери: өлкөдөгү жаныбарлардын арасында жугуштуу оорулардын пайда болушуна жана таркалышына бөгөт коюу, малдын ылаңдарын алдын алуу, дарылоо жана элди санитариялык, экологиялык жактан, жугуштуу агенттерден таза мал чарба жана өсүмдүк азык-түлүктөрү менен камсыз кылуу. Кыргызстанда алгачкы ветеринария кызматы 1924-жылы түзүлгөн жана анын жетекчиси ветврач-революционер С. М. Воскресенский болгон. Андан соң ветеринария кызматынын тармагы кенейтиле баштаган жана жаңы ветеринариялык дарылоо, алдын алуу пункттары ар бир аймакта ачылган. Ветеринариялык кызмат көрсөтүү илимий негизде жүргүзүлө баштаган. 1940-жылдары Кыргызстанда атайын илимий мекеме – Кыргыз илим-изилдөө ветеринариялык тажрыйба станциясы уюштурулган. Ветеринария кызматынын түзүлүшү, анын милдеттери жана иш жүргүзүү принциптери атайын кабыл алынган «Ветеринария жөнүндөгү закондо» каралган. Азыркы мезгилде Кыргыз Республикасында ветеринария кызматы мамлекеттик, ведомстволук, жекече болуп бөлүнөт. Ал Айыл, суу чарба жана кайра иштетүү министрлигинин алдындагы Мамлекеттик ветеринариялык департаментке баш иет. Ветеринария кызматынын тармагын облустук, шаардык, райондук, айылдык ветеринариялык бөлүмдөрү (мекемелер), ветеринариялык лабораториялар, ветеринариялык-санитардык жана ветеринариялык чек аралык карантиндик пунктар түзөт. ''Б. К. Акназаров.''
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТЕРИНАРИЯ -САНИТАРИЯЛЫК ЭКСПЕРТТӨӨ (ВСЭ)

2026-08-26T10:41:12Z

Gulira:

'''ВЕТЕРИНА́РИЯ -САНИТАРИЯЛЫК ЭКСПЕРТТӨӨ (ВСЭ) '''– 1) тамак-аш продуктуларынын сапатын жана зыянсыздыгын аныктоо боюнча жүргүзүлүүчү изилдөөлөр жана чаралар комплекси. Аны эт-сүт, балык, айыл чарба мекемелеринде, базарларда, кушканаларда ветеринариялык кызмат ишке ашырат. Малды соёрдо жана сойгондон кийин ылаңга диагноз коюу, эт, сүт, балык, жумуртка жана алардан жасалган продукцияларды гистологиялык, микробиологиялык, физикалык, химиялык жана башка ыкмаларды колдонуу менен лабораториялык анализ жүргүзүлөт. ВСЭнин негизги маңызы – зооантропоноздук жана антропозооноздук жугуштуу жана мите ылаңдарынын тамак-аш, жем-чөп жана техникалык продукциялар аркылуу адамга жана жаныбарга таралуусун алдын алуу. 2) Ветеринарияны тамак-аш продуктуларын, өсүмдүк жана жаныбарлардан алынган сырьёлорду изилдөө ыкмаларын жана ветеринариялык- санитариялык баалоо принциптерин изилдөөчү бөлүмү. ВСЭ өз алдынча илим тармагы катары 20-кылымда калыптанган, бирок жаныбарлардан алынган кээ бир продуктулардын тамак-аш катары жарактуулугун жана жараксыздыгын аныктоо 17-кылымдан баштап эле белгилүү болгон. ВСЭ мите ылаңдарда, лейкоздо, чочконун ж. б. жаныбардын сибирь кулгунасында; токсикоинфекцияда жана токсикоздо эттин, балыктын жаңылыгын жана ылаңдаган малдын этин тамак-ашка жарамдуу же жарамсыздыгын аныктоодогу химиялык ыкмаларды; гистологиялык ыкма менен эттин канча деңгээлде жаңылыгын жана жетилгенин, радиоактивдүү заттар жана иондук нурлар менен продукциялардын бузулганын аныктоо; жаныбарлардан алынган кургак тоют продукцияларына ветеринариялык-санитариялык баа берүү иш-чараларын жана ыкмаларын иштеп чыгат.

''А. И. Иргашев.''
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

ВЕТЕРИНАРИЯ -САНИТАРИЯЛЫК ЭКСПЕРТТӨӨ (ВСЭ)

2026-08-26T10:37:55Z

Gulira:

'''ВЕТЕРИНА́РИЯ -САНИТАРИЯЛЫК ЭКСПЕРТТӨӨ (ВСЭ) '''– 1) тамак-аш продуктуларынын сапатын жана зыянсыздыгын аныктоо боюнча жүргүзүлүүчү изилдөөлөр жана чаралар комплекси. Аны эт-сүт, балык, айыл чарба мекемелеринде, базарларда, кушканаларда ветеринариялык кызмат ишке ашырат. Малды соёрдо жана сойгондон кийин ылаңга диагноз коюу, эт, сүт, балык, жумуртка жана алардан жасалган продукцияларды гистологиялык, микробиологиялык, физикалык, химиялык ж. б. ыкмаларды колдонуу менен лабораториялык анализ жүргүзүлөт. ВСЭнин негизги маңызы – зооантропоноздук жана антропозооноздук жугуштуу жана мите ылаңдарынын тамак-аш, жем-чөп жана техникалык продукциялар аркылуу адамга жана жаныбарга таралуусун алдын алуу. 2) Ветеринарияны тамак-аш продуктуларын, өсүмдүк жана жаныбарлардан алынган сырьёлорду изилдөө ыкмаларын жана ветеринариялык- санитариялык баалоо принциптерин изилдөөчү бөлүмү. ВСЭ өз алдынча илим тармагы катары 20-кылымда калыптанган, бирок жаныбарлардан алынган кээ бир продуктулардын тамак-аш катары жарактуулугун жана жараксыздыгын аныктоо 17-кылымдан баштап эле белгилүү болгон. ВСЭ мите ылаңдарда, лейкоздо, чочконун ж. б. жаныбардын сибирь кулгунасында; токсикоинфекцияда жана токсикоздо эттин, балыктын жаңылыгын жана ылаңдаган малдын этин тамак-ашка жарамдуу же жарамсыздыгын аныктоодогу химиялык ыкмаларды; гистологиялык ыкма менен эттин канча деңгээлде жаңылыгын жана жетилгенин, радиоактивдүү заттар жана иондук нурлар менен продукциялардын бузулганын аныктоо; жаныбарлардан алынган кургак тоют продукцияларына ветеринариялык-санитариялык баа берүү иш-чараларын жана ыкмаларын иштеп чыгат.

''А. И. Иргашев.''
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВЯТКА» АЙЫЛ ЧАРБА ШЕРИКТЕШТИГИ

2026-08-26T10:28:51Z

Gulira:

'''«ВЯ́ТКА» АЙЫЛ ЧАРБА ШЕРИКТЕШТИГИ '''– Түндүк Кыргызстандагы алгачкы жамааттык айыл чарба бирикмелеринин бири. 1919-ж. 20-мартта багбандар менен жүзүм өстүрүүчүлөрдүн союзу катары Пишпек уездиндеги Молдаван кыштагында уюшулган. 1922-жылы «Ветка» айыл чарба коммунасы болуп кайра түзүлгөн. 1924-жылы январда коммунарлар өз чарбасын В. И. Лениндин ысмы менен аташкан. Коммунадагы эмгек шарты, турмуш-тиричилик, маданияты коңшу айыл-кыштактардын тургундарына чоң таасир тийгизген. Аларга малдын тукумун асылдандыруу, мөмө-жемиш бактарынын жана жүзүмдүн түшүмдүү сортторун өстүрүү жагынан өрнөк көрсөткөн. Коммуна 1930-жылы колхоз болгон, 1951-жылы бир нече колхоздор биригип, ирилешкен чарбага айланган. 1992-жылга чейин Ленин атындагы колхоз, 1992-жылдан «Ветка» айыл чарба кооперативи деп аталган.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВЭЙ ШУ»

2026-08-26T10:26:41Z

Gulira:

'''«ВЭЙ ШУ» '''(«Вэй аймагынын тарыхы») – кытай тарыхчысы Вэй Шу 551–554-ж. жыйнаган Түн. Вэй падышалыгынын (386–535) тарыхы. 130 главадан турган бул чыгармада Түн. Вэй падышалыгынын байыркы түрк уруулары менен карым-катнаштарына байланыштуу көптөгөн маалыматтар чагылдырылган.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВОЯДЖЕР»

2026-08-26T10:20:48Z

Gulira:

'''«ВО́ЯДЖЕР» '''(англ. Voyaqer – саякатчы) – Күн системасынын алыскы планеталарын изилдөөчү америкалык космостук аппараттар сериясы. Массасы 733 ''кг''дай «В.-1» жана «Вояджер-2» аппараттары 1977-жылы учурулган. «Вояджер-1» – Юпитерди, Сатурнду (1979–1980), ал эми «Вояджер-2» – Юпитерди, Сатурнду, Уранды, Нептунду (1979–1989) учуп бара жаткан траекториясынан изилдөө жүргүзгөн.

[[File:«ВОЯДЖЕР»65.png | thumb | none]]

[[File:«ВОЯДЖЕР»66.png | thumb | «Вояджер-1» (сары кызыл траекторияда); «Вояджер- 2» (кызыл траекторияда).]]
 
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВОСТОК»

2026-08-26T09:40:05Z

Gulira:

'''«ВОСТОК» '''– 1) жер айланасындагы орбита боюнча учууга ылайыкталган бир орундуу космос кемелеринин аты. «Восток» кемеси менен 1961-жылы 12-апрелде космос мейкиндигине биринчи болуп Ю. А. ''Гагарин'' учуп чыккан. «Восток» кемеси сфера түрүндөгү кабинадан жана тормоздук кыймылдаткыч жасалгалардан турат. Кабинанын ичинде космонавт отуруучу кресло, бортприборлор жана радиоаппаратура болот. Конор алдында тормоз кыймылдаткычы иштеп, 7 ''км'' бийиктикте космонавт кабинадан катапульта менен ыргытылып, парашют менен жерге түшөт. Учкуч космонавттар Г. С. Титов «Восток-2» (1961-жылы 6-август) менен Жерди 17 жолу, А. Г. Николаев «Восток-З» менен (1962-жылы 11-август) 64 жолу, П. Р. Попович «Восток-4» менен (1962-жылы 12-август) 48 жолу, В. Ф. Быковский «Восток-5» менен (1963-жылы 14-июнь) 81 жолу, В. В. Терешкова «Восток-6» менен (1963-жылы 16-июнь) 48 жолу айланып чыгышкан. «Востоктун» максимум массасы 4,73 т, максимум учуу бийиктиги 327 ''км''. 2) Космос кемелерин учуруу үчүн

[[File:«ВОСТОК»62.png | thumb | «Восток» космос кемеси: а – ракета алып чыккыч; б – жалпы көрүнүшү; 1 – командалык радиолиния системаларынын антеннасы; 2 – иллюминатор; 3 – оптикалык багыттагыч иллюминатор; 4 – кергич тасма; 5 – кабель-мачта; 6 – түшүрүүчү аппарат; 7 – пневмосистеманын баллону; 8 – тасмалык антенналар; 9 – башкаруучу сопло; 10 – прибордук бөлүк (отсек); 11 – пневмосистема элементтери; 12 –күн боюнча багыт алуучу билдиргич (датчик); 13 – ракета-алып жүргүчтүн акыркы баскычы; 14 – илмек антенна; 15 – рулду кыймылдаткычтар; 16 – акыркы баскычтын кыймылдаткычынын соплосу; в – түшүрүүчү аппарат; 1 – антенна; 2 – глобустуу приборлук такта; 3 – телекөрсөтүү камерасы; 4 – оптикалык багыттоочу иллюминатор; 5 – кирүүчү люк; 6 – тамак-аш контейнери; 7 – учкуч креслосу; 8 – башкаруу туткасы.]]
3 баскычтуу ракета-алып жүргүч. 3) Россиянын Түштүк июлда (Чыгыш Антарктида) жайгашкан станциясы. 
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВОСХОД»

2026-08-26T09:26:27Z

Gulira:

'''«ВОСХО́Д» '''– Жер айланасындагы орбита боюнча учкан көп орундуу космос кемелеринин аты.

[[File:«ВОСХОД»63.png | thumb | none]]

[[File:«ВОСХОД»64.png | thumb | none]]
«Восходдун» конструкциялык жагынан «Восток» кемесинен айырмасы – жумшак кондуруу системасы, резервдүү тормоздук кыймылдаткыч жасалгалары, иондуу билдиргич (датчик) аркылуу багыт алуу системасы, өркүндөтүлгөн телевизор жана радиотехникалык аппаратурасы бар. «Восход-1» кемесинин учкуч-космонавты В. М. Комаров (командири), илимий1 кызматкер К. П. Феоктистов, врач Б. Б. Егоровдордон турган экипажы 1964-жылы 12-октябрда орбитага чыгарылган. Экипажы космонавт П. И. Беляев (командири) жана учкуч-космонавт А. А. Леоновдон турган «Восход-2» кемеси 1965-жылы 18-мартта учурулган. Космонавт А. А. Леонов өз алдынча (жеке) жашоого мүмкүнчүлүк берген скафандр кийип, дүйнөдө биринчи болуп ачык космос мейкиндигине чыккан, кемеден 5 ''м'' алыстыкта 20 ''мин'' убакыт сыртта жүрүп, сүрөткө тартуу жана өлчөө иштерин аткарган. «Восходдун» максимум массасы 5,68 т, максимум учуу бийиктиги 497 ''км''. 
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВОСТОК»

2026-08-26T09:23:48Z

Gulira:

'''«ВОСТОК"́К» '''– 1) жер айланасындагы орбита боюнча учууга ылайыкталган бир орундуу космос кемелеринин аты. «Восток» кемеси м-н 1961-ж. 12-апрелде космос мейкиндигине биринчи болуп Ю. А. ''Гагарин'' учуп чыккан. «Восток» кемеси сфера түрүндөгү кабинадан жана тормоздук кыймылдаткыч жасалгалардан турат. Кабинанын ичинде космонавт отуруучу кресло, бортприборлор жана радиоаппаратура болот. Конор алдында тормоз кыймылдаткычы иштеп, 7 ''км'' бийиктикте космонавт кабинадан катапульта менен ыргытылып, парашют менен жерге түшөт. Учкуч космонавттар Г. С. Титов «Восток-2» (1961-жылы 6-август) менен Жерди 17 жолу, А. Г. Николаев «Восток-З» менен (1962-ж. 11-август) 64 жолу, П. Р. Попович «Восток-4» менен (1962-ж. 12-август) 48 жолу, В. Ф. Быковский «Восток-5» менен (1963-ж. 14-июнь) 81 жолу, В. В. Терешкова «Восток-6» менен (1963-ж. 16-июнь) 48 жолу айланып чыгышкан. «Востоктун» максимум массасы 4,73 т, максимум учуу бийиктиги 327 ''км''. 2) Космос кемелерин учуруу үчүн

[[File:«ВОСТОК»62.png | thumb | «Восток» космос кемеси: а – ракета алып чыккыч; б – жалпы көрүнүшү; 1 – командалык радиолиния системаларынын антеннасы; 2 – иллюминатор; 3 – оптикалык багыттагыч иллюминатор; 4 – кергич тасма; 5 – кабель-мачта; 6 – түшүрүүчү аппарат; 7 – пневмосистеманын баллону; 8 – тасмалык антенналар; 9 – башкаруучу сопло; 10 – прибордук бөлүк (отсек); 11 – пневмосистема элементтери; 12 –күн боюнча багыт алуучу билдиргич (датчик); 13 – ракета-алып жүргүчтүн акыркы баскычы; 14 – илмек антенна; 15 – рулду кыймылдаткычтар; 16 – акыркы баскычтын кыймылдаткычынын соплосу; в – түшүрүүчү аппарат; 1 – антенна; 2 – глобустуу приборлук такта; 3 – телекөрсөтүү камерасы; 4 – оптикалык багыттоочу иллюминатор; 5 – кирүүчү люк; 6 – тамак-аш контейнери; 7 – учкуч креслосу; 8 – башкаруу туткасы.]]
3 баскычтуу ракета-алып жүргүч. 3) Россиянын Түштүк июлда (Чыгыш Антарктида) жайгашкан станциясы. 
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВОЛЬВО»

2026-08-26T09:19:44Z

Gulira:

'''«ВО́ЛЬВО» '''(Volvo) – 1929-жылдан В. аттуу швециялык фирмадан чыгуучу жеңил, жүк ташуучу автомобилдер менен автобустардын маркасы. Жеңил автомобилдин кыймылдаткычынын кубаттуулугу 114 ''кВт'' (155 ''а. к''.), ылдамдыгы 190 ''км/саат''; жүк ташуучу автомобилдин жүк көтөрүмдүүлүгү 3,5 – 18 т, автобустардын сыйымдуулугу 150 адам.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВОЛГА»

2026-08-26T09:17:59Z

Gulira:

'''«ВО́ЛГА» '''— Нижний Новгород шаарындагы Горький автомобиль заводу чыгаруучу орто литраждагы кыймылдаткычтуу жеңил автомобиль. Алгачкы ГАЗ-21 моделин жасап чыгаруу 1956-ж. башталып, 1969-жылдан ГАЗ-24, кийин ГАЗ- 31 маркасы чыга баштаган. Бул автомобиль 5 кишиге ылайыкталган, кузову туташ металлдан, жабык седан тибинде жасалган. Ага 4 тактылуу, 4 цилиндрлүү кыймылдаткыч орнотулат. Кыймылдаткычтарынын кубаттуулуктары: ГАЗ-21—55 ''кВт'' (75 ''а. к''.), ГАЗ-24—72 ''кВт'' (98 ''а. к''.), ГАЗ-31-10—81 ''кВт'' (110 ''а. к''.). Арткы дөңгөлөктөрү жетелөөчү болуп эсептелет, 100 ''км-''ге 11–13 ''л'' күйүүчү май сарптайт.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

«ВИКИНГ»

2026-08-26T09:15:35Z

Gulira:

'''«ВИ́КИНГ» '''(Viking) – америкалык орбиталык-конуучу станция. Ал Марс орбитасынын айланасын изилдөөчү орбиталык жана анын бетине акырын конуучу блоктордон турат. 1975-жылы «Викинг-1» жана «Викинг-2» станциялары учурулуп, конуучу блоктору 1976-жылы алгачкы ирет Марстын бетинен фототелевизиондук сүрөттөлүштөрдү жерге жиберген.
[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

БАКАСОВА Зарыл

2026-08-26T08:54:38Z

Gulira:

'''БАКАСОВА''' Зарыл (1932-жылы туулган, Чүй облусу, Чүй району, Он-Бир-Жылга айылы) –химия илимдеринин доктору (1977), профессор (1992), Кыргыз ССР ИАнын корреспендент мүчөсү (1984). КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1993).

[[File:БАКАСОВА32.png | thumb | none]]
КМУну (1952), СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалынын химия институтунун аспирантурасын бүтүргөн. КР УИАнын химия жана химиялык технология институтунда илимий кызматкер, 1964-жылдан лаборатория башчысы. Физиологиялык активдүү бирикмелердин химиясы жана технологиясы боюнча илимий иштерди жүргүзүп, амин кислоталарынын негизинде биологиялык активдүү бирикмелерди ачып, аны эл чарбасында рационалдуу пайдалануунун теориялык негизин иштеп чыккан, 300дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде монография, 28 автордук күбөлүгү бар.

 Эмг.: Динатриймонокобальт глутаминат и его аналоги. Б., 1991; Синтез оптических активных L-аминокислот, их сложных эфиров, N-ацильных производных. М., 1999. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

«БАХР АЛ-АСРАР ФИ МАНАКИБ АЛ-АХЙАР» («АЖАЙЫП АДАМДАРДЫН ДЕҢИЗДЕЙ ТЕРЕҢ КАСИЕТИ ТУУРАЛУУ») –

2026-08-26T05:38:07Z

Gulira:

'''«БАХР АЛ-АСРАР ФИ МАНАКИБ АЛ-АХЙАР» («Ажайып адамдардын деңиздей терең касиети тууралуу») '''– ''Махмуд ибн Валинин'' энциклопедиялык чыгармасы. Космография, география жана жалпы тарыхты камтыган көлөмдүү бул эмгек ошол кезде Балх аймагын бийлеп турган, аштархандар тукумунан чыккан кийинки Бухара ханы (1642–1645) Надир Мухаммаддын тапшырмасы боюнча жазылган. Жети томдук бул эмгегин автор 24. 09.1634-жылы жаза баштап, 1640–1641-жылдары бүтүргөн. Ар бир тому 4 бөлүмдөн турган «Бахр ал-асрар» астрономия, тарыхый география, минералогия, ботаника, ветеринария сыяктуу тармактарды камтып, аны жазууда автор ''Ибн ал-Факихтин'' «Ахбар ал-булдан», ''ат-Табаринин'' «Китаб расул ва-л-мулук ва-л-хулафа», ''ал-Истахринин'' «Китаб масалик ал-мамалик», Мухаммад ''Ауфинин'' «Джами ал-хикайат», Ата Малик ''Жувейнинин'' «Тарих-и жаханкушай», ''Рашид ад-Диндин'' «Ж''ами ат-таварих''», Мырза ''Мухаммед Хайдардын'' «''Тарих-и Рашиди''» жана башка ''Казвини'', Абу Райхана ''Бируни'', ''Шараф ад-Дин Али Йезди'', Зайн ад-Дина Васифи сыяктуу араб-перс авторлорунун чыгармаларын кеңири пайдаланган. 1-томдун 1-бөлүмү ''Чыңгыз хандын,'' ошондой эле анын Кытай жана Персияда (кара: ''Иран'') бийлик кылган тукумдарынын, 2-бөлүмү ''Мавераннахр'' жана ''Моголстандагы'' чагатайлардын бийлиги, 3-бөлүмү ''Жуучу'' жана Шейбанилердин тарыхтарын камтып, 4-бөлүмүндө аштархандар тууралуу айтылат. Жыйынтыктоочу бөлүмүндө ар кандай түрк урууларынын чыгышы, анын ичинде кыргыздар жана автордун Индияга жасалган саякаты жөнүндө баяндалат. Махмуд ибн Вали кыргыздар (хирхиз) түрк уруусунан болуп, бирок чала мусулман экенин, ар кандай жасалма кудайга (бут) сыйынганда түштүк тарапты карашарын, курандагы келме-аяттардын ордуна башка уккулуктуу сөздөрдү колдонушканын белгилейт. Булардан тышкары эмгекте кыргыз-могол, кыргыздар менен ''Тахир-хандын'' байланыштары, уруу башчыларынын аттары, жер-суулардын аталыштары (мисалы, ''Баласагын,'' Ахси, Булгар, ''Түркстан'', Кашкар, Анжиян, Ош) жөнүндө кыскача маалыматтар берилген. Кыргыз тарыхын окууда абдан маанилүү тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. Кол жазманын бир нускасы Улуу Британиянын Индия бөлүмүнүн китепканасында, экинчиси Өзбекстан илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун фондунда сакталып турат. Өз алдынча китеп катары 1966-жылы өзбек, 1977-жылы орус тилдеринде жарык көргөн. Мааниси жагынан орус тилине бир нече (мисалы, «Море тайн относительно высоких качеств добродетельных людей», «Море тайн относительно доблестей благородных», «Море тайн относительно достоинств праведников», «Море тайн в познании доблестей благих») аталыштар аркылуу которулган.

Ад.: Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных (география). Т., 1977; Бартольд В. В. Отчет о командировке в Туркестан //Соч. Т. VIII. М., 1973; Машрапов Т. Т. «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар» (География) Махмуда ибн Вали как источник по истории Кыргызстана XVI–XVII вв. // Вопросы востоковедения и востоковедного образования. Вып.1. Б., 2002. ''Т. Жуманалиев.''
[[Category: 2-том]]

ВАВИЛОВ Николай Иванович

2026-08-26T03:35:51Z

Gulira:

'''ВАВИ́ЛОВ ''' '''Николай Иванович''' (13 (25).11.1887-жылы туулган, Ю Москва – 26. 01.1943, Саратов) – генетик, өсүмдүк өстүрүүчүлүк боюнча илимпоз, географ, селекциянын азыркы илимий негизин, эгилме өсүмдүктүн пайда болушу, алардын географиялык таралышы жөнүндөгү илимди негиздөөчү. СССР ИАнын (1929) жана УССР ИАнын (1929), ВАСХНИЛдин академиги жана биринчи президенти (1929–1935). Москва айыл чарба институтун (азыркы К. А. Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясы) бүтүргөн (1911). 1917-жылдан Саратов университетинин профессору, 1921–1940-жылдарда Петроградда колдонмо ботаника жана селекция бөлүмүнүн (1930-жылдан Бүткүл союздук өсүмдүк өстүрүүчүлүк институту) башчысы. 1920–1940-жылдары өсүмдүк ресурстарын изилдөө 
[[File:ВАВИЛОВ 11.png | thumb | none]]
боюнча Жер Ортолук деӊиз өлкөлөрүнө, Эфиопия, Батыш Кытай, Япония, Афганстан, Корея, Түндүк, Борбордук жана Түштүк Америкага илимий экспедицияларды уюштуруп, алардын көбүн өзү жетектеген. Вавиловдун жетекчилиги менен эгилме өсүмдүктөрдүн дүйнөлүк коллекциясы (300 миӊден ашуун) түзүлгөн. Эгилме өсүмдүктөрдү мамлекеттик сорт сыноодон өткөрүүгө негиз салган. Вавилов бир-бирине жакын түр, тукум, уруунун тукум куума өзгөргүчтүгүндөгү гомологияылык катарлар законун ачкан (1920). Вавилов селекциянын экологиялык-географиялык принцибин жана селекция үчүн түпкү материалды алуу принциптерин негиздеген. Вавилов өсүмдүк өстүрүү боюнча илимпоздордун, генетиктердин жана селекционерлердин мектебин түзгөн. Бир катар чет өлкөлөрдүн илимий коомдорунун, академияларынын, анын ичинде Лондон королдук коому, Индия, Аргентина, Шотландия, Германия (Галледеги), Чехословакия академияларынын чет элдик мүчөсү, бир катар улуттук жана эл аралык уюмдардын ардактуу мүчөсү болгон. Генетика жана селекция багыты боюнча Т. Д. Лысенконун негизги оппоненти болгондуктан, куугунтукка учурап, 1943-жылы түрмөдө (Саратов шаары) каза болгон. 1955-жылы акталган.

Эмг.: Избранные труды Т. 1–5. М.; Л., 1959–1965 (в т. 1 приведена библиография трудов В.); Происхождение и география культурных растений. М., 1987. Ад.: Вавилов Н. И. и сельскохозяйственная наука/Посвящается 80-летию со дня рождения. М., 1969. ''Дубинин Н. П.'' История и трагедия советской генетики. М., 1992.
[[Category: 2-том]]

ВААЛЬС Ван дер Ваальс

2026-08-26T03:32:26Z

Gulira:

'''ВА́АЛЬС''' , '''Ван дер Ваальс''' (van der Waals) Йоханнес Дидерик (23.11.1937, Лейден – 09. 03.1923, Амстердам) – нидерландиялык физик. Лейден университетинин эркин угуучусу (1862–1865). Амстердам университетинде профессор. Илимий иштеринин басымдуу бөлүгү молекулалык физика жана төмөнкү температурадагы физикалык кубулуштарга арналган (1873), реалдуу газ абалынын теӊдемесин чыгарган (''Ван дер Ваальс теӊдемеси''). Бинардык эки фазалуу кошулмалар теориясын (1890) жана капиллярдуулуктун термодинамикалык теориясын (1894) иштеп чыккан. Электролиттик диссоциация жана гидростатика боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1910). Эмг.: Курс термостатики. М., 1936. Ч. 1 – 2 (Ф.Констамм менен бирге.)
[[Category: 2-том]]

В, в

2026-08-26T03:25:42Z

Gulira:

'''В, в ''' – 1) латын, Кирилл графикасын колдонгон элдердин, а. и. бүгүнкү кыргыз алфавитиндеги үчүнчү тамга. Адегенде финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) орус тилинен кирген сөздөрдөгү каткалаӊ жылчыкчыл тыбышты туюндурат жана ал тилден сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 3) байыркы кыргыз жазуусунда (түрк), сөлөкөтүндө жазылган. Иретти туюнтууда «үчүнчү» деген маанини да билдирет.
 <center>'''Таблица бар.'''</center>
[[Category: 2-том]]

БУХАРЕСТ

2026-07-03T05:00:55Z

Gulira:

'''БУХАРЕСТ́''', Б у к у р е ш т и – Румыния Республикасынын борбор шаары. Төмөнкү Дунай ойдуӊунун борбордук бөлүгүндөгү Дымбовица дарыясынын боюнда (45 ''км'' бббаралыкта) жайгашкан. Өз алдынча административдик 
[[File:БУХАРЕСТ47.png | thumb | Парламент ак сарайы.]]
бирдик. Экономикалык жана илимий-маданий борбор. Калкы 1,9 млн (2021). Бухарест – Дунайдын алабындагы өлкөлөрдү, Борбордук Европаны Кара деӊиз, КМШ жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштыруучу Трансевропа жолунун кесилишиндеги ири жолдор (7 темир жана бир нече автомобиль жолдор) тоому. Отопени эл аралык аэропорту бар. Башкы өнөр жай тармактары: машина куруу (транспорт жана айыл чарба машиналары, электр-техника, радиоэлектроника өнөр жай жабдыктары), химия (пластмасса, шина, лак-боёк, фармацевтика ж. б.), текстиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш, айнек, фарфор-фаянс, полиграфия, түстүү жана кара металлургия, жыгаччылык. Метрополитен, Румыния ИА, тармактык академиялар, университет ж. б. ЖОЖдор, музей, театр, «Антенеум» (19-кылым; учурда филармония) бар. Азыркы аталышы менен 14-кылымдан белгилүү. Дымбовица дарыясынын сол жээгинде эски шаар, монастырь, чиркөөлөр (Михай-Водэ, Патриаршая, Крецулеску; 16–18-кылымдар), Республика Ак сарайы сакталган. «Скынтейя» үйү (1948–1953), опера-балет театры, Чишмиджиу, Эркиндик, 23-август парктары жана эс алуу жайлары бар. Борбордук Трансильвания аймагынан куур аркылуу газ жана нефть алат. 1977-жылкы жер титирөөдөн жапа чеккен.
[[Category: 2-том]]

БУХАРЕСТ

2026-07-03T05:00:19Z

Gulira:

'''БУХАРЕСТ́СТ''', Б у к у р е ш т и – Румыния Республикасынын борбор шаары. Төмөнкү Дунай ойдуӊунун борбордук бөлүгүндөгү Дымбовица дарыясынын боюнда (45 ''км'' бббаралыкта) жайгашкан. Өз алдынча административдик 
[[File:БУХАРЕСТ47.png | thumb | Парламент ак сарайы.]]
бирдик. Экономикалык жана илимий-маданий борбор. Калкы 1,9 млн (2021). Бухарест – Дунайдын алабындагы өлкөлөрдү, Борбордук Европаны Кара деӊиз, КМШ жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштыруучу Трансевропа жолунун кесилишиндеги ири жолдор (7 темир жана бир нече автомобиль жолдор) тоому. Отопени эл аралык аэропорту бар. Башкы өнөр жай тармактары: машина куруу (транспорт жана айыл чарба машиналары, электр-техника, радиоэлектроника өнөр жай жабдыктары), химия (пластмасса, шина, лак-боёк, фармацевтика ж. б.), текстиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш, айнек, фарфор-фаянс, полиграфия, түстүү жана кара металлургия, жыгаччылык. Метрополитен, Румыния ИА, тармактык академиялар, университет ж. б. ЖОЖдор, музей, театр, «Антенеум» (19-кылым; учурда филармония) бар. Азыркы аталышы менен 14-кылымдан белгилүү. Дымбовица дарыясынын сол жээгинде эски шаар, монастырь, чиркөөлөр (Михай-Водэ, Патриаршая, Крецулеску; 16–18-кылымдар), Республика Ак сарайы сакталган. «Скынтейя» үйү (1948–1953), опера-балет театры, Чишмиджиу, Эркиндик, 23-август парктары жана эс алуу жайлары бар. Борбордук Трансильвания аймагынан куур аркылуу газ жана нефть алат. 1977-жылкы жер титирөөдөн жапа чеккен.
[[Category: 2-том]]

БУХАРА

2026-07-03T04:58:52Z

Gulira:

'''БУХАРА́ ''' – Өзбекстан Республикасындагы шаар. Заравшан дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бухара вилайетинин административдик борбору. Калкы 274,7 миӊ (2016). Темир жол бекети. Жолдор тоому. Археологиялык маалыматтар боюнча биздин замандын 1-кылымынан мурда негизделген. Жазуу эстеликтеринде 5-кылымдан эскерилет. 709-жылы аны арабдар басып алган. Бухара байыртадан эле Орто Азиядагы соода, кол өнөрчүлүк, маданияты өнүккөн шаар болгон. Анын калкы Иран, Индия, Кытай ж. б. өлкөлөр менен соода кылган. 9–10-кылымдарда Бухараны Саманиддер каратып, өздөрүнүн зор мамлекетинин борборуна айландырган. Шаарды 1220-жылы Чыӊгызхан, 1370-жылы Тимур басып алган. 16-кылымдын башында Бухара көчмөн өзбек урууларынын ээлигине өтүп, Шейбаниддер мамлекетинин баш калаасы болгон. 16-кылымдын ортосунан 1920-жылга чейин Бухара 
[[File:БУХАРА46.png | thumb | Бухара. Пои-Калян ансамблинен фрагмент.]]
хандыгынын, Бухара эмирлигинин, 1920–1924-жылдары Бухара Республикасынын борбору. 17–18-кылымдарда Бухарага перс шахтары бир нече жолу басып кирген. Каракөл терисин иштетүү, пахта тазалоо заводдору, кебез-кездеме, текстиль комбинаты, шарап, тамак-аш ж. б. ишканалары иштейт. Илгертен көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, жибек токуу, металлга чегелөө ж. б.) өнүккөн. Эки ЖОЖ, бир катар атайын орто окуу жайлары, мамлекеттик архитектура, көркөм сүрөт музей-коругу, театр, тарых, край таануу музейи бар. Анда 140ка жакын архитектура эстеликтери сакталып калган. Орто Азия зодчийлигинин шедеврлери – борбордук чамгарактуу Саманиддердин күмбөздөрү (Исмаил Саманинин күмбөзү, 9-кылымдын аягы – 10-кылымдын башы) салынып, ичи-сырты бышкан кыштан оймо-чиймеленген. Пои-Калян ансамблине кирген Калян мунарасы (1127) тегерете кыш менен оймолонгон. Ортоӊку Чыгыштын көрүнүктүү архитектуралык эстелиги Калян мечити (12-кылым, 15–16-кылымдар) жана 2 чамгарактуу Сейфад-Дин Бохарзи күмбөзү (13-кылым, 14–15-кылымдар кайра курулган). Буян-Кулихандын чакан күмбөзүнүн (14-кылым) сырты бышырылган сары, кызыл чопо менен кооздолгон; Улугбектин медресесинин (1417) жанында кооздолуп курулган Абдулазис хандын медресеси (1652) орун алган. 16-кылымдын архитектуралык курулуштарына жасалгаланган Балянд мечити жана Кожо Зайнуддиндин ханагы, Орто Азияда эӊ чоӊ Кукельташ медресеси, чамгарактуу соода курулуштары – Заргаран, Тельпак-Фурушан жана Саррафан, үстү жабык (тим), Абдулла-хандын базары, Чар-Бакр мемориалдык ансамбли (1560–1563), Файзабад ханагы (1598–1599); 18–19-кылымдагы курулушка Арк (цитадель), 4 мунаралуу эшиги бар Чар-Минар медресеси (1807) кирет. Советтик мезгилде шаар көрктөндүрүлүп, көптөгөн жаӊы курулуштар салынган. 1964-жылы кайра куруу планы бекитилип (архитекторлор В. П. Чунихин, В. Н. Слонимский, Т. Н. Калиновская), байланыш үйү (1966, архитектор М. Чернов), облустук менчик китепкана (1969, типтүү долбоор менен) ж. б. көптөгөн имараттар курулган. 1993-жылы Бухаранын тарыхый бөлүгү ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине киргизилген. 13–18-кылымдарда Бухара Орто Азиядагы музыка маданиятынын көрүнүктүү борбору болгон. Өзгөчө оозеки чыгармачылык өнүккөн. Белгилүү музыка теоретиктери – Нажмиддин Кавлаби Бухари (16-жыл), Дервеш Али Чанги (16–17-кылымдар) жашашкан. С. Айни атындагы музыкалуу драма жана комедия, куурчак театрлары бар. Ад.: ''Пугаченкова Г. А.'' Самарканд. Бухара. М., 1968. ''Н. Жылдызова,'' ''Р. Карачалова.''
[[Category: 2-том]]

БРАЗИЛИЯ

2026-07-03T04:10:22Z

Gulira:

'''БРАЗИ́ЛИЯ''', Б р а з и л и я Ф е д е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк Америкадагы эӊ ири мамлекет. Материктин чыгыш жана борбордук бөлүгүн ээлейт. Аянты 8,5 млн ''км''2. Калкы 
[[File:БРАЗИЛИЯ50.png | thumb | none]]
220 051 512 (2024). Түндүгүнөн Венесуэла, Гайана, Суринам, Француз Гвианасы, түндүк-батышынан Колумбия, батыштан Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина, түштүгүнөн Уругвай менен чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгайт. Борбору – Бразилиа шаары. Расмий тили – португал тили. Акча бирдиги – реал. Административдик-аймактык жактан 26 штатка жана 1 федерациялык округга бөлүнөт.
 <center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005)</center>
Таблица бар 
==Мамлекеттик түзүлүшү ==
 Бразилия – федерациялык мамлекет. Конституциясы 5-октябрда 1988-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – эки палаталуу парламент (Депутаттар палатасы жана Федерация сенаты). Саясий партиялары: Бразилия Социал-демократиялык партиясы, Бразилия Демократиялык кыймыл партиясы, Эмгекчилер партиясы, Либералдык фронт партиясы. 
==Табияты ==
 Аймагынын басымдуу бөлүгүн Бразилия бөксө тоолору (Бандейра чокусу, 2890 ''м'') ээлейт, анын чыгыш четинде кууш тилке түрүндө Атлантика бою ойдуӊу, батышында Пантанал саздуу ойдуӊу жатат. Түндүгүндө Амазонка ойдуӊу жана Гвиана бөксө тоосунун тармактары (Неблина чокусу, 3014 ''м'') жайгашкан. Эӊ түштүгүн жана түштүк-батышын Ла-Плата ойдуӊунун бир бөлүгү ээлейт. Климаты түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай нымдуу экватордук климаттан мезгилдүү нымдуу субтропикке чейин өзгөрөт. Январдын орточо температурасы 23–29°С, июлдуку 16–24°С. Аймагынын басымдуу бөлүгүнө ысык климат мүнөздүү. Амазонка ойдуӊунун батыш бөлүгү 
[[File:БРАЗИЛИЯ51.png | thumb | <center>Амазонка дарыясы жана Шлеймр.</center>]]
жана Гвиана бөксө тоосунун түштүк капталы экватордук нымдуу климат. Жылына 2400–3300 ''мм'' жаан жаайт. Амазонка ойдуӊунун чыгыш бөлүгү жана Бразилия тоосу менен Гвиана бөксө тоосунун капталдары субэкватордук, жылына жаан 1200–2400 ''мм'', жээктерде 3000 ''мм''ге чейин. Түндүк-чыгыш Бразилияда жаан 1100–400 ''мм''ге чейин азаят. Бразилиянын дарыялары көп. Аймагынын 56% Амазонка дарыясынын алабына кирет. Бразилия бөксө тоосунун чыгыш бөлүгү Сан-Франсиску дарыясынын алабына, түндүк-чыгыш бөлүгү Атлантика океанына куючу кыска дарыялардын алабына кирет, анын ичинде Парнаиба дарыясы да бар. Парана, Уругвай, Парагвай, Амазонканын көптөгөн куймалары ж. б. дарыялар бар. Суу ресурстары боюнча Бразилия дүйнөдө биринчи орунда турат. Амазонка ойдуӊун жана ага жакын жайгашкан бөксө тоонун капталдарын нымдуу экватор токою, саванналуу сейрек токой жана кургакчыл бадалдар ээлейт. Кургакчыл түндүк-чыгышына жарым чөл сейрек токою (каатинга), Бразилия бөксө тоосунун түштүк-чыгышына жана Атлантика бою ойдуӊуна тропиктик нымдуу токой, Бразилия бөксө тоосунун түштүгүнө дайыма жашыл кызыл карагайлуу жана аралаш токой мүнөздүү. Темир, калай, алюминий, уран, нефть, марганец, таш көмүр, жаратылыш газы ж. б. кен байлыктар казылып алынат. Жеринин кыртышы көбүнчө кызыл түстүү латерит топурагы. Өсүмдүктөрдүн 4000ден ашык түрү кездешет. Жалпы аянты 52,6 млн ''га'' болгон 363 коргоого алынган табигый аймагы бар, анын ичинен 105 улуттук парк, аянты 14,2 млн ''га'', ирилери – Жау, Пику-да-Неблина. ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. Борбордук Амазонка резерват комплекси, Пантанал коргоого алынган аймагы, Игуасу Шапада-дус-Веадейрус жана Эмас, Серрада-Капивара улуттук парктары бар. 
==Калкы==
 Калкынын 97%тен көбү бразилиялыктар; орточо жыштыгы 1 ''км''2 22 адам (2024). Алар Европадан жана Азиядан келген калктардын абориген-индейлер (тупигуарани же ж. б.) жана 16–19-кылымдарда Африкадан алынып келинген негрлер (йоруба, банту, эве ж. б.) менен аралашуусунан келип чыккан. Ошондой эле португалдар, италяндар, испандар, немис, украиндер, япондор да бар. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 67,3, аялдарыныкы – 74,9 жаш. Католик динин тутат. Калкынын 95%и деӊиз жээгиндеги штаттарда жашайт. Шаар калкы 84,36% (2016). Ири шаарлары: Порту-Алегри, Белен, Манаус, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Белу-Оризонти, Ресифи, Куритиба. 
==Тарыхы ==
 Бразилия жергесин адамдар неолит доорунан эле жердегендиги белгилүү. 16-кылымга чейин Бразилия аймагын индей уруулары (тупигуарани, тупинамбас, ботокуд, тамойос ж. б.) мекендеп келишкен. 1500-жылы Бразилиянын жээгине португал деӊиз саякатчысы Педру Кабралдын кемеси келип түшүп, жаӊы ачылган жер Португалиянын ээлиги деп жарыяланган. Португалдыктар Бразилиядан баалуу кызыл жыгач – «пау-бразил» (рау-brasil, өлкөнүн аталышы ушундан улам жаралган) ташышкан. 1549-жылы Бразилияда борбору Сальвадор шаары болгон генерал-губернаторлук негизделген. Бразилия үчүн Португалия Франция жана Голландия менен көп жылдар бою күрөш жүргүзүп келген. Колонияларда индейлердин жана негрлердин эмгеги пайдаланылып, негрлерди Африкадан алып келип турушкан. Бразилияда алтын, алмаз өндүрүү күч алып, Португалиянын эӊ бай колониясына айланат. Жолдор салынып, жаӊы шаарлар курулган, өлкөнүн борбору Рио-де-Жанейрого көчүрүлгөн. 1807-жылы Португалияны Наполеондун аскерлери басып алганда, Португалиянын королу Жуан IV качып, Рио-де-Жанейрого барып орун алган соӊ, аймакта бир кыйла өзгөрүүлөр боло баштаган. Гезит-журналдар чыгарылып, Бразилия банкы, улуттук китепкана, музей ж. б. негизделген. 1815-жылы Бразилия Португалия, Бразилия жана Алгарви бириккен королдугунун негизги бөлүгү катары эсептелип, королдук статусуна ээ болот. 1821-жылы Португалиядагы буржуазиялык революциядан кийин Бразилияда да көз каранды эместик үчүн кыймыл күч алып, король Жуан IV мекенине кайтууга аргасыз болуп, уулу Педро Iни регент катары калтырган. 1822-жылы 7-сентябрда Педро I Бразилиянын көз карандысыздыгын жарыялаган. Бул күн улуттук майрам катары бүгүнкү күндө да майрамдалат. Португалия Бразилиянын көз каранды эместигин 1825-жылы таанууга аргасыз болот. Бирок өлкөдөгү кулчулук 1888-жылы гана жоюлуп, монархия 1889-жылы ноябрда кулатылат. 1891-жылы февралда Бразилия федеративдүү республика – Бразилия Кошмо Штаттары деп жарыяланып, конституция кабыл алынган. Биринчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия жана АКШнын кысымы астында Антанта тарапта Германияга каршы согуш жарыялап, 1918-жылы Европага бир нече аскер бригадаларын жөнөткөн. 1930-жылы аскердик хунта бийликке келип, 1945-жылга чейин бийлик жүргүзүшкөн. 1945–1964-жылдарда өлкөдө демократиялык кыймыл күч алып, саясий партиялар түзүлгөн. Экинчи дүйнөлүк согушта АКШнын таасири күчөп, 1942-жылы Германия менен Италияга, 1945-жылы Японияга каршы согуш жарыялаган. 1944-жылы аскер корпусун (50 миӊ) Италияга жиберген. 1950–1960-жылдарда Бразилия агрардык өлкөдөн агрардык-индустриялык мамлекетке 
[[File:БРАЗИЛИЯ52.png | thumb | none]]
айланган. Өлкөдө агрардык, финансы жана билим берүү реформалары жүргүзүлгөн. 1960-жылы өлкөнүн борбору Бразилиа шаарына көчүрүлөт. 1964-жылы Маршал У. Кастелу Бранку башында турган аскердик-саясий топ бийликти өз колдоруна алган. Жаӊы өкмөт кабыл алынган декреттерди жокко чыгарып, саясий партиялардын иш-аракеттерине тыюу салган. Кийинки жылдары абал бир кыйла турукташып, инфляция төмөндөгөн. 1985-жылы 15-мартта 20 жылга созулган согуштук диктатуранын ордуна граждандык өкмөт бийликке келип, алгач Танкредо де Алмейда Невес президент болуп шайланган, бирок оорунун айынан ал кызматка киришпестен, анын ордуна көп узабай эле Жозе Сарней Коста келген. Өлкө демократиялык өнүгүү жолуна түшкөн жана демократиялык башкарууну бекемдеген жаӊы конституция кабыл алынган. 1994-,1998-жылдарда өткөрүлгөн шайлоодо президент болуп Ф. Э. Кардозу шайланган. Кардозунун тушунда алгач экономикада абал бир топ жакшырып (1997-жылы Бразилия ИДПнин өндүрүлгөн көлөмү боюнча өнүккөн 10 өлкөнүн катарына кирген), бирок 1998-жылы кайрадан экономикалык кризис башталган. 2002-жылы шайлоодо бразилиялыктар өз добуштарын эмгекчилер партиясынын өкүлү Л. И. Лула да Силвага беришкен. Азыркы учурда тышкы карызы өтө көп (120 млрд доллар) болгондугу, калк турмушунун начардыгына карабастан, Бразилия бир топ ийгиликтерге жетишүүдө. Бразилия Латын Америка өлкөлөрүнүн арасында чечүүчү ролду ойноп келет. 
==Экономикасы==
 Түштүк Америкадагы экономикалык потенциалы күчтүү индустриялык-агрардык өлкө. ИДПде өнөр жайдын үлүшү 28,2%, айыл чарбаныкы –10%, курулуш –7,3%, электр, газ жана суу –3,4% (2004). Ички улуттук продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 3640 доллардан (АКШ) туура келет. Бразилия өнүккөн он өлкөнүн катарына кирет. Автомобиль, трактор, станок, ошондой эле компьютер, авиатехника ж. б. жогорку технологиялык продукцияларды чыгаруу боюнча 1-орунда. Бразилиянын аймагы 5 экономикалык районго бөлүнөт: Түштүк-Чыгыш (Минас-Жерайс, Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Эспириту-Санту штаттары), Түштүк (Парана, Риу-Грандиду-Сул, Санта-Катарина), Түндүк-Чыгыш (Алагоас, Баия, Мараньян, Параиба, Пернамбуку, Пиауи, Риу-Грандиду-Норти, Сеара, Сержипи), Борбордук-Батыш (Гояс, Мату-Гросу, Мату-Гросу-ду-Сул, Федерация округу) жана Түндүк (Акри, Амазонас, Амапа, Пара, Рондония, Рорайма, Токантинс). Өнөр жайы – экономикасындагы башкы тармак. Өнөр жайынын 65% жакыны Сан-Паулу штатында жайгашкан. Нефть өндүрүү боюнча Латын Америкасында 3-орунда 
[[File:БРАЗИЛИЯ53.png | thumb | <center>Сан-Паулу шаарынын борбордук бөлүгү.</center>]]турат. Нефтинин 80% Атлантика океанынын шельфинен казылып алынат. Негизги нефть иштетүүчү жана нефть-химия өнөр жайынын борборлору – Дукиди-Кашиас, Сан-Жозе-дус-Кампус, Бетим, Паулиния, Матарипи ж. б. Газ өндүрүү боюнча 5-орунда (Латын Америкасында). Негизинен Кампус жана Сантус бассейндеринен өндүрүлөт. 2003-жылы 305,9 млрд ''кВт · с'' электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 80%и ГЭСтен алынат. Темир, марганец, түстүү металл (ниобий, бериллий, тантал), боксит, нефть, таш көмүр казылып алынат. Кара металлургия өнөр жайы толугу менен өзүнүн жогорку сапаттагы темирдин негизинде иштейт. Чоюн жана болот эритүү боюнча дүйнөдөгү алдыӊкы он өлкөнүн ичине кирет. Машина куруу (анын ичинен автомобиль, авиация, кеме, айыл чарба машиналары) радиоэлектроника, нефть, химия, нефть-химия, цемент, целлюлоза-кагаз, текстиль (негизинен кебез кездеме), тамак-аш-татымал (кант, май, эт, тамеки) өнөр жайлары жана негизги товардык айыл чарба өсүмдүктөрү өнүккөн. Аймагынын 32% (2,8 млн ''км''2) иштетилет. Кофе (дүйнөдө алдыӊкы орунда, жылына 0,9 млн т өндүрөт), бал камыш (302 млн т), какао, банан, соя ж. б. өстүрүлөт. Малы жайытта багылат. Бодо мал (152 млн), чочко, кой (эт, жүн багытында), жылкы асыралат. Үй куштары багылат. Деӊизден жана дарыядан балык кармалат. Гевея ширеси, карнауб мому, бразилия жаӊгагы чогултулат. Темир жолунун узундугу 29,4 миӊ ''км'', автомобиль жолунуку 1,9 млн ''км'', ички суу жолунун узундугу 31 миӊ ''км'' (1994). Деӊиз соода флотунун тоннажы 9,3 млн т дедвейт (1994). Нефть куурунун узундугу 5,2 миӊ ''км''. Сыртка транспорт жабдууларын, темир кенин жана концентраттарды, алюминий, темир, кофе, апельсин ширесин, эт (уй), кант, тамеки, текстиль буюмдарын, булгаары бут кийим чыгарат. Сырттан машина жана механикалык приборлорду, минерал, отун, химиялык өнөр жай продукцияларын, көмүр, жер семирткич, буудай, азык-түлүк алат. Айыл чарба продуктуларын экспорттоо боюнча дүйнөдө 3-орунду ээлейт. Ири деӊиз порттору: Форталеза, Сальвадор, Рио-де-Жанейро, Порту-Алегри, Парамарибо, Сантус, Риу-Гранди, Паранагуа, Турбаран, Сан-Себастьян. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Европа шериктештигиндеги өлкөлөр, Аргентина, Канада.

 
==Маданияты==
 Алгачкы мектептерди XVI кылымдын ортосунда иезуиттер ачкан. Алар Бразилиядан куулгандан кийин бул мектептер жабылып, граждандык мектептер ачылган. Жогорку окуу жайлардын саны өскөн. Бардык ири шаарларында улуттук китепканалары, тарыхый-этнографиялык музейлери, ботаникалык бак, зоопарк, собор бар. Конакабана, Ипанема жана Лебнон океан пляждары менен даӊазаланат. Алгачкы адабий жазуулары XVI–XVII кылымдарга таандык. Фольклору үч поэтикалык салттын биримдигинен турат. XVII–XVIII кылымдарда улуттук адабият пайда болгон. XVIII кылымдын 2-жарымынан адабиятында ''романтизм'' үстөмдүк кылган, бир нече илимий эмгек жарыкка чыгып, көптөгөн драмалар жазылган. Улуу Октябрь революциясынын жеӊиши жана Бразилия компартиясынын түзүлүшү прогрессчил адабияттын өсүшүнө чоӊ таасир тийгизген. 
[[File:БРАЗИЛИЯ54.png | thumb | <center>Бразилия акчасы.</center>]]

[[File:БРАЗИЛИЯ55.png | thumb | <center>Сальвадор. Шаардын борборундагы тарыхый Пелоуринью кварталы.</center>|left]]
Бразилия элинин музыкасы португал, негр, индейлердин музыкасынын негизинде пайда болгон. Элдик ыр-бийлер кеӊири өнүккөн. Музыкалык академия, улуттук опера балет театры, консерватория, улуттук музыкалык институту, симфониялык оркестри бар. Бразилияда таш айкелдер, геометриялык оймо-чиймелери бар карапа буюмдар жана таш бетине тартылган сүрөттөр сакталып калган. XVI кылымдын башында португалдар тарабынан Бразилиянын чет жакаларына Сальвадор, Ресифи, Рио-де-Жанейро сыяктуу шаарлар курулган. Бразилиянын архитектурасы 1920-жылдан баштап тез өскөн. Сүрөт өнөрүнүн алгачкы чыгармалары XVI–XVII-кылымдарда пайда болгон, улуттук реалисттик сүрөт өнөрү менен графика өнүгө баштаган. Театры XVI кылымда эле пайда болгон. Анда бразилиялык ''классицизмдин'' өкүлдөрүнүн пьесалары коюлган. XX кылымдан баштап туруктуу драма труппалары уюштурула баштаган. 1950-жылдары Дулсиндер-Одилон, А. Гарриду, Ж. Коста жана башка көрүнүктүү актёрлордун жетекчилиги менен комедия театрынын труппасы түзүлгөн. 1960-жылдары «Театру диарена», «Офисина», «Опиниан» театр труппалары иштеп, А. Саусун, Ж. Андради, А. Боаланын пьесалары менен бирге Шекспир, Мольер, Чехов, М. Горький жана башка авторлордун драмалык чыгармалары коюлган. Ал эми кино искусствосу 1903-жылы пайда болгон. 1920-жылдары Кампинас жана Ресифиде кино өндүрүшү түзүлүп, негизинен чет өлкөлүк фильмдердин бразилиялык варианты чыгарылган. Биринчи тартылган тасмаларга көбүнчө атактуу ырчылар катышып, анда улуттук ыр, обондор пайдаланылган. Бразилияда алгачкы гезит 1809-жылы чыккан. Ал эми атайын маалыматтык «Аженсия Насионал» агентчилиги 1934-жылы негизделген. 1921-жылдан радио уктуруусу, 1952-жылдан телекөрсөтүүсү башталган. Бир нече радио жана телестанциялары иштейт. 
[[File:БРАЗИЛИЯ56.png | thumb | <center>«Мотоциклисттин күндөлүгү» фильминен кадр. Режиссёру В. Саллес.</center>]]
 Ад.: Очерки истории Бразилии. М., 1962; ''Помбу Р.'' Истории Бразилии. М., 1962; ''Лукашова Е. Н.'' Южная Америка. Физическая география. М., 1958; Люди и ландшафты Бразилии. М., 1958.
[[Category: 2-том]]

БОТТИЧЕЛЛИ Сандро

2026-07-01T09:42:34Z

Gulira:

'''БОТТИЧЕ́ЛЛИ ''' Сандро (чын аты-жөнү – Алессандро ди Мариано Филипепи) (1445-жыл чен, Флоренция – 17. 05. 1510, ошол эле жер) – италиялык сүрөтчү. Алгачкы ''Кайра жаралуу'' доорунун өкүлү, Флоренция мектебинин ири живописчилеринен. Боттичеллинин алгачкы чыгармасы – «Сыйкырчылардын сыйынышы» (1475–1478, Флоренция, Уффици галереясы). Айрым чыгармаларында («Күч», 1470, Флоренциядагы Уффици галереясы; «Ыйык Себастьян», 1474, Берлин-Далемдеги сүрөт галереясы) сүрөтчүлөр А. Верроккью менен А. Поллайолонун таасири ачык байкалат. Диний жана мифологиялык темадагы чыгармалары («Жаз», 1477–1478; «Венеранын төрөлүшү», 1484-жыл чени – 1485) жандуу поэзиясы жана кылдат колорити менен айырмаланат. Портретчи катары Боттичелли – курч мүнөз түзүүнүн, адамдын ички сезимдерин айкын ачуунун чебери болгон. XV кылымдагы Италия искусствосунун эӊ сонун салттарына каныккан Боттичеллинин чыгармачылыгы ошол мезгилдеги Флоренциянын рухий турмушундагы карама-каршылыкты тереӊ чагылдырган. 
[[File:БОТТИЧЕЛЛИ38.png | thumb | <center>С. Боттичелли. «Венеранын төрөлүшү».</center>]]
''Ад.: Гращенков В''. Сандро Боттичелли. М., 1960.
[[Category: 2-том]]

БОТСВАНА

2026-07-01T09:39:22Z

Gulira:

'''БОТСВА́НА, ''' Б о т с в а н а Р е с п у б л и к а с ы – Африканын түштүгүндө жайгашкан өлкө. Түндүгүнөн жана батышынан Намибия, түндүк-чыгышынан Замбия жана Зимбабве, түштүгүнөн 
[[File:БОТСВАНА32.png | thumb | none]]
жана түштүк-чыгышынан Түштүк Африка Республикасы менен чектешет. Аянты 600,4 миӊ ''км''2. Калкы 2,3 млн (2020). Борбору – Габороне шаары. Расмий тили – англис жана сетсвана тилдери. Акча бирдиги – пула. Ботсвана административдик-аймактык жактан 9 округга жана 5 шаардык муниципалитетке (Габороне, Жваненг, Лобаце, Селеби-Пхикве, Франсистаун) бөлүнөт. Ботсвана – унитардык мамлекет. Шериктештиктин курамында. Башкаруу формасы – президенттик-парламенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Ботсвана демократиялык партиясы, «Ботсвана конгресси» улуттук фронту ж. б. 
[[File:БОТСВАНА33.png | thumb | <center>Окавангонун дельтасы.</center>]]
Ботсвана Калахари ойдуӊун жана аны курчап жаткан платолорду (бийиктиги 1370 ''м'', Ботсвананын эӊ бийик чокусу – Цодило тоосу) ээлеп жатат. Климаты субтропиктик, түндүгүндө тропиктик. Январдын орточо температурасы 21–27°С, июлдуку 14°–16°С. Август – сентябрда кумдуу бороон болуп турат. Түндүк-батышында Окаванго дарыясынын дельтасы жатат. Саздуу, көлдөрү көп. Ириси – Нгами көлү. Жылдык жаан-чачыны 250–600 ''мм''. Өлкөнүн чыгыш бөлүгүнүн кыртышы кызыл күрөӊ келип, анда саванна басымдуу. Имсбок, Нцкай-Пан, Чобе – улуттук парктары бар. Пайдалуу кендеринен: алмаз, жез, никель, көмүр, темир, күмүш, жаратылыш газы бар. Ботсвананын калкынын көбү тсвана (67%; 2003). Банту тобундагы элдердин – каланга (15%), калагади, ндебеле, суто ж. б. улут өкүлдөрү да бар. Калахари ойдуӊунда жана Окаванго дарыясынын дельтасында бушмендер жашайт. Калкынын орточо 
[[File:БОТСВАНА34.png | thumb | <center>Ботсвананын негизги чоӊ шаары – Габороненин жалпы көрүнүшү.</center>]]
жыштыгы 1 ''км''2 жерге 3 киши. Калкынын орточо жашы эркектериники – 31, аялдарыныкы 30,5. Калкынын 50% салт болуп калган динди, 35%ке жакыны африкалык синкреттик динди, 5%ке жакыны христиан динин тутат. Шаар калкы – 52%. Ири шаарлары: Канье, Серове, Молепололе, Махалацве, Франсистаун, Бобононг, Селиби-Пикве, Лобаце. Түштүк Африкадагы бай мамлекеттердин бири. ИДПде кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн үлүшү 52%; айыл чарбасыныкы 4,0%; өнөр жайыныкы 44%; анын ичинен тоо-кен өндүрүү 36%. Ички улуттук продукциясы киши башына 2790 доллардан (АКШ) туура келет. Алмаз кенинин ачылышына байланыштуу экономикасы тез өнүгө баштаган. Азыр Ботсвана дүйнөдө алмаз казып алуу боюнча 3-орунда турат (экспортунун 75%ин түзөт). Ботсвана– агрардык өлкө, тоо-кен казып алуу өнөр жайы өнүгүүдө. Алмаз, 
[[File:БОТСВАНА35.png | thumb | <center>Орапада алмаз казып алуу.</center>]]
никель, марганец, жез казылып алынат. Мааниси боюнча 2-орундагы тармагы – жез-никель өндүрүшү. Суа-Пан туздуу көлүнөн туз жана сода алынат. Айыл чарбасынын негизги тармагы – алыскы жайыттарда багылуучу мал чарбачылыгы. Айыл чарба өсүмдүктөрүнөн жүгөрү, ак жүгөрү өсөт. 2007-жылы 891 млн ''кВт·с'' электр энергиясын өндүргөн. Ботсвана аркылуу ТАРды Зимбабве менен байланыштыруучу темир жол өтөт. Темир жолунун узундугу – 971 ''км'', авто жолунуку 18,5 миӊ ''км'' (2001). Эл аралык Габороне, Касане, Мауне аэропорттору бар. Экспортко алмаз, жез, никель, эт, тери чыгарат. Оор машиналардын жана химия өнөр жайынын продукциясын, транспорт жабдыктарын, резина, текстиль, бут кийим, кагаз жана жыгач буюмдарын, азык-түлүктөрдү, тамекини сырттан алат. Негизги соода шериктештери ЕС өлкөлөрү жана ТАР. Ботсвананын байыркы жана орто кылымдардагы тарыхы аз изилденген. Байыртадан Ботсвананын аймагын мекендеген өлкөнүн жергиликтүү калкы көчмөн койноин жана сан уруулары кийинчерээк түндүк-чыгыштан келген бантулар тарабынан Калахари чөлүнө сүрүлгөн. 19-кылымдын башында Ботсванага европалыктар 
[[File:БОТСВАНА36.png | thumb | <center>Ботсвана акчасы.</center>]]
келе баштаган. 1885-жылы Англия өкмөтү бантулардын түндүктөгү жерлерин (азыркы Ботсвананын аймагы) өз протектораты деп жарыялап, аны Бечуаналенд деп атайт. 1910-жылы Түштүк Африка Союзу деп аталган Британ доминиону түзүлгөндө, Бечуаналенд ага көз каранды болуп калат. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Африкадагы улуттук-боштондук күрөштүн күчөшү Ботсванадагы улуттук кыймылдын жогорулашына чоӊ таасир тийгизген. 1960-жылы Ботсванада алгачкы саясий партия – Элдик партия түзүлүп, ал Бечуаналендге көз каранды эместикти берүү талабын койгон. 1965-жылы протекторатка өзүн-өзү башкаруу укугу берилген. 1966-жылы 30-сентябрда Бечуаналенд көз каранды эмес Ботсвана Республикасы деп жарыяланып, Шериктештиктин курамында кала берген. 1966-жылы 17-октябрда Ботсвана БУУга кабыл алынган. Ботсвананын биринчи президенти Серетсе Кхама. Ботсвана демократиялык партиясынын (БДП) лидери Кхама IIIнүн небереси. Ал коңшулаш Түштүк Родезия, Намибия жана Түштүк Африкадагы расисттик режимдерге каршы күрөшкө байланыштуу окуяларга катышкан. 1970–1980-жылдары анын аймагы саясий эмигранттар үчүн баш калкалоочу жай катары колдонулган. 1994-жылы Түштүк Африка Республикасында (ТАР) апартеид режими кулагандан кийин гана тышкы коркунуч жоюлган. Эгемендүүлүккө ээ болгондон бери бардык парламенттик шайлоолордо Ботсвана Демократиялык партиясы (БДП) жеңишке жетип, анын лидери Фестус Могаэ өлкөнүн президенти болуп шайланган. 2004-жылдагы шайлоонун жыйынтыгы боюнча оппозиция парламентте Улуттук фронт партиясы тарабынан көрсөтүлгөн. Мамлекеттик маалымат агентчилиги – «Ботсва пресс аженси» (1981). 1970-жылдан күнүгө өкмөттүк гезит – «Ботсвана дейли ньюс» чыгат. Радио уктуруу (1965) сетсвана жана англис тилдеринде. Ботсванада жыгачты оймо-чиймелеп кооздоо өнүккөн.

 ''Ад.: Волков В. В., Чирков В. С.'' Ботсвана. М., 1985; ''Лундберг У. Л.'' Острова в сердце Африки. М., 1987. 
[[File:БОТСВАНА37.png | thumb | none]]
[[Category: 2-том]]

БОТОЕВА

2026-07-01T08:50:12Z

Gulira:

'''БОТОЕВА''' Чынара Кычийевна (1968-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Кутургу айылы) – юрист, юридика илимдеринин доктору (2020). милициянын полковниги. 1994-жылы КМУУну бүткөн. 1995–1997-жылдары КР ИИМдин Бишкек жогорку мектебинин мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын окутуучусу, 1997–2000-жылдары Россия ИИМдин Башкаруу академиясынын адъюнкту, 2000–2007-жылдары КР ИИМдин Академиясында окутуучу, улук окутуучу, 2007-жылдан мамлекеттик-укук дисциплиналары кафедрасынын башчысы.
[[Category: 2-том]]

БОЗУЧУК

2026-07-01T05:26:31Z

Gulira:

'''БОЗ-УЧУК''', Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Боз-Учук айыл өкмөтүнө караштуу. Боз-Учук суусунун жана Кара-Кол – Сары-Жаз автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кар-Кол шаарынан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 253 ''км''. Калкы 3152 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Боз-Учук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтын булак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.
[[Category: 2-том ]]

БОЗОН

2026-07-01T05:07:50Z

Gulira:

'''БОЗО́Н''', б о з е-б ө л ү к ч ө – ''спини'' нөл же бүтүн сандуу бөлүкчө же квази-бөлүкчө. ''Бозе-Эйнштейн статистикасына'' баш иет. Ага ''фотон'', гравитон, мезон жана бозо резонанстары, жуп сандуу фермиондон (жарым спиндүү бөлүкчө) турган курама бөлүкчөлөр жана башкалар кирет. [[Category: 2-том]]

БОЗКЫР КЫРКАТООСУ

2026-07-01T05:02:01Z

Gulira:

'''БОЗ-КЫР КЫРКА ТООСУ''' – Какшаал тоо тизмегинин Сары-Жаз капчыгайынан Меридиан кырка тоосуна чейинки чыгыш бөлүгү. Узундугу 85 ''км,'' туурасы чыгышында 40–50 ''км,'' батышында 15– 20 ''км.'' Орточо бийиктиги 5000–6000 ''м,'' эӊ бийик жери 7439 ''м'' (Жеӊиш чокусу). Генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь. Негизинен палеозойдун акиташ теги, сланец жана мрамор тоо тектеринен турат. Тоонун чыгыш бөлүгү туташ жаткан кар жана мөӊгүлөр менен капталган. Эӊ ири мөӊгүлөрү: Түштүк Эӊилчек жана анын сол тармактары – Жылдызча, Жапайы ж. б.; Кайыӊды, Көйкап, Темир-Суу (түштүк капталында). Түндүк капталында гляциалдык-нивалдык ландшафт басымдуу. Альп жана субальп шалбаа алкактары батышында гана бар. Түштүк капталы чөлдөн гляциалдык-нивалдыкка чейинки алкактардан турат.

[[Category: 2-том]]

БОЗКОӉОРЧОК

2026-07-01T04:59:14Z

Gulira:

''' БОЗ КОӉОРЧОК''' (Nitraria) – жуп жалбырактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бийиктиги 0,5– 2 ''м''ге жеткен, жерге төшөлүп өсүүчү бадал. Сабагы ак же мала жашыл, көп бутактуу, көбүнчө тикендүү. Жалбырагы жан жалбырактуу, сабакка кезектешип жайгашат, жээги тегиз, өтө ширелүү, ошондуктан алар калыӊ. Гүлү беш мүчөлүү, саргыч же ак, жалбырак колтугунда жайгашып, бурулча топ гүлгө чогулган. Аталыгы 5– 10, энелиги жалгыз, мөмөлүгү 3 уялуу, чаӊдагычы 3 бөлүктүү. Сөөктүү мөмөсү кара, кочкул көк, ширелүү. Топ гүлү – бурулча, түсү сары же ак, 5 мөмөчөлүү. Жер жүзүндө 8 түрү белгилүү, Кыргызстанда 2 түрү тоо этектеринде ак топурактуу, шор жана кумдак жерлерде өсөт. Балыкчы шаарына кире бериш жерде өзгөчө өсүмдүк жамаатын – бархан өсүмдүктүүлүгүн түзөт. Бул аталган аймакта дайыма катуу шамал болуп тургандыктан, кум ар бир боз коңорчоктун түбүнө чогула берип, бийик дөӊчөлөрдү пайда кылат. Мөмөсү канаттууларга жакшы жем. Мурдатан эле жергиликтүү эл самын кайнатууда, жүн же кездеме боёдо колдонуп келген.
[[Category: 2-том]]

БОЗКАРАГАН 1

2026-07-01T04:55:33Z

Gulira:

'''БОЗКАРАГАН 1''' – Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Коӊурдөбө айыл өкмөтүнө караштуу. Гүлчө суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊгээлинен 1565 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыш-нан 7 ''км'' батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 80 ''км''. Калкы 1005 (2002); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, бала бакча, медпункт бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том]]

БОЗКАРАГАН

2026-07-01T04:52:13Z

Gulira:

'''БОЗ КАРАГАН''', и т с и й г е к (Atraphaxis) – өсүмдүктөрдүн кымыздыктар тукумундагы уруусу; бадал жана бадалча. Бийиктиги 10 ''см''ден 1''м''ге чейин. Өркүндөрү тикендүү же тикенсиз. Жалбырагы калыӊ, катуу, бозомук, ар түрдүү формада, жумуртка же бөйрөк сымал, тарамыштан
[[File:БОЗКАРАГАН51.png | thumb | none]]

ган же тарамыштары билинер билинбес, чети бүтүн, кыска саптуу. Гүлү эки жыныстуу, агыш же кызыл түстүү. Уругу – жаӊгакча. Борбордук Азияда, Жер ортолук деӊиз жээгинде таралган. Кыргызстанда 7 түрү кургак, шагыл т а ш т у у капчыгайда, агын суунун кумдуу жээгинде өсөт. Батыш Европада Мушкетов боз караганы эзелтен бери кооз бадал катары өстүрүлөт. Кээ бир түрлөрү малга тоют. [[Category: 2-том]]

БОЗКАРАГАН 1

2026-07-01T04:46:27Z

Gulira:

''' БОЗКАРАГАН 1''' – Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Коӊурдөбө айыл өкмөтүнө караштуу. Гүлчө суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊг. 1565 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыш-нан 7 ''км'' батыш тарапта. Ош темиржол бекетинен 80 ''км''. Калкы 1005 (2002); негизинен дыйканчылыкта ж-а мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, балабакча, медпункт бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том]]

БОЗЖАЛПАК ТООСУ

2026-07-01T04:35:38Z

Gulira:

'''БОЗЖАЛПАК ТООСУ''' Борколдой тоосунун түштүк чыгышында. Батышы менен түндүгүнөн Борколдой, Баралбас өрөөндөрү, түштүгүнөн Бозжалпак ойдуӊу менен чектешет. Чыгышы Карабел (түштүк) жана Миӊтеке (түндүк) өрөөндөрүн бөлүп турат. Узундугу 38 ''км,'' туурасы 6–12 ''км.'' Орточо бийиктиги 4100 ''м,'' эӊ бийик чокусу 4447 ''м'' (Бозжалпак суусунун башталышында). Асимметриялык түзүлүштө: түштүк капталы тик, кыска; түндүгү жантайыӊкы. Эки капталында теӊ тепши сымал туюк өрөөндөр бар. Кыр бөлүгүндө байыркы түздүктөрдүн калдыктары кездешет. Төмөнкү жана ортоӊку карбондун сланец, акиташ тектеринен түзүлгөн.
[[Category: 2-том]]

БОЗБУТОО

2026-06-30T08:52:19Z

Gulira:

'''БОЗБУ-ТОО''' Чаткал кырка тоосу менен Нарын дарыясынын аралыгынан орун алган. Чыгыш жагындагы Ат-Ойнок тоосунан Кара-Суу суусу бөлүп турат; батыш жагы жапыздап, Пишкаран ойдуӊчасына өтөт. Уз. 30 ''км'', туурасы 14 ''км'', эӊ бийик жери – Шилби чокусу (2876 ''м''). Тоонун негизин палеозой заманынын порфит, туф жана кумдук, акиташ тоо тектери түзөт, капталдарында мезозой чөкмөлөрү жатат. Түштүк этектерин палеогендин кызыл чополуу тектеринен турган адырлар ээлейт. Жарым чөл, кургак жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыттуу түштүк-батыш этегинде (Майлы-Сай) нефть кени бар.
[[Category: 2-том ]]

БОЗБЕШИК

2026-06-30T08:47:18Z

Gulira:

'''БОЗ-БЕШИК''' – Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы кыштак. Оргочор айыл өкмөтүнө караштуу. Оргочор дөӊсөөсүнүн батыш этегинде, деӊиз деӊгээлинен1686 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кызыл-Суу кыштагынан 17 ''км'' түндүк тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 206 ''км''. Кыштак 1932-жылы негизделген. Калкы 1101 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, медпункт, маданият үйү бар. [[Category: 2-том ]]

БОЗАДЫР

2026-06-30T08:26:44Z

Gulira:

''' БОЗ-АДЫР''' – Баткен районундагы кыштак. Суу-Башы айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Баткен шаарынан 27 ''км'' түштүк чыгыш тарапта. Исфара темир жол бекетинен (Тажикстан) 49 ''км''. Деӊиз деӊгээлинен 1190 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 1780 (2005); негизинен мал чарбасында, тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, ФАП, дарыкана, соода борбору, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
[[Category: 2-том]]

БОЗ-ЭМЧЕК – КАБА-САЙ ЖЕЗ ЖАНА ПОЛИМЕТАЛЛ КЕНИ

2026-06-30T08:23:28Z

Gulira:

'''БОЗ-Э́МЧЕК – КАБА-САЙ ЖЕЗ ЖАНА ПОЛИМЕТА́ЛЛ КЕНИ ''' Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунда, Каба кыштагынан түндүк тарапта, Чаткал кырка тоосунун түштүк-батыш капталында, Каба суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊгээлинен 1700–2300 ''м'' бийиктикте. Кен 9–12-кылымдардан белгилүү. 1951–1966-жылдарда геологиялык чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагын таш көмүр мезгилинде пайда болгон доломит менен акиташ теги жана эффузия тоо тектери, каледондун гранит интрузиялары түзөт. Кен таш халькопирит, пирит, борнит, галенит, сфалерит ж. б. сульфиддерден түзүлүп, интрузия менен карбонат тектеринин кошулган жерлеринде пайда болгон ''скарндарда'' же акиташ тектериндеги жаракаларда жайгашкан. Алар негизинен гранат-волластонит жана гранат-пироксен скарндарына топтолгон. Кен таштуу скарн катмарлары түндүк-чыгыштан түндүк-батышты көздөй 10 ''км''ден ашык аралыкка созулат. Кендеги жездин орточо кондициялык өлчөмү 1,1%, коргошундуку 4% жана цинктики 4,3%, алтындыкы 1,93 ''г''/т, күмүштүкү 13,2 ''г''/т. Кен герцин металлогениялык доорунда пайда болгон. Кен таштын жалпы ресурсу 21792 миӊ т. Пайдалуу компоненттердин ресурсу: жездики – 243401 т, алтындыкы – 5623 ''кг'', күмүштүкү – 38 т.
[[Category: 2-том]]

БОЗ-УЧУК

2026-06-30T08:12:48Z

Gulira:

'''БОЗ-УЧУК''', Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Хан-Теңири айыл аймагына караштуу. Боз-Учук суусунун жана Каракол – Сары-Жаз автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол шаарынан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 253 ''км''. Калкы 1240 (2025); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Боз-Учук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтын-Булак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.
[[Category: 2-том]]

БОЗБЕШИК

2026-06-29T10:58:13Z

Gulira:

'''БОЗБЕШИК''' – Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы кыштак. Оргочор айыл өкмөтүнө караштуу. Оргочор дөӊсөөсүнүн батыш этегинде, деӊиз деӊгээлинен1686 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кызыл-Суу кыштагынан 17 ''км'' түндүк тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 206 ''км''. Кыштак 1932-жылы негизделген. Калкы 1101 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, медпункт, маданият үйү бар. [[Category: 2-том ]]

БОЗБУТОО

2026-06-29T10:51:36Z

Gulira:

'''БОЗБУТОО''' Чаткал кырка тоосу менен Нарын дарыясынын аралыгынан орун алган. Чыгыш жагындагы Ат-Ойнок тоосунан Кара-Суу суусу бөлүп турат; батыш жагы жапыздап, Пишкаран ойдуӊчасына өтөт. Уз. 30 ''км'', туурасы 14 ''км'', эӊ бийик жери – Шилби чокусу (2876 ''м''). Тоонун негизин палеозой заманынын порфит, туф жана кумдук, акиташ тоо тектери түзөт, капталдарында мезозой чөкмөлөрү жатат. Түштүк этектерин палеогендин кызыл чополуу тектеринен турган адырлар ээлейт. Жарым чөл, кургак жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыттуу түштүк-батыш этегинде (Майлы-Сай) нефть кени бар.
[[Category: 2-том ]]

БОЗ ҮЙ

2026-06-29T10:22:08Z

Gulira:

'''БОЗ ҮЙ ''' – байыркы көчмөн элдердин, анын ичинде кыргыздардын негизги турак жайы. Ал тез жыйнап, бат тигүүгө ыӊгайлуу, кереге-ууктары жалаӊ жыгачтан жасалгандыктан жеӊил келип, кышында жылуу, жайында салкын жана көрктүүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Боз үй Борбордук Азиянын көчмөн элдеринде жаралып, кийинчерээк түрк жана монгол элдери тарабынан бир кыйла өркүндөтүлгөн. Биздин замандын биринчи миӊ жылынын орто ченинен түрк көчмөндөрү бүктөөгө жана жазууга боло турган эӊ ыӊгайлуу тор көздүү керегелерди пайдалана баштаган. Боз үй тууралуу алгачкы маалыматтар кытай тарыхчыларынын хроникаларында (биздин заманга чейинки I кылым), Марко Полонун (1230), Плано Карпининин (1246), Клавихонун (1403.) жана башка саякатчылардын эмгектеринде кездешет. Боз үйдү негизинен түз жерге тигишкен, ошондой эле көчмөндөр жортуулга чыккан учурларда арабанын үстүнө тигилген үйлөрдү да пайдаланышкандыгы белгилүү. Кыргыздарда боз үйдүн бийигирээк, конус түрүндөгү, ууктары аяк жагынан бир аз эле ийилген (Кыргызстандын түндүк аймактарында) жана жайыгыраак, ууктары аяк жагынан көбүрөөк ийилген, жарым сфера түрүндөгү (Кыргызстандын түштүгү) түрлөрү кездешет. Б о з ү й д ү н ж а с а л ы ш ы. Боз үй негизинен жыгачтан, кийизден, чийден, боо-чуудан турат. Жыгаччылыгына (сөөгүнө): ''уук, кереге, босого таяк'' (баш босого, аяк босого), ''түндүк,'' каалга кирет. Алар талдан, кайыӊдан жасалып, каалга, босого таяктарына оюм-чийимдер түшүрүлөт. ''Үзүк, туурдук, түндүк жабуу, эшик тыш'' боз үйдүн жабуусун түзүп, негизинен ак кийизден жасалат. Үйдүн ички-сырткы жасалгалары: жабык баш боо, тегирич боо, үзүк боо, туурдук боо, жел боо, уук учтук, саканак таӊгыч, кылдырооч, канат чий, чыгдан өӊдүүлөрдөн турат. Сырткы боолору жүн менен кылдан эшилсе, ичкилери атайын терип-согулуп жасалат. Боз үйдүн көлөмү керегенин канатынын санына жараша аныкталат. Эӊ кичинеси 4, эӊ чоӊу 12 канат же ууктун санына жараша 40, 60, 80, 100, 120 баштуу боз үй деп да аталат. Боз үйдүн орточо диаметри 5 ''метр'' коломтодон түндүккө чейинки бийиктиги 4–6 ''метр'' болот. 
[[File:БОЗ ҮЙ44.png | thumb | <center>Жалпы көрүнүшү.</center>]]
Б о з ү й д ү н т и г и л и ш и. Боз үйдү тигүүдө конуштун шартына карай орун тандалып, сууга жакын, жол тарапты беттеп, эшиги шамалга каршы келбегендей түз жайга тигилет. Адегенде төр керегеси жайылып, канаттары бири бирине кыналып, баштары кереге чалгыч менен чалынып, бекем байланып, эки чети таякка бекитилген босого коюлат. Жел боолорунун башы бакан менен кошо түндүктүн так ортосундагы чамгарагынан бакандын ачасына аштай бир адам кармап, үйдүн ортосуна туруп, өйдө көтөрүп берет. Түндүктүн көзчөлөрүнө ууктардын учтарын ар кайсы жерине туш-туштан сая башташат. Бир нече уук сайылып, уук боолор кереге баштарына байлангандан кийин түндүктү ошол ууктар көтөрүп калат. Эгер бир тарабынан уук көбүрөөк тизилсе, түндүк ошол жагынан көтөрүӊкү көрүнөт. Бул учурда «түндүк чыгып кетти» деп коюшат. Мындай болгондо түндүк чыгып кеткен жактын карама-каршы тарабындагы керегенин бооруна жел боону алып барып, катуу тартып байлоо керек. Эшиктин боосу түндүктүн алкагы аркылуу баш босогого байланат. Керегенин сыртына канат чий курчалат. Боз үйдүн канат чийи экөө болот. Анын аралары кереге көздөрүнө, учтарындагы эшме чыйрак жиби эшик босогого бекитилет. Үйдүн кош туурдугу да керегеге жабылып, туурдуктун бел курчоосу курчалат. Туурдуктун сызма, терме, букары боолору ууктарга артылып келип, кереге көздөрүнө байланат. Үзүгүн жабууга үч киши керек. Оболу анын боолору ичине келтирилип, үзүк тумарча кылынып үч бүктөлөт да, ортосундагы адам бакан менен өйдө шап көтөрөт. Үзүктүн үстүӊкү жээктери түндүктүн түбүнө такалат. Анан четки экөө үзүктүн эки этегин ылдам жайып кетет. Сырткы эшме боолору уук-кереге көздөрүнөн арта салынып келип, бел кырчоо жипке илме тартылып, кайра керегенин түбүнөн ичкери өткөрүлүп, керегенин төртүнчү көзчөсүнө илмектүү байланат. Түндүк жабуу сыртын карай эки бүктөлүп, боз үйдүн артынан бир эле адам так өйдө көтөрүп, бакан менен жабат. Анын төрт боосунун бирөө үйдүн артына, экөө эки капталына бел кырчоого байланат. Алдыӊкы жиби түндүк жабууну алга-артка тартууга жана түрүлгөн эшикти байлап коюуга ылайыкталып, беркилерден жоонураак келет. Б о з ү й д ү н и ч и. Боз үйдүн ичинин бөлүнүшү жана андагы буюмдардын жайланышы элдин турмушу, салт-санаасы менен аныкталып, анын ар тарабы өзүнчө мааниге ээ. Боз үйдүн ортосуна коломто жайгашкан. Калган жери эшик менен коломтого карата улага, эпчи (сол) жак, төр жана эр (оӊ) жагы болуп бөлүнгөн. Улага – үйдүн кире бериши. Эпчи жак – чыгдан менен тосулган, төрдөн эшикке карата сол тарабы. Анда ''ала бакан'' орнотулуп, ''аяк кап, чыны кап'' илинип, тамак-аш азыктары, идиш-аяк сакталат. Төр – үйдүн эшикке карама-каршы тушу. Анда жүк жыйылып, сыйлуу коноктордун орду катары эсептелет. Эр жагы – үйдүн оӊ тарабы. Ал жерде эркектердин кийими, куралы, ат жабдык, ээр-токум жана башка буюмдары коюлган. Б о з ү й д ү н ж а с а л г а л а р ы. Боз үйдүн кооз жасалгаларынын бири – жабык баш. Анын этегине ''тегирич'' улай тигилет. Эшик чий, канат чий, ''чыгданга'' (ашкана) көркөм көчөт түшүрүлүп, жасалгаланат. Боз үйгө ''туш кийиз'' тартуу – эзелтен берки салт. 

 
[[File:БОЗ ҮЙ45.png | thumb | none|Эр жагы.]]
 
[[File:БОЗ ҮЙ46.png | thumb | none|Эшиги.]]
[[File:БОЗ ҮЙ47.png | thumb | none|Эпчи жагы.]]
Анын боолору ууктун билегине тагылат. Боз үйдүн кире беришиндеги оӊ ыптада ''ала баканга,'' кээде керегеге ''аяк кап,'' көөкөр, көнөчөк, көнөк, чыны кап улай илинет. Андан ары чыгдан тартылат. Жерге ала кийиз, шырдак, көлдөлөӊ, курак, сайма төшөктөр төшөлөт. Боз үйдүн жүгү дө өзүнчө кооздук берет. Жүктүн астындагы такта, ага жабылган терме таар, калың килем, сандык, жагдан, күмүш ала бакан, андагы ат жабдыктар, улуттук кийимдер элдик көркөм чыгармачылыктын эстетикалык күчүн, жергиликтүү өзгөчөлүгүн, улуттук мүнөзүн таасын көрсөтөт. Б о з ү й д ү ч е ч ү ү жана а н ы с а к т о о. Боз үйдү чечүүдө оболу, түндүк жабуу алынат. Боолорун кырчоодон чечип, үзүктү сыйрып, үч бүктөйт. Жабык баш тегиричи менен түрүлүп, бел кырчоо, эки туурдук төрт бүктөлөт. Канат чиймелердин боолору чечилип, өзүнчө түрүлөт. Алар өз боолору менен арчындалып таӊылат. Эшик чий өзүнчө оролот. Уук тизгичти түрүп, ууктарды аттап чечүү керек. Он чакты уук чечиле электе ала бакан менен жел боосун каттай кармап тиреп, түндүктү так көтөрүп алат. Чакан үйдүн уугу, керегеси экиден бөлүнүп таӊылат. Уук жыйналары менен кереге чалгыч, кереге таӊгыч, саканак чалгычтар катар түрүлүп алынып, кереге канаттарын бириктирет. Керегенин канатын жыйноодо анын саканактарын кынаптап бастырып, аны саканак таӊгыч же кереге чалгыч менен тыкан байлайт. Ууктар да өзүнүн боолору аркылуу байланып, уук учтары сынбас үчүн ага уук учтук кийгизилет. Боз үйдү сактоодо босого-таякка таштан, дөӊгөчтөн же кыштан бут кылып, үстүнө керегелерди жаткызат. Анын үстүнө ууктарды кынаптайт. Үстүнөн канат чий, ашкана чий, эшик чий, андан кийин туурдук менен үзүктүн арасына үйдүн жип-шуулары, ички жасалгалары орун алат да, үстүнө түндүк көмкөрүлөт. Боз үйдүн жабууларын жана жабдууларын кургак жайга кармап, кез-кез күнгө жайып, желдетип, ошондой эле күбөгө каршы дарыларды колдонушат. Б о з ү й д ү н т ү р л ө р ү. Сырткы көрүнүшү, ички жасалгасы жана турмуштагы маани-мазмунуна карай бир нече түргө бөлүнөт: Ак өргөө, чоӊ үй, конок үй, кураштырма үй, тул салган үй, жолум үй, ''ашкана'', жылкычылардын үйү жана башка. Боз үйдүн эӊ чоӊу Ак ордо 12 канаттан туруп, 180–200 баштуу болот. Түндүгү жеӊил, бекем болушу үчүн арчадан жасаган. Анын үч үзүгү, алты туурдугу болуп, жабуусун эркектер ат үстүнөн жабышкан. Түндүгү эки бакан менен көтөрүлгөн. Ичи, тышы асемделип, кооздолгон. Ак ордо эл башчылары туруучу жай – резиденция экендигин да билдирген. Байыртадан келе жаткан салт боюнча улуулары үйлөнүп, өзүнчө жашап, ата-энеси эӊ кичүү баласынын колунда жашаган, ал үйдүн көлөмү кичине болсо да, чоӊ үй деп аталган. Мындай үйдү «чоӊ үй» деп атоо менен тууган-туушкандары карыларга урмат-сый көрсөткөнүн билдиришкен. Меймандос кыргыз эли конокторду кабыл алуу үчүн да өзүнчө үй көтөрүп, ал конок үйдүн ичи-тышы жасалгаланган. Кураштырма үй турмушта эӊ сейрек кездешип, башка өлкөдөн келген өкүлдөрдү кабыл алуу үчүн колдонулса керек. Тарыхый маалыматтарга караганда, бир мезгилде 500 киши баткан кураштырма үйлөр болгон экен. Тул салган үй 6–8 канаттан туруп, үй ээси каза болгондон ашын бергенче тигилген боюнча бир орунда турган. Учурда боз үй аш-тойлордо, салтанаттуу майрамдарда, маркумдун сөөгүн коюу жөрөлгөсүндө, эс алуучу жайларда, ошондой эле ашкана катары да пайдаланылууда. ''А. Акматалиев.''
[[Category: 2-том]]

БОДУ~Н ДЕ КУРТЕН

2026-06-29T09:45:58Z

Gulira:

'''БОДУЭН ДЕ КУРТЕНЭ''' Иван Александрович [01 (13). 03. 1845, Польша, Разимин – 03. 11. 1929, Варшава] – орус-поляк тилчиси, славян, индевропа жана жалпы тил илими боюнча адис; Казан, Петербург лингвистикалык мектептеринин негиздөөчүсү. Казан (1875–1883), Юрьев (азыркы Тарту, 1883–1893), Краков (1893–1899), Петербург (1900–1918), Варшава (1918–1919) университеттеринин профессору Краков ИАнын академиги (1887) жана Петербург ИАнын корреспондент мүчөсү (1897). Анын негизги эмгектери фонетикалык алмашуулар менен фонеманын теориялык түзүлүшүнө арналган. Изилдөөлөрүндө ''синхрония'' менен ''диахронияны'' ажыратуу принциби сакталып, тилдин өнүгүшүндөгү айрым мыйзам ченемдер аныкталган. Ал – орус жана поляк тили, түштүк славян диалектологиясы боюнча баалуу эмгектердин автору. В. И. Далдын «Азыркы улуу орус тилинин түшүндүрмө сөздүгү» аттуу эмгегин редакторлоп, аны жаӊы материалдар менен толуктаган (3-бас. 1903–1909; 4-бас. 1912–1914), тилди «коллективдүү-индивидуалдуу маӊыздагы психосоциалдык кубулуш» катары аныктаган. Дүйнөлүк тил илиминде алгачкылардан болуп тилдин элемент бирдиктери өз ара аркыл карымкатыштагы система катары түшүнүүнү теориялык жактан негиздеген. Фонема жана тыбыштардын алмашууларын негиздеген теориялык жоболору аркылуу тил илимине сиӊирген эмгеги зор. [[Category: 2-том ]]

БОДЕ – ТИЦИУС ЭРЕЖЕСИ

2026-06-29T07:53:48Z

Gulira:

'''БО́ДЕ – ТИ́ЦИУС ЭРЕЖЕСИ''', кара: ''Тициус–Боде эрежеси.''

''[[Category: 2-том ]]''