Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

ЖОЛБУНОВА Зуура Керимбековна

2026-07-07T10:17:24Z

Dilde:

'''ЖОЛБУНОВА ''' Зуура Керимбековна (1960-жылы туулган, Ош облусу, Өзгөн району, Ленинск айылы) – медицина илимдеринин доктору (2015). И. К. Ахунбаев атындагы КММИи бүтүргөн (1984). Эмгек жолун СССР МИАнын Педиатрия институнда (Москва шаары) клиникалык ординатор болуп баштаган. И. К. Ахунбаев атындагы КММИде аспирант, кафедрада ассистент, доцент, кафедра башчысы. Бардыгы 93 илимий эмгектери, анын ичинде 1 монография, 1 ойлоп табуу патенти, 2 рационалдык сунуштары жарык көргөн. Эмг.: Применение антигипоксантов ( актовегин, кортексин) у детей отеком головного мозга при различных инфекционных заболеваниях // Исследования, результаты.–Алматы, 2012.–№ 1 (2) –С. 6771.

ДАВЛЕТОВ Иммамусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:27:13Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ Иммамусеин Кожомбердиевич to ДАВЛЕТОВ Имамусеин Кожомбердиевич

#REDIRECT [[ДАВЛЕТОВ Имамусеин Кожомбердиевич]]

ДАВЛЕТОВ Имамусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:27:13Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ Иммамусеин Кожомбердиевич to ДАВЛЕТОВ Имамусеин Кожомбердиевич

'''ДАВЛЕТОВ''' Имаммусейин Кожомбердиевич (1. 3. 1932, Москва району, Чоӊ-Арык кыштагы – 21.01. 1983, Фрунзе) – геолог, геология-минералогия илимдеринин доктору (1971). Москва түстүү металлдар ж-а алтын институтун бүтүргөн (1954). Кыргыз ССР ИАнын геология институтунун кенже (1955) ж-а улук (1962) илимий кызматкери, сектор, лаборатория башчысы (1968– 83). Ал – 70тен ашык илимий эмгектин, анын ичинде 1 монографиянын автору. Эмгектеринде коргошун, цинк, жез, вольфрам, молибден, алтын м-н күмүштүн минералогиясын ж-а алардын кендеринин магма тоо тектери м-н байланышын изилдеген. Анын жетекчилигинде аталган металлдарга алдын ала болжолдуу баа берилүү м-н Түндүк ж-а Ортоӊку Теӊир-Тоонун металлогениялык картасы түзүлгөн.

Эмг.: Главнейшие черты металлогении золота Тянь- Шаня // Закономерности размещения полезных ископаемых. Т. 9. М., 1970. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАВЛЕТОВ

2026-06-22T05:22:53Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ to ДАВЛЕТОВ Иммамусеин Кожомбердиевич

#REDIRECT [[ДАВЛЕТОВ Иммамусеин Кожомбердиевич]]

ДАВЛЕТОВ Имамусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:22:53Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ to ДАВЛЕТОВ Иммамусеин Кожомбердиевич

ДАВЛЕТОВ Имамусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:21:23Z

Dilde: Removed redirect to ДАВЛЕТОВ Имамкусеин Кожомбердиевич

ДАВЛЕТОВ Имамкусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:17:42Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ Имамкусеин Кожомбердиевич to ДАВЛЕТОВ Имаммусеин Кожомбердиевич

#REDIRECT [[ДАВЛЕТОВ Имаммусеин Кожомбердиевич]]

ДАВЛЕТОВ Имаммусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:17:42Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ Имамкусеин Кожомбердиевич to ДАВЛЕТОВ Имаммусеин Кожомбердиевич

ДАВЛЕТОВ Имамусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:17:15Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ to ДАВЛЕТОВ Имамкусеин Кожомбердиевич

#REDIRECT [[ДАВЛЕТОВ Имамкусеин Кожомбердиевич]]

ДАВЛЕТОВ Имаммусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:17:15Z

Dilde: Dilde moved page ДАВЛЕТОВ to ДАВЛЕТОВ Имамкусеин Кожомбердиевич

ДАВЛЕТОВ Имаммусеин Кожомбердиевич

2026-06-22T05:15:37Z

Dilde:

ВЕНГРИЯ

2026-06-19T09:23:08Z

Dilde:

'''ВЕ́НГРИЯ ''' (Magyarorszfg), В е н г р Р е с п у б л и к а с ы (Magyar Kцztfrsasfg) – Борбордук Европадагы мамлекет, Дунай дарыясынын алабынын борбордук бөлүгүндө. Түндүгүнөн Словакия, чыгышынан 
[[File:ВЕНГРИЯ78.png | thumb | none]]
Украина жана Румыния, түштүгүнөн Сербия менен Черногориянын, ошондой эле Хорватия менен Словениянын мамлекеттик биримдиктери, батышынан Австрия менен чектешет. Аянты 93,0 миӊ ''км''2. Калкы 9,6 млн (2024). Борбору – Будапешт шаары. Мамлекеттик тили – венгр тили. Акча бирдиги – форинт. Административдик-аймактык жактан 19 облустан (медье), республикага баш ийген 1 шаардан (Будапешт) турат (к. таблица). 
{| class="wikitable"
|+Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)
|'''Облус (медье)'''
|'''Аянты, км²'''
|'''Калкы, мин'''
|'''Адм. борбору'''
|-
|Баранья
|4429.5
|396.3
|Печ
|-
|Бач-Кишкун
|8445.1
|538.3
|Кечкемет
|-
|Бекеш
|5631
|388.5
|Бекешчаба
|-
|Боршод-Абауй-Земплен
|7247.2
|733.8
|Мишкольц
|-
|Ваш
|3336.2
|262
|Сомбатхей
|-
|Веспрем
|4429.8
|362.4
|Веспрем
|-
|Дьёр-Мошон-Шопрон
|4208.5
|438.1
|Дьёр
|-
|Зала
|3784.1
|292.1
|Залаэгерсег
|-
|Комаром-Эстергом
|2265.1
|312.9
|Татабанья
|-
|Ноград
|2544.2
|215
|Шальготарьян
|-
|Пешт
|6393.5
|1138.4
|Будапешт
|-
|Сабольч-Сатмар-Берег
|5936.4
|586.8
|Ныредьхаза
|-
|Тольна
|3703.3
|245.6
|Сексард
|-
|Фейер
|4358.8
|427.4
|Секешфехервар
|-
|Хайду-Бихар
|6210.6
|546.7
|Дебрецен
|-
|Хевеш
|3637.4
|319.3
|Эгер
|-
|Чонград
|4262.7
|418
|Сегед
|-
|Шомодь
|6035.9
|329
|Капошвар
|-
|Яс-Надькун-Сольнок
|5581.7
|410.1
|Сольнок
|-
|Будапешт (респ-га баш ийген шаар)
|525.2
|1700
|Будапешт
|}
'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Венгрия – унитардык мамлекет. Конституциясы 1949-жылы кабыл алынган (1989, 1997, 2003, 2011-жылдарда өзгөртүүлөр киргизилген). Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, парламент тарабынан 5 жылдык мөөнөткө шайланат (экинчи мөөнөткө шайланууга укуктуу). Мыйзам чыгаруу бийлигининин жогорку органы – бир палаталуу Мамлекеттик чогулуш (386 депутаттан турат, 4 жылга шайланат). Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген Өкмөт ишке ашырат. Премьер-министр президенттин сунушу менен парламент тарабынан шайланат. Саясий партиялары: Венгрия демократиялык форуму, Христиан-демократиялык элдик партия, Эркин демократтар союзу, Венгрия социалисттик партиясы ж. б. '''Табияты.''' Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн Орто Дунай ойдуӊу ээлейт. Дунай дарыясынан чыгышты карай жайык түздүк – Альфёльд, батышты карай дөӊсөөлүү (бийиктиги 300 ''м''ге чейин) Дунантуль түздүгү созулуп жатат. Дунантулда жапыз бөксө тоолор – Баконь, Вертеш, Мечек ж. б. массивдер жайгашкан. Түндүк-батышындагы Кишальфёльд түздүгүнүн бир бөлүгү батышынан Альп тоолорунун тармактары (500–800 ''м'') менен чектешет. Түндүгүндөгү Карпаттын тармактарынын чет-жакалары аркылуу орто бийиктиктеги жанар тоо массивдери (Матра, мында өлкөнүн эӊ бийик жери – Кекеш чокусу орун алган, бийиктиги 1015 ''м''), Бюкк ж. б. платолор созулуп жатат. Карпаттын тармактарына рельефтин карсттык формалары (анын ичинде Агтелек үӊкүрү), жер астынан аккан суулар ж. б. мүнөздүү. Маанилүү кен байлыктардан боксит (ортонку Венгр тоолорунда), нефть жана газ (өлкөнүн түштүгүндө, түштүк-чыгышында, батышында, Будапешттин түндүк-чыгышында), күрөӊ көмүр (Ба- [[File:ВЕНГРИЯ79.png | thumb | Дунай дарыясы.]]

[[File:ВЕНГРИЯ80.png | thumb | Альфёльд түздүгү.]]
конь, Вертеш, Герече массивдеринде, Батыш Карпаттын тармактарында), лигнит (батыш чек арасында), темир (түндүк-чыгышында), марганец (Баконь), коргошун-цинк (Матра), жез (Батыш Карпат) кендери, ошондой эле металл эмес кен байлыктары бар. Геотерм энергиясынын запасы негизинен өлкөнүн борборунда жана түштүгүндө, минералдуу суу булактары батыш, түштүк, чыгыш жана борбордук райондорунда жайгашкан. Мелүүн континенттик климат өкүм сүрөт. Кышы салыштырмалуу жумшак (январдын орточо температурасы –2°Сден –4°Сге чейин), жайы узак жана ысык (июлдуку 20–22°С). Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү тоолордо жана өлкөнүн түштүк-батышында 800–900 ''мм''ден, борбордук бөлүгүндө жана Альфёльд ойдуӊунун чыгышында 450–500 ''мм''ге чейин; мында өтө кургакчыл мезгилдер да болот. Жаан-чачын жайдын башында жана күздө мол жаайт. Венгриянын аймагы ''Дунайдын'' алабына кирет (өлкөнүн аймагындагы узундугу 410 ''км''). Дунайга Венгриянын чегинде Драва, Раба, Шио дарыялары оӊ тараптан куят. Өлкөнүн чыгыш бөлүгү Дунайдын ири сол куймасы – Тисанын (Венгриянын чегиндеги узундугу 600 ''км'', анын 444 ''км''инде кеме жүрөт) алабына кирет. Дарыяларынын агымы, деӊгээли кескин өзгөрүп тургандыктан, ташкын көп болот; ташкындан сактануу жана суу агымын жөнгө салуу үчүн каналдар, жээктерине жалпы узундугу 4000 ''км''ден ашкан дамбалар курулган. Көптөгөн суу сактагычтарынын суу ташкынынан сактоодо жана ирригацияда мааниси зор. Өлкөдө 1 миӊден ашык көл бар; алардын ирилери: ''Балатон'', Нойзидлер-Зе (Венгриянын чегиндеги аянты 80 ''км''2), Веленцеи-То (26 ''км''2). Балатон көлүнүн түштүк-батыш чет жакасына жакын Европадагы эӊ ири жылуу көл – Хевиз (0,5 ''км''2) жайгашкан, анда баткак менен дарылоочу Хевиз курорту бар. Түздүктөрдө кара топурак үстөмдүк кылат; Альфёльд түздүгүндө шорлошкон кара топурак, шор топурактар кездешет. Тиса менен Дунайдын жээктерине аллювий топурактары мүнөздүү. Тоолорунда жана дөбө-дөӊсөөлөрүндө коӊур топурак жана рендзиндер өөрчүгөн. Топурак кыртышынын кыйла бөлүгү дефляцияга, эрозияга жана экинчи жолу шорлонууга дуушарланган. Табигый өсүмдүктөрү чарбалык аракеттен кыйла өзгөрүп кеткен; маданий ландшафт (айдоо жер, бак-дарак, жүзүмзар ж. б.) басымдуу. Токой Венгриянын аймагынын 19,9%ин ээлейт. Жазы жалбырактуу токой (эмен, граб, бук) Орто Венгр тоолорунда 300–400 ''м'' бийиктиктен өйдө таралган. Бёржёнь, Бюкк, Матра тоолорунда 800–1000 ''м'' бийиктикте кызыл карагайлуу жана карагай-көк карагайлуу токойлор кездешет. Отургузулган терек, ак акация ж. б. дарактардын көчөттөрүнүн (токой аянтынын 7,3%ин түзөт) сууну, топурак-кыртышты эрозиядан сактоодо мааниси зор. Венгриянын токоюнун ¼ бөлүгү кислоталуу жамгырдан жабыркайт. Өлкөнүн чыгышында (Хортобадь) кылкандуу, негизинен ак кылкандуу дүйүм чөптөрдөн, эмен, кайыӊ, ошондой эле арча, терек токойлору айкалышып өскөн талаа өсүмдүктөрүнөн турган ''пушта'' кездешет. Өлкөдө жалпы аянты 8,3 миӊ ''км''2 болгон коргоого алынган 236 аймак бар, анын ичинен Хортобадь, Агтелек улуттук парктары ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. '''Калкы.''' Негизинен венгрлер (92,3%, 2024), ошондой эле цыган, немис, словак, хорват, румын ж. б. жашайт. 1980-жылдан баштап элдин саны азаюуда. Негизги демографиялык проблема – балдардын аз төрөлүшү жана өлүмдүн көптүгү. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 68,2, аялдарыныкы – 76,9. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 108,4 киши туура келет. Шаар калкы 60%. Ири шаарлары: Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Печ, Эгер ж. б. Калктын 66,7% тейлөө чөйрөсүндө, өнөр жайы менен курулушта 27,1%, айыл жана токой чарбасында 6,2% эмгектенет. '''Тарыхы.''' Венгриянын аймагын адам баласы палеолит доорунан баштап мекендеген. Биздин заманга чейин 1-миӊ жылдыктан азыркы Венгриянын аймагын сактар (скифтер) жана кельттер, индевропалык уруулар – иллириялыктар, фракиялыктар мекендеген. Кийинчерээк герман, хунн, авар уруулары журт которуп келип, ушул жерден Батыш Рим империясына кол салып турушкан. Биздин заманга чейин 1-кылымдын аягында азыркы Венгриянын аймагы Паннония деп аталган Рим провинциясына айланат. Рим империясы кыйрагандан кийин, Паннония 5–9-кылымдарда хунндардын, вестготтордун, аварлардын кол салуусуна дуушарланып турган. Бул аймакта 430-жылы Аттилла баштаган Батыш хунн мам- 
[[File:ВЕНГРИЯ82.png | thumb | none]]
лекети курулуп, ал ыдыраган соң Баян хан баштаган аварлар мамлекети түптөлгөн. 796-жылы Авар кагандыгы Улуу Карл I тарабынан талкаланган. 895–896-жылдары азыркы Венгриянын аймагында, Тиса менен Дунайдын ортосунда жана Дунайдын аркы тарабындагы жерге Арпад падыша баштаган венгрлердин (мажарлардын) 7 уруусу келип отурукташат. Иштван Iнин тушунда (997–1038-жылдары башкарган) венгр мамлекети калыптанат. 1001-жылы ченде Венгрия өзүнчө королдук болот. Венгрияга католик үлгүсүндөгү христиан дини кирет. Венгриянын аймагын татар-монголдордун басып кириши (1240–41) жана ич ара согуштары өлкөнүн өнүгүшүнө тоскоолдук кылат. Бирок 14-кылымда өндүргүч күчтүн деӊгээли көтөрүлүп, товар өндүрүү жана товар-акча мамилеси өөрчүйт. 1301-жылы Арпаддар династиясы бийликтен кетип, анын ордуна Анжу династиясынын өкүлдөрү келет. Алар 1335-жылы чех, поляк королдору менен биригип, саясий-соода союзун түзүшөт. 1372-жылы Пешт университети ачылат. 16-кылымда Венгрияны түрктөр басып ала баштайт. 1526-жылы султан Сулайман I венгр жерин басып кирип, Мохачтын жанындагы салгылашууда венгрлердин аскерлери жеӊилүүгө учурайт. Венгриянын ортоӊку бөлүгүн түрктөр, батыш жана түндүк жагын Австрияны сурап турган Габсбургдар ээлейт, чыгышында Осмон империясына көз каранды Трансильвания княздыгы түзүлөт. 16–17-кылымдарда венгрлер түрк баскынчыларына, Габсбургдарга каршы күрөшөт. 1686-жылы австриялык жана венгр аскерлери түрктөрдү адегенде Будадан, анан бүткүл Венгриядан кууп чыгат. 697-жылы Венгрия королдугунун түндүк бөлүгүн дыйкандар көтөрүлүшү каптайт. 1703-жылы дыйкандар көтөрүлүш чыгарып, ошону менен Габсбургдар эзүүсүнө каршы улуттук-боштондук кыймыл башталат. Күрөшкө ири венгр феодалы Ференц II Ракоци жетекчилик кылат. Бирок көтөрүлүш жеӊилип калат. 19-кылымдын 30–40-жылдарында Венгрияда капиталисттик мамилелер өнүгө баштайт. Капитализмдин тез өнүгүшүн жактаган дворяндардын бир даары улуттук экономиканын жана маданияттын өсүшүнө кедерги болгон Габсбургдар эзүүсүн жок кылууга умтулат. 1848–49-жылдары Венгриядагы буржуазиялык революцияны (көрүнүктүү жетекчилери – Л. Кошут, Ш. Петёфи, М. Таячич) Габсбургдар орус падышасынын жардамы менен баскан. Жеӊилгенине карабастан, ал революция феодалдык-крепостной мамилелерди жоюуга жана капитализмдин өнүгүшүнө күчтүү түрткү берет. 1867-жылы Габсбургдар менен Венгрия биригип Австрия-Венгрия монархиясын түзгөн. Венгрия көз каранды эмес өкмөт жана парламентке ээ болгон. 1-дүйнөлүк согушка Венгрия Үчтүктөр Союзу тарабында катышып, согуштун аягында Венгрияда революция башталат жана анын натыйжасында Венгрия көз каранды эмес республика деп жарыяланат. 1919-жылы 21-мартта бийлик Бела Кун жетектеген Венгриянын социалисттик партиясына өтүп, ал Венгр Совет Республикасынын түзүлгөндүгүн жарыялайт. Бирок, 1919-жылы августа румын аскерлери Пештти оккуппациялап, 1920-жылы адмирал Хортинин диктатурасы орнотулат. ''Трианон тынчтык келишиминин (1920)'' шарттарына ылайык Венгрия аймагынын 1/3 бөлүгүнөн ажырайт. 1930-жылдардан Венгрия гитлердик Германия жана Италия менен жакындашып, 1940-жылы ал Антикоминтерндик жана Берлин пактыларына кол коюу менен 1941-жылы 2-дүйнөлүк согушка Германиянын союздашы катарында катышат. 1945-жылы апрелде Венгрия аймагы советтик аскерлер тарабынан бошотулгандан кийин Хортинин режими кулатылып, 1946-жылы 1-февралда Венгрия республика деп жарыяланат. Венгриянын азыркы чек арасы 1947-жылдагы Париж тынчтык келишими тарабынан аныкталган. 1949-жылы Венгрия жаӊы конституция кабыл алып, Венгр Эл республикасы деп аталган. 1955-жылы Венгрия ''Варшава келишиминин (1955)'' мүчөсү болуп кирген. Советтик үлгүдө социализмди куруу аракети өлкөдө М. Ракошинин керт башына сыйынуучулуктун калыптанышына, өлкөнүн саясатына каршы нааразычылыктарга алып келген. 1956-жылы Венгрияда Ракошинин коммунисттик режимине каршы козголоӊ башталган. Козголоӊ советтик аскерлердин жардамы менен басылып, 200 миӊге жакын адам чет өлкөгө кетүүгө аргасыз болгон (к. ''Венгриядагы козголоӊ''). Бийликке Я. Кадар баштаган жаӊы өкмөт келген. Чыгыш Европадагы саясий өзгөрүүлөргө байланыштуу 1989-жылдын аягында коммунисттер бийликтен кетип, коомдо демократиялык процесстер башталган. 1989-жылы 23-октябрда Венгрия Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланган. Көп партиялуу саясий система калыптанып, рыноктук жана демократиялык реформалар жүргүзүлө баштаган. Венгриянын алгачкы президенти болуп Арпад Гёнц шайланган (1990–2000-жылдары башкарган). 1991-жылы өлкөдөн советтик аскерлер чыгарылган. 1993–96-жылдарда Венгрия Румыния, Словакия, Украина менен учурдагы чек аралардын кол тийбестиги жөнүндө келишимдерге кол койгон. 1994-жылы Венгрия өз аймагында НАТОнун аскерлерин жайгаштырууну жактырган. 1999-ж. Венгрия НАТОго, 2004-жылы Европа Союзуна, 2007-жылы Шенген келишиминин курамына мүчө болуп кирген. 2002-жылдагы парламенттик шайлоодон кийин Венгрия Социалисттик партиясы (MСП) менен Эркин демократтар союзунун коалициясы бийликке келген. Өлкөдөгү кырдаал 2008-жылдагы дүйнөлүк экономикалык кризистен кийин кескин өзгөргөн. 2010-жылдын апрелиндеги парламенттик шайлоо Венгриянын саясий чөйрөсүн түп-тамырынан бери өзгөрттү. 262 парламенттик мандатка ээ болгон «Фидес—ХДНП» оңчул коалициясы жеңишке жетишти. Виктор Орбан премьер-министрликке шайланды. 2012-жылы өлкөдө жаңы конституция кабыл алынган. «Венгрия Республикасы» расмий түрдө “Венгрия” деп аталган. Жаңы конституцияда христиан дининин өлкөнүн турмушундагы өзгөчө ролу баса белгиленип, нике «эркек менен аялдын биримдиги» катары каралган. 2013-жылдын март айында Конституцияга бир катар түзөтүүлөр киргизилип, Конституциялык соттун ыйгарым укуктары чектелген. Өнөр жайды жана ишкердикти колдоо чараларынын аркасында В. Орбандын өкмөтү жумушсуздукту азайтып, ИДПнын өсүшүнө жетише алды (2014-жылы 3,5%, ЕБ өлкөлөрүнүн ичинен эң жакшы көрсөткүч). '''Экономикасы.''' Венгрия экономикасы орточо өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциясы 161,0 млрд долларды (2021) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 16,4 миӊ доллардан туура келет. 1999-жылы чарба тармактарын приватташтыруу негизинен аяктаган. 2005-жылы ички дүӊ продукциясында тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 65,3%, өнөр жай жана курулушунуку 31,4%, айыл чарба жана токой чарбасыныкы 3,3%ти 
[[File:ВЕНГРИЯ83.png | thumb | «Пакш» АЭСи.]]
түзгөн (2004). 2002-жылдан өнөр жайы туруктуу өсө баштаган. Өнөр жай продукциясынын 1/2нин ашыгы (53%, 2005) экспортко чыгарылат. Анын башкы тармактары: машина куруу (анын ичинен электр-техника, электрондук өнөр жайы, транспорттук машина куруу), химия (анын ичинен нефть-химия, химиялык-фармацевтика), тамак-аш. Венгриянын отун-энергетикасына нефть жана нефть продукциялары (33,2%), табигый газ (37,1%), көмүр жана лигнит (14,3%), атом энергиясы (12,6%), гидроэнергия ж. б. булактар (2,8%) кирет. Энергия ресурстарынын 70%тен ашыгы сырттан, негизинен Россиядан (нефть, газ, таш көмүр, ядролук отун) алынат. Нефтини жана табигый газды казып алуу эки эседен ашык кыскарган. Нефтини кайра иштетүүчү эки заводу жылына 10 млн т продукция чыгарат. Электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 7530 ''МВт'' (2003). 2003-жылы 34,3 млрд ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 66,5%ке жакыны ЖЭСке, 32,1% АЭСке (Пакш шаарына жакын жайгашкан «Пакш» АЭСи, кубаттуулугу 3,0 ''МВт''), 0,6% ГЭСке, 0,8% ж. б-га туура келет. 90-жылдардын аягында кара металлургияны өндүрүү акырындык менен калыбына келе баштаган (негизинен сырттан келген сырьё менен). Негизги металлургия комбинаттары Дунауйварош, Диошдьёр (Мишкольцко жакын), Озд шаарларында жайгашкан. 2005-жылы 43 миӊ т алюминий (Айке, Инот) өндүрүлгөн. Жез ж-а жез куймасы Чепель комбинатында (Будапешт шаарында) өндүрүлөт. Машина куруунун эӊ маанилүү жана тез темп менен өнүккөн тармагы – электр-техника жана электроника өнөр жайлары (мобилдүү телефон, үн жазуу жана кайра угузуу приборлору, тиричилик электр приборлору, жарык берүүчү булактар ж. б.). Анын негизги борборлору: Будапешттин борбордук бөлүгү, Дьёр, Мишкольц, Дебрецен, Секешфехервар шаарлары. Транспорттук машина куруу өнөр жайынын тез темп менен өнүгүүсү Венгрияда чет өлкөлүк ири автомобиль компанияларынын түзүлүшү менен байланыштуу. Жеӊил автомобилдерди кураштыруу («Volkswagen», «Opel» ж. б.) заводдору иштейт. 1999-жылы «Opel» автомобилин чыгаруу токтотулуп, завод кыймыл бергич мотор блокторун даярдайт. Венгр «RABA» автокомпаниясы дизель кыймылдаткычтарын, жүк ташуучу автомобилдерди, шассилерди, ошондой эле «Ikarus» автобусун, Будапешттеги заводдор темир жол техникасын (локомотив, вагондор ж. б.) чыгарат. Химия өнөр жайынын негизги тармагы – фармацевтикалык, дары-дармек өндүрүү; нефть-химия өнөр жайы (негизинен пластмасса) өнүккөн. Венгрия европалык Союзга кирүү менен катар, андагы рынок талашкан атаандаштыкка, Европа союзу тарабынанн айлана-чөйрөнү коргоо боюнча коюлган катуу талаптарга туруштук бере албай өндүрүштүн айрым тармактары жакшы өнүгө албай жатат. А й ы л ч а р б а с ы. 90-жылдардын башында өлкөнүн айыл чарбасында кризис болгон. Айыл чарба кооперациянын шашылыш жоюлушу, жер реформасын жүргүзүдө кеткен кемчиликтер, жетишсиз каржылоо ж. б. себептер айыл чарба өндүрүшүнүн кыйла төмөндөп кетүүсүнө алып келген. 90-жылдарда ички дүӊ продукциясындагы айыл чарба продукциясынын үлүшү 17,7%тен (1992-жылкы) 3,3%ке (2004) чейин төмөндөгөн, агрардык продукцияны 
[[File:ВЕНГРИЯ84.png | thumb | Токай өрөөнүндөгү жүзүмзар.]]
экспорттоонун көлөмү, айдоо жерлердин аянты, малдын саны кыскарган. Өлкөнүн азыркы агрардык саясаты айыл чарбанын экономикадагы ролун чыӊдоого, айрыкча буудай, эт, жашылча, мөмө-жемиш жана шарап өндүрүүнү өнүктүрүүгө багытталган. Айыл чарбага жарактуу жери 6,4 млн ''га''дан ашык (2002), анын ичинен 78%и – айдоо жер (же Венгриянын аймагынан ½), 5%тен ашыгы бак-дарак жана жүзүмзар, 17%и табигый тоют жерлер. Сугат жеринин аянты 210 миӊ ''га''дан ашык. Дыйканчылыгынын негизин жүгөрү жана буудай өстүрүү түзөт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, гибрид буудай жана кара буудай, сулу, люцерна, жүгөрү ж. б. тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Негизги техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча, күн карама, рапс. Айыл чарбасында картошка, дарбыз, томат, капуста айдалат. Жүзүмчүлүк өнүккөн. Венгрия ак жана кызыл шарабы менен белгилү. Мал чарбасы айыл чарба продукциясынын 60%тен ашыгын берет. Анын негизги тармагы – чочкочулук. Ортоӊку Венгр тоолорунда жана Дунантулда, ошондой эле Будапешттин тегерегинде бодо мал асыралат. Үй куш чарбасы өнүккөн. Экономикасынын ири сектору – т е й л ө ө ч ө й р ө с ү; анын маанилү тармактары: банк-кредит системасы жана камсыздоо тейлөөсү, соода жана турмуш-тиричилик жактан тейлөө, транспорт жана байланыш, билим берүү, саламаттыкты сактоо, административдик жактан тейлөө ж. б. Туризм – экономиканын өнүгүп жаткан тармактарынын бири. Ал ички дүӊ продукциясынын 10%ке жакынын түзөт; анда экономикалык активдүү калктын 7%ке жакыны же 300 миӊдей адам иштейт. Жыл сайын 15 млндон ашык чет элдик туристтер келет. Венгрия Европанын борбордук бөлүгүндө жайгашкан транспорттук-географиялык ыӊгайлуу абалы жана өнүккөн транспорттук коммуникация тармагы менен өзгөчөлөнөт. Ички жүк ташуунун жалпы көлөмүнүн (36,4 млрд т ·''км'') 56,6%и автомобиль транспортуна, 24,4% темир жолго, 14,9% куур транспортуна, 3,9% дарыя транспортуна, 0,2% башкаларга таандык. Эл аралык жана транзиттик (Венгриянын аймагы аркылуу өткөн) жолдордо ташылган бардык жүктүн 62,3%и таандык. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 159,6 миӊ ''км'' (анын ичинен асфальтталганы 70,1 миӊ ''км''); темир жолунуку 7937 миӊ ''км'' (анын ичинен 7682 ''км''и европалык стандартка ылайык, 2628 ''км''и электрлештирилген), ички суу жолунуку 1622 ''км'' (негизинен Дунай аркылуу). Негизги дарыя порттору Дунайда: Будапешт, Дунауйварош, Байя, Мохач ж. б. Куур магистралдарынын узундугу 5722 ''км'' (2004), анын ичинен газ куурунуку 4397 ''км'', нефть куурунуку 990 ''км'', нефть продуктулар куурунуку 335 ''км''. Венгриянын аймагы аркылуу магистралдык газ куурлары – «Братство» (Россиядан Украина аркылуу) жана «Баумгартнер-Дьёр» (Австриядан); нефть куурлары – «Достук–I» (Россиядан Украина аркылуу) «Достук–II» (Россиядан Украина ж-а Сло- 
[[File:ВЕНГРИЯ85.png | thumb | Венгрия акчасы.]]
вакия аркылуу) жана «Адрия» (Хорватиядан) өтөт. Будапештке жакын «Ферихедь» эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн экспортунда машиналар жана жабдуулар (байланыш каражаттары, үн жазып, кайра угузуучу жабдуулар, автоматташтырылган маалымат системасы, тиричилик жана өнөр жайлык маанидеги электр приборлору ж. б.) басымдуу; ошондой эле башка өнөр жай буюмдарын, азык-түлүк товарларын, ичимдиктерди, сырьё, электр-энергиясын, отунду негизинен Германияга, Австрияга, Италияга, Францияга, Улуу Британияга чыгарат. Төмөнкү импорттук товарлар – машина жана жабдууларды, башка өнөр жай буюмдары, отун жана электр-энергиясы, түрдүү сырьёлор Германиядан, Россиядан, Австриядан, Кытайдан, Италиядан, Франциядан алынат. '''Маданияты.''' Агартуу иши XII–XIII кылымдарда өнүгө баштаган. 1844-жылы башталгыч жана орто мектептерде венгр тилинде окутуу тууралуу мыйзам кабыл алынган. Агартуу системасы өзгөрүп, 1948-жылы бардык мектеп мамлекеттин карамагына өткөн. Мектеп жашына чейинки курактагы балдар үчүн (3–6 жаш) бала бакчалары, 8 жылдык мектеп, жалпы билим берүүчү орто мектеп-гимназиялары бар. 1990-жылдардын аягынан окуу жайларын жетектөө жергиликтүү бийлик органдарына жүктөлгөн. 1998-жылы билим берүүнүн улуттук программасы кабыл алынган. Билим берүү системасы мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекемелерден турат. 6–18 жашка чейин окутуу милдеттүү жана акысыз. 2003/04–окуу жылында балдардын 80%и мектепке чейинки мекемеге барган, 99%и – башталгыч мектепте, 92%и – орто окуу жайларында окуган. Негизинен калктын билимдүүлүгү (15 жаштан жогору, 2004) 99,3%ти түзөт. Жогорку билим берүү системасы өнүккөн. 18 мамлекеттик университет, 5 диний университет, 1 менчик университет жана 12 мамлекеттик, 21 диний, 9 менчик коллеждери иштейт. Будапештте Э. Лоранда атындагы университети (1635), И. Ф. Земмельвейс атындагы медицина университети (1769), ошондой эле Венгрия ИА, Сеченьи атындагы мамлекеттик китепкана, Улуттук музей (1802), Улуттук галерея (1957), табият таануу тарыхынын улуттук музейи (1802), сүрөт өнөр музейи (1896) бар. Мезгилдүү басма сөзү XVIII кылымдын башында пайда болгон. 1918-жылы «Вёрёш уйшаг» гезитинин 1-саны чыккан. Учурда 10 улуттук жана 24 жергиликтүү гезиттер чыгарылат (2005). Өлкөнүн ичине жана чет өлкөлөргө маалымат таратуу ишин Венгр телеграф агентчилиги (1880-жылы негизделген) жүргүзөт. 1925-жылдан радиоуктуруу, 1958-жылдан туруктуу телекөрсөтүү башталган. «Maguar TV» мамлекеттик телекомпаниясы 2 каналды башкарат. Венгр жазмасы Венгр мамлекети (IX кылым) жаралганда эле пайда болгон. Бир топ убакыт адабият венгр тилинде эмес, латын тилинде өнүккөн. Венгр жазма адабиятынын башаты – фольклор (XI–XII кылымдарга таандык). XIII–XIV кылымдарда венгр адабияты диний багытта өнүккөн. Кийинчерээк Я. Витез (1408–1472) менен Я. Паннониус (1434–1472) алгачкылардан болуп адабиятты гуманисттик багытка бурган. XVI кылымдын 2-жарымында венгр адабиятында ренессанстык проза пайда болуп, байыркы венгр аӊыздарына негизделген аӊгемелер, тамсилдер, памфлеттер жазылган (Г. Хельтаи, 1574-жылы өлгөн, П. Борнемисса, 1535–1584). ''Кайра жаралуу'' доорунун көрүнүктүү өкүлү Б. Балашши (1554–1594). Анын лирикалары Венгрия адабиятынын өнүгүшүнө зор таасир тийгизген. XVII–XVIII кылымдарда венгр адабиятында ''барокко'' агымы пайда болгон (П. Пазмань, 1570–1637; М. Зриньи, 1620–1664). Алардын поэзиясында ак сөөктөрдүн жашоо-турмушу чагылдырылган. XVIII кылымдын аягынан Венгрия адабияты ''агартуучулук'' багытта өнүккөн (М. Бетлен, К. Микеш, Ф. Ракоци). XIX кылымдарда венгр адабиятында ар кыл багыттар пайда болду, негизинен романтизм багытында өнүккөн. Ш. Кишфалуди лирикалык поэзияны, Я. Бачаньи граждандык лириканы, Ф. Казинци венгр адабий тилин, М. Чоконаи-Витез поэзияны, Й. Катона драманы, М. Фазекаш фольклордук багыттагы поэзияны өнүктүрүүгө салым кошушкан. Романтизм элдик поэзияга жана элдин өткөн турмушун сүрөттөөгө көӊүл бөлдү (Мисалы Ф. Кёльчеинин лирикалары, (1790–1838); М. Йошиктин романдары, (1797–1865); М. Вёрёшмтартинин ырлары менен поэмалары (1800–1855)]. Реализмдин өнүгүүсүндө Вёрёшмартинин тарыхый драмалары, Й. Этвёштун (1813–1871) прозалары чоӊ роль ойногон. Ш. Петёфинин (1823–1849) поэзиясы венгр адабиятына чоӊ бурулуш алып келген. Анын ырларынын мазмуну революциялык.-демократиялык негизде болуп, элдин аӊ-сезимин ойготкон. Ошондой эле поэзияда Э. Ади, М. Бабич, Д. Костоланьи, Д. Юхас, прозада Ж. Морица, М. Кафка, Д. Круди сыяктуу акын-жазуучулар өзгөчөлөнгөн. Көпчүлүгү экспрессионизм, сюрреализм багытында чыгармаларды жаратышкан. СССРде эмиграцияда жүргөн Мате Залка (1896–1937), А. Комят (1891–1937) өӊдүү жазуучулар социалисттик реализмге ыкташкан. Венгрия Эл Республикасы түзүлгөндөн кийин адабият социалисттик реализмдин жолу менен өнүккөн. Й. Фодор, А. Гидаш, Д. Ийеш, И. Ваш, Ш. Вереш, Л. Беньямина, М. Ваци, Л. Надь, И. Шимона, Ф. Юхаса, Маргит Сеч, Л. Мештерхази, И. Шаркади, Д. Фекете, Ш. Шамоди Тота, Ф. Шанта, Л. Галамбоша, Э. Галгоци, К. Сакони ж. б. акындар, жазуучулар жана драматургдар кыйла чыгармаларды жаратышкан. XX кылымдын 60-жылдарында Ийештин, Шимондун, Вацинин, Гараинин ырлары жана Дарваштын «Нөшөрлүү жамгыр» (1963) романы, Фекеттин «Дарыгердин өлүмү» повести (1963), Шанттын «Жыйырма саат» (1964), Эркендин «Тотовдун үй-бүлөсү» (1966) сыяктуу чыгармалар жарыяланган. 1970-жылдары модернизм багытында жаш акын-жазуучулар чыгышкан (П. Эстерхази, П. Надаш, Д. Шпиро, Л. Краснохоркаи, Д. Тандори ж. б.). 1980–1990-жылдары адабият постмодернизм багытында өнүктү (Ш. Тар жана башкалар). Венгрия адабиятында 1990-жылы жазуучулар Д. Конрад, Б. Хамваш жана акын Д. Петринин чыгармалары өзгөчөлөнгөн. Венгрияда дүйнөлүк адабияттын 9 томдук энциклопедиясы жарык көргөн. «Венгриянын эл жомоктору» (1959), Ш. Петёфинин «Ырлар жана поэмалар» (1957), Ш. Наддын «Элдешүү» (1953), М. Кальмандын «Аргасыз нике» (1962) деген китептери кыргыз тилинде жарыкка чыккан. Венгрия жеринде неолит мезгилиндеги скиф, кельт искусствосунун эстеликтери, чопо айкелдери сакталган. Орто кылымда роман стилиндеги чиркөөлөр курулган. XI кылымдагы өнөр искусствосунун эстеликтерине византиялыктардын таасири болгон (король Иштван Iнин таш күмбөзү, Фельдебрёдогу «төмөнкү храмда» сүрөттөрдөн фрагменттер). Готика стилиндеги турак жайлар, бийик дубал менен курчалган жана мунаралуу сепилдер (Диошдьёр, Вишеград) курулган. 
[[File:ВЕНГРИЯ86.png | thumb | Будапешттеги кол өнөрчүлүк искусство музейи. 1891–1896. Архитектор Э. Лехнер.|441x441px]]
XIV–XV кылымдарда Европада станоктук живопись өнүккөн. Бир туугандар Мартон жана Дьерд Коложвари (XIV кылымдын 2-жарымы) ошол замандагы венгр королдору жана касиеттүүлөрдүн коло статуяларын жасашкан. XVI кылымда Кайра жаралуу доорунун архитектурасы, XVII кылымдын аягы – XVIII кылымдын башында барокко, XIX кылымдын 1-жарымында классицизм стили өкүм сүргөн (Пешттеги улуттук музей, 1837–1847, архитектор М.Поллак; И. Ференцинин портреттик жана статуялык чыгармалары). 
[[File:ВЕНГРИЯ87.png | thumb | Ньирбатор айылында чиркөөдөгү элдик барокко стилиндеги айкел.|260x260px]]

[[File:ВЕНГРИЯ88.png | thumb | З. Т. Чотвари. «Жалгыз кедр». 1907. Венгр улуттук гал. (Будапешт).|left|274x274px]]
Живописте 1830–1840-жылдарда классицизмдин белгилери романтизм тенденциялары менен айкалышып, бидермейердин таасиринде болгон (К. Марко Улуусунун пейзаждары; М. Барабаштын портреттери, пейзаждары жана жанрдык сценалары). XIX кылымда графика, айкел жана архитектура кеӊири өнүгөт. 1860-жылдардын аягында коомдогу социалдык карама-каршылыктар реалисттик жанрдагы живопистин негизделишине алып келген. Белгилүү венгр сүрөтчү-демократ М. Мункачинин чыгармалары түстөрдүн таасирдүү гаммасы менен айырмаланган. XIX–XX кылымдардын аралыгында Венгрия искусствосунда «модерн» багыты пайда болгон (Будапешттеги искусство музейи, 1891–1896, архитектор Э. Лехиер). Будапешттин аянттарында жана гүл бактарында параддык монументтер курулган (Венгриянын 1000 жылдыгына арналган эстелик, 1894–1929, айкелчиси Д. Зал жана башкалар). Фашисттик диктатуранын мезгилинде көпчүлүк венгр сүрөтчүлөрү чет өлкөлөрдө иштешкен (Б. Уиц, Ш. Бортник, Ш. Эк, Л. Мохой-Надь жана башкалар). 1945-жылдан кийин өлкөдө имараттарды жасалгалоо фреска, мозаика, дубал живописи, сграффито, майда скульптуралык формалар колдонулган (Элдик стадион, 1948–1953; Будапешттеги Эржебет көпүрөсү, 1945; Дебрецен менен Кечкеметтеги мейманканалар жана башкалар). Венгр сүрөт искусствосун өнүктүрүүдө улуттук реалисттик салттардын мурасчылары (жипописчилер И. Сеньи, А. Бернат, скульпторлор Ф. Меддьеши, Ш. Микуш жана башкалар) зор эмгек сиӊиришкен. 1960-жылдардын искусствосуна көркөм изденүүлөрдүн көп жактуулугу мүнөздүү. 1970-жылдардын искусствосуна эмоциялуу-экспрессиялуу чечмелөө, кээде символизм менен сюрреализмдин татаал белгилерин киргизүүгө (Т. Чернуштун живописи, И. Варганын айкели, А. Граштын графикасы жана башкалар) кызыгуу сезилет. Балет спектаклдерин 1839-жылы чет өлкөлүктөр коюп баштаган. Алгачкы венгр балет артисти Э. Араньвари болгон. XIX кылымдын 90-жылдарында улуттук сюжеттеги балеттер аткарылган. XX кылымдын башталышында балетмейстер Н. Гуэрра бийчилерди тарбиялап, бир топ балеттерди койгон. 1920–1930-жылдары композиторлор Б. Барток, З. Кодай балеттик музыка жаза баштаган. Ошол кезде балетмейстер Д. Харангозойгон алгачкы спектаклин койгон. 1945-жылдан классикалык жана заманбап балеттер коюлган. Белгилүү улуттук балеттер, анын ичинде көп актылуу «Колуктунун бетаарчысы» (1951, Е. Кенешшей) балети жаралган. Бартоктун балеттери кеӊири белгилүү болгон. Элдик бийдин өнүгүшүнө көӊүл бурулган. Эӊ чоӊ балет труппасы Будапешттеги опера театрында. 1950-жылы Будапештте балет искусство институту ачылган. 1960-жылдан Печеде И. Экктин жетекчилиги менен ошол кездеги композиторлордун балеттери коюлган. 1979-жылы Дьёр шаарында И. Марконун жетекчилиги менен балет труппасы уюшулган, 1992-жылдан азыркы замандын бийлеринин фестивалы өткөрүлгөн. 
[[File:ВЕНГРИЯ89.png | thumb | Б. Бартоктун «Жыгач канзаада» балетинен көрүнүш. Хореограф Д. Харангозо. Венгр мамлекеттик операсы.|381x381px]]
Венгрияда профессионал музыкалык маданият XIII кылымда өнүгө баштаган. XV кылымда Буда шаарында король сарайынын капелласы уюштурулган. Венгрия музыкасынын өнүгүшүнө XVIII кылымдын аягындагы вербункош деп аталуучу аспаптык музыка өзгөчө таасир тийгизген. Вербункошко жаӊы музыкалык элементтерди кошуп жана аны өөрчүтүп, композитор И. Ружичка «Беланын качышы» (1822) туӊгуч венгр операсын жазган. Вербункош Батыш Европа музыкасына чоӊ таасир тийгизген, композиторлор ''Гайдн, Моцарт, Бетховен,'' Вебер, кийинчерээк Г. ''Берлиоз'', Й. Брамс, Ф. ''Лист'' аны чыгармачылыктарына колдонушкан. Ф. Эркель улуттук-романтикалык венгр операсына негиз салуучу катары баатырдык-патриоттук сюжеттеги («Банк бан», «Дьердь Дожа» жана башкалар) операларды жазган. 1837-жылы Пешт шаарында опера театры, 1840-жылы улуттук консерватория, 1853-жылы Филармония коому ачылган. XIX кылымдагы венгр улуттук музыка маданиятынын өнүгүшүнө көрүнүктүү композитор жана пианист Ф. Лист зор таасир тийгизген. XX кылымда Венгрия музыкасынын өнүгүү жолу композитор З.Кодай менен Б. Бартоктун композиторлук жана этнографиялык эмгектерине байланыштуу. 
[[File:ВЕНГРИЯ90.png | thumb | Ф. Лист. М. Мункачи тарткан портрет. 1886. Венгр улуттук галереясы (Будапешт).|left|372x372px]]
Өлкөдөгү музыкалык маданияттын борбору – Будапешт. Бул жерде Ф. Лист атындагы Улуттук музыкалык академия, Б. Барток атындагы консерватория, Венгр опера театры, Борбордук опера театры, Будапешттеги симфониялык оркестр, Венгрия мамлекеттик симфониялык оркестри, Венгрия филармониясынын оркестри жана башкалар бар. Мамлекеттик эл-бий ансамбли, «Будапешт» бий ансамбли жана башка көркөм чыгармачылык коллективдер белгилүү. Көрүнүктүү венгр аткаруучулары – дирижёр Я. Ференчик, пианистка А. Фишер, скрипачтар – Д. Ковач жана В. Татраи жана башка опера ырчылары – А. Фараго, Р. Илошфальви, Д. Мелиш, Й. Рети, Э. Хази, М. Ласло, Ю. Орос, О. Сени; музыка изилдөөчүлөр жана музыка сынчылар – Б. Сабольчи, А. Мольнар, И. Уйфалушши жана башкалар. Венгрияда туӊгуч театр труппасы театр ишмери Л. Келемендин жетекчилиги менен 1790-жылы уюшулган. 1796-жылы мещандык немец драмалары (А. Коцебу, Ф. Шрёдер жана башкалар), классикалык (Г. Э. Лессинг, У. Шекспир, Мольер) жана венгр драматургдарынын (Ф. Бешшеньей) пьесалары көрсөтүлгөн. 1792-жылы бир тууган Фейерлердин жетекчилигинде Клужда (Трансильвания) театр өз чыгармачылыгын баштаган. Алгачкы венгр профессионал актёрлору улуттук театр мектептерин түзүшкөн. XIX кылымдын башында Венгрия «кыдырма» театрлары шаар, кыштактарда оюн көрсөтүшкөн. Ошол кездеги Г. Дерине-Сеппатаки, Ж. Сентпетери, К. Медьери сыяктуу белгилүү сахна чеберлери чыккан. 1837-жылы Пешт шаарында «Мадьяр сингаз» театры ачылып, 1870-жылдан Венгрия улуттук театры негизделген. У. Шекспир, Н. В. Гоголь, («Текшерүүчү») Г.Ибсен («Нора») жана башка драматургдардын пьесалары, опералык спектаклдер көрсөтүлгөн. XIX кылымдын аягында Будада «Непсинхаз», Пештте «Вигсинхаз» (1896) элдик театрлары ачылган. 1958-жылы Будапештте театр институту, театр, кино институту уюшулган. Венгрияда 30дан ашык театр иштейт (1970). 1896-жылы Будапештте туӊгуч кино-театр ачылган жана хроника фильмдери чыгарылган 1901-жылы «Бий» тасмасы тартылган (режиссёру Б. Житковский), 1912-жылы көркөм тасма тартуу башталган. 1948-жылы Венгрия кинематографиясы улутташтырылган. Фашисттик бийлик учурунда буржуазиялык көз караштагы тасмалар чыккан. Көрүнүктүү кино ишмерлери чет мамлекеттерге кеткен. Өлкө немец-фашист баскынчыларынан бошотулгандан кийин улуттук кино өнөрү өркүндөй баштаган. «Европанын бир жеринде» (1947), «Бир укум жер» (1948) жана башка кеӊири белгилүү тасмалар тартылган. 1960-жылдардагы тасмаларда чындык курч мүнөздө көрсөтүлүп («20 саат», 1964), адамдардын өз ара мамилелерин («Ата», 1966), венгр элинин XIX кылымдагы фашисттик эзүү мезгилиндеги («Үмүтсүз», 1965; «Муздак күндөр», 1966) жана жаштар турмушу («Кыялдануу», 1964) чагылдырылган. Ш. Печи, К. Тольнаи, М. Габор, Л. Башти, Е. Руткаи, М. Теречик, И. Шинкович, И. Дарваш, З. Латинович жана башка белгилүү киноактёрлору бар. Кино тармагындагы адистерди Будапешттеги театр жана кино академиясы даярдайт. 1956-жылы кинематография илим-изилдөө институту уюштурулган.

 Ад.: ''Власова Т. В''. Венгрия. М., 1948; ''Романова Э. П''. Современные ландшафты Европы. М., 1997; Деловая Венгрия: Экономика и связи с Россией. М., 2002–2005–. Т. 1–7–; ''Россиянов О. К.'' Реализм в новой венгерской прозе. М., 1979; Литературный энциклопедический словарь. М., 1987; Два века венгерской литературы. М., 1997.
[[Category: 2-том]]

ВЕНГРИЯ

2026-06-19T09:14:40Z

Dilde:

'''ВЕ́НГРИЯ ''' (Magyarorszfg), В е н г р Р е с п у б л и к а с ы (Magyar Kцztfrsasfg) – Борбордук Европадагы мамлекет, Дунай дарыясынын алабынын борбордук бөлүгүндө. Түндүгүнөн Словакия, чыгышынан 
[[File:ВЕНГРИЯ78.png | thumb | none]]
Украина жана Румыния, түштүгүнөн Сербия менен Черногориянын, ошондой эле Хорватия менен Словениянын мамлекеттик биримдиктери, батышынан Австрия менен чектешет. Аянты 93,0 миӊ ''км''2. Калкы 9,6 млн (2024). Борбору – Будапешт шаары. Мамлекеттик тили – венгр тили. Акча бирдиги – форинт. Административдик-аймактык жактан 19 облустан (медье), республикага баш ийген 1 шаардан (Будапешт) турат (к. таблица). 

Таблица бар
 <center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)</center>
[[Файл:ВЕНГРИЯ ТАБЛ 1-Бөл.png|thumb]]
 
[[Файл:ВЕНГРИЯ ТАБЛ 2-Бөл.png|thumb]]

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Венгрия – унитардык мамлекет. Конституциясы 1949-жылы кабыл алынган (1989, 1997, 2003, 2011-жылдарда өзгөртүүлөр киргизилген). Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, парламент тарабынан 5 жылдык мөөнөткө шайланат (экинчи мөөнөткө шайланууга укуктуу). Мыйзам чыгаруу бийлигининин жогорку органы – бир палаталуу Мамлекеттик чогулуш (386 депутаттан турат, 4 жылга шайланат). Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген Өкмөт ишке ашырат. Премьер-министр президенттин сунушу менен парламент тарабынан шайланат. Саясий партиялары: Венгрия демократиялык форуму, Христиан-демократиялык элдик партия, Эркин демократтар союзу, Венгрия социалисттик партиясы ж. б. '''Табияты.''' Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн Орто Дунай ойдуӊу ээлейт. Дунай дарыясынан чыгышты карай жайык түздүк – Альфёльд, батышты карай дөӊсөөлүү (бийиктиги 300 ''м''ге чейин) Дунантуль түздүгү созулуп жатат. Дунантулда жапыз бөксө тоолор – Баконь, Вертеш, Мечек ж. б. массивдер жайгашкан. Түндүк-батышындагы Кишальфёльд түздүгүнүн бир бөлүгү батышынан Альп тоолорунун тармактары (500–800 ''м'') менен чектешет. Түндүгүндөгү Карпаттын тармактарынын чет-жакалары аркылуу орто бийиктиктеги жанар тоо массивдери (Матра, мында өлкөнүн эӊ бийик жери – Кекеш чокусу орун алган, бийиктиги 1015 ''м''), Бюкк ж. б. платолор созулуп жатат. Карпаттын тармактарына рельефтин карсттык формалары (анын ичинде Агтелек үӊкүрү), жер астынан аккан суулар ж. б. мүнөздүү. Маанилүү кен байлыктардан боксит (ортонку Венгр тоолорунда), нефть жана газ (өлкөнүн түштүгүндө, түштүк-чыгышында, батышында, Будапешттин түндүк-чыгышында), күрөӊ көмүр (Ба- 
[[File:ВЕНГРИЯ79.png | thumb | Дунай дарыясы.]]

[[File:ВЕНГРИЯ80.png | thumb | Альфёльд түздүгү.]]
конь, Вертеш, Герече массивдеринде, Батыш Карпаттын тармактарында), лигнит (батыш чек арасында), темир (түндүк-чыгышында), марганец (Баконь), коргошун-цинк (Матра), жез (Батыш Карпат) кендери, ошондой эле металл эмес кен байлыктары бар. Геотерм энергиясынын запасы негизинен өлкөнүн борборунда жана түштүгүндө, минералдуу суу булактары батыш, түштүк, чыгыш жана борбордук райондорунда жайгашкан. Мелүүн континенттик климат өкүм сүрөт. Кышы салыштырмалуу жумшак (январдын орточо температурасы –2°Сден –4°Сге чейин), жайы узак жана ысык (июлдуку 20–22°С). Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү тоолордо жана өлкөнүн түштүк-батышында 800–900 ''мм''ден, борбордук бөлүгүндө жана Альфёльд ойдуӊунун чыгышында 450–500 ''мм''ге чейин; мында өтө кургакчыл мезгилдер да болот. Жаан-чачын жайдын башында жана күздө мол жаайт. Венгриянын аймагы ''Дунайдын'' алабына кирет (өлкөнүн аймагындагы узундугу 410 ''км''). Дунайга Венгриянын чегинде Драва, Раба, Шио дарыялары оӊ тараптан куят. Өлкөнүн чыгыш бөлүгү Дунайдын ири сол куймасы – Тисанын (Венгриянын чегиндеги узундугу 600 ''км'', анын 444 ''км''инде кеме жүрөт) алабына кирет. Дарыяларынын агымы, деӊгээли кескин өзгөрүп тургандыктан, ташкын көп болот; ташкындан сактануу жана суу агымын жөнгө салуу үчүн каналдар, жээктерине жалпы узундугу 4000 ''км''ден ашкан дамбалар курулган. Көптөгөн суу сактагычтарынын суу ташкынынан сактоодо жана ирригацияда мааниси зор. Өлкөдө 1 миӊден ашык көл бар; алардын ирилери: ''Балатон'', Нойзидлер-Зе (Венгриянын чегиндеги аянты 80 ''км''2), Веленцеи-То (26 ''км''2). Балатон көлүнүн түштүк-батыш чет жакасына жакын Европадагы эӊ ири жылуу көл – Хевиз (0,5 ''км''2) жайгашкан, анда баткак менен дарылоочу Хевиз курорту бар. Түздүктөрдө кара топурак үстөмдүк кылат; Альфёльд түздүгүндө шорлошкон кара топурак, шор топурактар кездешет. Тиса менен Дунайдын жээктерине аллювий топурактары мүнөздүү. Тоолорунда жана дөбө-дөӊсөөлөрүндө коӊур топурак жана рендзиндер өөрчүгөн. Топурак кыртышынын кыйла бөлүгү дефляцияга, эрозияга жана экинчи жолу шорлонууга дуушарланган. Табигый өсүмдүктөрү чарбалык аракеттен кыйла өзгөрүп кеткен; маданий ландшафт (айдоо жер, бак-дарак, жүзүмзар ж. б.) басымдуу. Токой Венгриянын аймагынын 19,9%ин ээлейт. Жазы жалбырактуу токой (эмен, граб, бук) Орто Венгр тоолорунда 300–400 ''м'' бийиктиктен өйдө таралган. Бёржёнь, Бюкк, Матра тоолорунда 800–1000 ''м'' бийиктикте кызыл карагайлуу жана карагай-көк карагайлуу токойлор кездешет. Отургузулган терек, ак акация ж. б. дарактардын көчөттөрүнүн (токой аянтынын 7,3%ин түзөт) сууну, топурак-кыртышты эрозиядан сактоодо мааниси зор. Венгриянын токоюнун ¼ бөлүгү кислоталуу жамгырдан жабыркайт. Өлкөнүн чыгышында (Хортобадь) кылкандуу, негизинен ак кылкандуу дүйүм чөптөрдөн, эмен, кайыӊ, ошондой эле арча, терек токойлору айкалышып өскөн талаа өсүмдүктөрүнөн турган ''пушта'' кездешет. Өлкөдө жалпы аянты 8,3 миӊ ''км''2 болгон коргоого алынган 236 аймак бар, анын ичинен Хортобадь, Агтелек улуттук парктары ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. '''Калкы.''' Негизинен венгрлер (92,3%, 2024), ошондой эле цыган, немис, словак, хорват, румын ж. б. жашайт. 1980-жылдан баштап элдин саны азаюуда. Негизги демографиялык проблема – балдардын аз төрөлүшү жана өлүмдүн көптүгү. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 68,2, аялдарыныкы – 76,9. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 108,4 киши туура келет. Шаар калкы 60%. Ири шаарлары: Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Печ, Эгер ж. б. Калктын 66,7% тейлөө чөйрөсүндө, өнөр жайы менен курулушта 27,1%, айыл жана токой чарбасында 6,2% эмгектенет. '''Тарыхы.''' Венгриянын аймагын адам баласы палеолит доорунан баштап мекендеген. Биздин заманга чейин 1-миӊ жылдыктан азыркы Венгриянын аймагын сактар (скифтер) жана кельттер, индевропалык уруулар – иллириялыктар, фракиялыктар мекендеген. Кийинчерээк герман, хунн, авар уруулары журт которуп келип, ушул жерден Батыш Рим империясына кол салып турушкан. Биздин заманга чейин 1-кылымдын аягында азыркы Венгриянын аймагы Паннония деп аталган Рим провинциясына айланат. Рим империясы кыйрагандан кийин, Паннония 5–9-кылымдарда хунндардын, вестготтордун, аварлардын кол салуусуна дуушарланып турган. Бул аймакта 430-жылы Аттилла баштаган Батыш хунн мам- 
[[File:ВЕНГРИЯ82.png | thumb | none]]
лекети курулуп, ал ыдыраган соң Баян хан баштаган аварлар мамлекети түптөлгөн. 796-жылы Авар кагандыгы Улуу Карл I тарабынан талкаланган. 895–896-жылдары азыркы Венгриянын аймагында, Тиса менен Дунайдын ортосунда жана Дунайдын аркы тарабындагы жерге Арпад падыша баштаган венгрлердин (мажарлардын) 7 уруусу келип отурукташат. Иштван Iнин тушунда (997–1038-жылдары башкарган) венгр мамлекети калыптанат. 1001-жылы ченде Венгрия өзүнчө королдук болот. Венгрияга католик үлгүсүндөгү христиан дини кирет. Венгриянын аймагын татар-монголдордун басып кириши (1240–41) жана ич ара согуштары өлкөнүн өнүгүшүнө тоскоолдук кылат. Бирок 14-кылымда өндүргүч күчтүн деӊгээли көтөрүлүп, товар өндүрүү жана товар-акча мамилеси өөрчүйт. 1301-жылы Арпаддар династиясы бийликтен кетип, анын ордуна Анжу династиясынын өкүлдөрү келет. Алар 1335-жылы чех, поляк королдору менен биригип, саясий-соода союзун түзүшөт. 1372-жылы Пешт университети ачылат. 16-кылымда Венгрияны түрктөр басып ала баштайт. 1526-жылы султан Сулайман I венгр жерин басып кирип, Мохачтын жанындагы салгылашууда венгрлердин аскерлери жеӊилүүгө учурайт. Венгриянын ортоӊку бөлүгүн түрктөр, батыш жана түндүк жагын Австрияны сурап турган Габсбургдар ээлейт, чыгышында Осмон империясына көз каранды Трансильвания княздыгы түзүлөт. 16–17-кылымдарда венгрлер түрк баскынчыларына, Габсбургдарга каршы күрөшөт. 1686-жылы австриялык жана венгр аскерлери түрктөрдү адегенде Будадан, анан бүткүл Венгриядан кууп чыгат. 697-жылы Венгрия королдугунун түндүк бөлүгүн дыйкандар көтөрүлүшү каптайт. 1703-жылы дыйкандар көтөрүлүш чыгарып, ошону менен Габсбургдар эзүүсүнө каршы улуттук-боштондук кыймыл башталат. Күрөшкө ири венгр феодалы Ференц II Ракоци жетекчилик кылат. Бирок көтөрүлүш жеӊилип калат. 19-кылымдын 30–40-жылдарында Венгрияда капиталисттик мамилелер өнүгө баштайт. Капитализмдин тез өнүгүшүн жактаган дворяндардын бир даары улуттук экономиканын жана маданияттын өсүшүнө кедерги болгон Габсбургдар эзүүсүн жок кылууга умтулат. 1848–49-жылдары Венгриядагы буржуазиялык революцияны (көрүнүктүү жетекчилери – Л. Кошут, Ш. Петёфи, М. Таячич) Габсбургдар орус падышасынын жардамы менен баскан. Жеӊилгенине карабастан, ал революция феодалдык-крепостной мамилелерди жоюуга жана капитализмдин өнүгүшүнө күчтүү түрткү берет. 1867-жылы Габсбургдар менен Венгрия биригип Австрия-Венгрия монархиясын түзгөн. Венгрия көз каранды эмес өкмөт жана парламентке ээ болгон. 1-дүйнөлүк согушка Венгрия Үчтүктөр Союзу тарабында катышып, согуштун аягында Венгрияда революция башталат жана анын натыйжасында Венгрия көз каранды эмес республика деп жарыяланат. 1919-жылы 21-мартта бийлик Бела Кун жетектеген Венгриянын социалисттик партиясына өтүп, ал Венгр Совет Республикасынын түзүлгөндүгүн жарыялайт. Бирок, 1919-жылы августа румын аскерлери Пештти оккуппациялап, 1920-жылы адмирал Хортинин диктатурасы орнотулат. ''Трианон тынчтык келишиминин (1920)'' шарттарына ылайык Венгрия аймагынын 1/3 бөлүгүнөн ажырайт. 1930-жылдардан Венгрия гитлердик Германия жана Италия менен жакындашып, 1940-жылы ал Антикоминтерндик жана Берлин пактыларына кол коюу менен 1941-жылы 2-дүйнөлүк согушка Германиянын союздашы катарында катышат. 1945-жылы апрелде Венгрия аймагы советтик аскерлер тарабынан бошотулгандан кийин Хортинин режими кулатылып, 1946-жылы 1-февралда Венгрия республика деп жарыяланат. Венгриянын азыркы чек арасы 1947-жылдагы Париж тынчтык келишими тарабынан аныкталган. 1949-жылы Венгрия жаӊы конституция кабыл алып, Венгр Эл республикасы деп аталган. 1955-жылы Венгрия ''Варшава келишиминин (1955)'' мүчөсү болуп кирген. Советтик үлгүдө социализмди куруу аракети өлкөдө М. Ракошинин керт башына сыйынуучулуктун калыптанышына, өлкөнүн саясатына каршы нааразычылыктарга алып келген. 1956-жылы Венгрияда Ракошинин коммунисттик режимине каршы козголоӊ башталган. Козголоӊ советтик аскерлердин жардамы менен басылып, 200 миӊге жакын адам чет өлкөгө кетүүгө аргасыз болгон (к. ''Венгриядагы козголоӊ''). Бийликке Я. Кадар баштаган жаӊы өкмөт келген. Чыгыш Европадагы саясий өзгөрүүлөргө байланыштуу 1989-жылдын аягында коммунисттер бийликтен кетип, коомдо демократиялык процесстер башталган. 1989-жылы 23-октябрда Венгрия Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланган. Көп партиялуу саясий система калыптанып, рыноктук жана демократиялык реформалар жүргүзүлө баштаган. Венгриянын алгачкы президенти болуп Арпад Гёнц шайланган (1990–2000-жылдары башкарган). 1991-жылы өлкөдөн советтик аскерлер чыгарылган. 1993–96-жылдарда Венгрия Румыния, Словакия, Украина менен учурдагы чек аралардын кол тийбестиги жөнүндө келишимдерге кол койгон. 1994-жылы Венгрия өз аймагында НАТОнун аскерлерин жайгаштырууну жактырган. 1999-ж. Венгрия НАТОго, 2004-жылы Европа Союзуна, 2007-жылы Шенген келишиминин курамына мүчө болуп кирген. 2002-жылдагы парламенттик шайлоодон кийин Венгрия Социалисттик партиясы (MСП) менен Эркин демократтар союзунун коалициясы бийликке келген. Өлкөдөгү кырдаал 2008-жылдагы дүйнөлүк экономикалык кризистен кийин кескин өзгөргөн. 2010-жылдын апрелиндеги парламенттик шайлоо Венгриянын саясий чөйрөсүн түп-тамырынан бери өзгөрттү. 262 парламенттик мандатка ээ болгон «Фидес—ХДНП» оңчул коалициясы жеңишке жетишти. Виктор Орбан премьер-министрликке шайланды. 2012-жылы өлкөдө жаңы конституция кабыл алынган. «Венгрия Республикасы» расмий түрдө “Венгрия” деп аталган. Жаңы конституцияда христиан дининин өлкөнүн турмушундагы өзгөчө ролу баса белгиленип, нике «эркек менен аялдын биримдиги» катары каралган. 2013-жылдын март айында Конституцияга бир катар түзөтүүлөр киргизилип, Конституциялык соттун ыйгарым укуктары чектелген. Өнөр жайды жана ишкердикти колдоо чараларынын аркасында В. Орбандын өкмөтү жумушсуздукту азайтып, ИДПнын өсүшүнө жетише алды (2014-жылы 3,5%, ЕБ өлкөлөрүнүн ичинен эң жакшы көрсөткүч). '''Экономикасы.''' Венгрия экономикасы орточо өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциясы 161,0 млрд долларды (2021) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 16,4 миӊ доллардан туура келет. 1999-жылы чарба тармактарын приватташтыруу негизинен аяктаган. 2005-жылы ички дүӊ продукциясында тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 65,3%, өнөр жай жана курулушунуку 31,4%, айыл чарба жана токой чарбасыныкы 3,3%ти 
[[File:ВЕНГРИЯ83.png | thumb | «Пакш» АЭСи.]]
түзгөн (2004). 2002-жылдан өнөр жайы туруктуу өсө баштаган. Өнөр жай продукциясынын 1/2нин ашыгы (53%, 2005) экспортко чыгарылат. Анын башкы тармактары: машина куруу (анын ичинен электр-техника, электрондук өнөр жайы, транспорттук машина куруу), химия (анын ичинен нефть-химия, химиялык-фармацевтика), тамак-аш. Венгриянын отун-энергетикасына нефть жана нефть продукциялары (33,2%), табигый газ (37,1%), көмүр жана лигнит (14,3%), атом энергиясы (12,6%), гидроэнергия ж. б. булактар (2,8%) кирет. Энергия ресурстарынын 70%тен ашыгы сырттан, негизинен Россиядан (нефть, газ, таш көмүр, ядролук отун) алынат. Нефтини жана табигый газды казып алуу эки эседен ашык кыскарган. Нефтини кайра иштетүүчү эки заводу жылына 10 млн т продукция чыгарат. Электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 7530 ''МВт'' (2003). 2003-жылы 34,3 млрд ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 66,5%ке жакыны ЖЭСке, 32,1% АЭСке (Пакш шаарына жакын жайгашкан «Пакш» АЭСи, кубаттуулугу 3,0 ''МВт''), 0,6% ГЭСке, 0,8% ж. б-га туура келет. 90-жылдардын аягында кара металлургияны өндүрүү акырындык менен калыбына келе баштаган (негизинен сырттан келген сырьё менен). Негизги металлургия комбинаттары Дунауйварош, Диошдьёр (Мишкольцко жакын), Озд шаарларында жайгашкан. 2005-жылы 43 миӊ т алюминий (Айке, Инот) өндүрүлгөн. Жез ж-а жез куймасы Чепель комбинатында (Будапешт шаарында) өндүрүлөт. Машина куруунун эӊ маанилүү жана тез темп менен өнүккөн тармагы – электр-техника жана электроника өнөр жайлары (мобилдүү телефон, үн жазуу жана кайра угузуу приборлору, тиричилик электр приборлору, жарык берүүчү булактар ж. б.). Анын негизги борборлору: Будапешттин борбордук бөлүгү, Дьёр, Мишкольц, Дебрецен, Секешфехервар шаарлары. Транспорттук машина куруу өнөр жайынын тез темп менен өнүгүүсү Венгрияда чет өлкөлүк ири автомобиль компанияларынын түзүлүшү менен байланыштуу. Жеӊил автомобилдерди кураштыруу («Volkswagen», «Opel» ж. б.) заводдору иштейт. 1999-жылы «Opel» автомобилин чыгаруу токтотулуп, завод кыймыл бергич мотор блокторун даярдайт. Венгр «RABA» автокомпаниясы дизель кыймылдаткычтарын, жүк ташуучу автомобилдерди, шассилерди, ошондой эле «Ikarus» автобусун, Будапешттеги заводдор темир жол техникасын (локомотив, вагондор ж. б.) чыгарат. Химия өнөр жайынын негизги тармагы – фармацевтикалык, дары-дармек өндүрүү; нефть-химия өнөр жайы (негизинен пластмасса) өнүккөн. Венгрия европалык Союзга кирүү менен катар, андагы рынок талашкан атаандаштыкка, Европа союзу тарабынанн айлана-чөйрөнү коргоо боюнча коюлган катуу талаптарга туруштук бере албай өндүрүштүн айрым тармактары жакшы өнүгө албай жатат. А й ы л ч а р б а с ы. 90-жылдардын башында өлкөнүн айыл чарбасында кризис болгон. Айыл чарба кооперациянын шашылыш жоюлушу, жер реформасын жүргүзүдө кеткен кемчиликтер, жетишсиз каржылоо ж. б. себептер айыл чарба өндүрүшүнүн кыйла төмөндөп кетүүсүнө алып келген. 90-жылдарда ички дүӊ продукциясындагы айыл чарба продукциясынын үлүшү 17,7%тен (1992-жылкы) 3,3%ке (2004) чейин төмөндөгөн, агрардык продукцияны 
[[File:ВЕНГРИЯ84.png | thumb | Токай өрөөнүндөгү жүзүмзар.]]
экспорттоонун көлөмү, айдоо жерлердин аянты, малдын саны кыскарган. Өлкөнүн азыркы агрардык саясаты айыл чарбанын экономикадагы ролун чыӊдоого, айрыкча буудай, эт, жашылча, мөмө-жемиш жана шарап өндүрүүнү өнүктүрүүгө багытталган. Айыл чарбага жарактуу жери 6,4 млн ''га''дан ашык (2002), анын ичинен 78%и – айдоо жер (же Венгриянын аймагынан ½), 5%тен ашыгы бак-дарак жана жүзүмзар, 17%и табигый тоют жерлер. Сугат жеринин аянты 210 миӊ ''га''дан ашык. Дыйканчылыгынын негизин жүгөрү жана буудай өстүрүү түзөт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, гибрид буудай жана кара буудай, сулу, люцерна, жүгөрү ж. б. тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Негизги техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча, күн карама, рапс. Айыл чарбасында картошка, дарбыз, томат, капуста айдалат. Жүзүмчүлүк өнүккөн. Венгрия ак жана кызыл шарабы менен белгилү. Мал чарбасы айыл чарба продукциясынын 60%тен ашыгын берет. Анын негизги тармагы – чочкочулук. Ортоӊку Венгр тоолорунда жана Дунантулда, ошондой эле Будапешттин тегерегинде бодо мал асыралат. Үй куш чарбасы өнүккөн. Экономикасынын ири сектору – т е й л ө ө ч ө й р ө с ү; анын маанилү тармактары: банк-кредит системасы жана камсыздоо тейлөөсү, соода жана турмуш-тиричилик жактан тейлөө, транспорт жана байланыш, билим берүү, саламаттыкты сактоо, административдик жактан тейлөө ж. б. Туризм – экономиканын өнүгүп жаткан тармактарынын бири. Ал ички дүӊ продукциясынын 10%ке жакынын түзөт; анда экономикалык активдүү калктын 7%ке жакыны же 300 миӊдей адам иштейт. Жыл сайын 15 млндон ашык чет элдик туристтер келет. Венгрия Европанын борбордук бөлүгүндө жайгашкан транспорттук-географиялык ыӊгайлуу абалы жана өнүккөн транспорттук коммуникация тармагы менен өзгөчөлөнөт. Ички жүк ташуунун жалпы көлөмүнүн (36,4 млрд т ·''км'') 56,6%и автомобиль транспортуна, 24,4% темир жолго, 14,9% куур транспортуна, 3,9% дарыя транспортуна, 0,2% башкаларга таандык. Эл аралык жана транзиттик (Венгриянын аймагы аркылуу өткөн) жолдордо ташылган бардык жүктүн 62,3%и таандык. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 159,6 миӊ ''км'' (анын ичинен асфальтталганы 70,1 миӊ ''км''); темир жолунуку 7937 миӊ ''км'' (анын ичинен 7682 ''км''и европалык стандартка ылайык, 2628 ''км''и электрлештирилген), ички суу жолунуку 1622 ''км'' (негизинен Дунай аркылуу). Негизги дарыя порттору Дунайда: Будапешт, Дунауйварош, Байя, Мохач ж. б. Куур магистралдарынын узундугу 5722 ''км'' (2004), анын ичинен газ куурунуку 4397 ''км'', нефть куурунуку 990 ''км'', нефть продуктулар куурунуку 335 ''км''. Венгриянын аймагы аркылуу магистралдык газ куурлары – «Братство» (Россиядан Украина аркылуу) жана «Баумгартнер-Дьёр» (Австриядан); нефть куурлары – «Достук–I» (Россиядан Украина аркылуу) «Достук–II» (Россиядан Украина ж-а Сло- 
[[File:ВЕНГРИЯ85.png | thumb | Венгрия акчасы.]]
вакия аркылуу) жана «Адрия» (Хорватиядан) өтөт. Будапештке жакын «Ферихедь» эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн экспортунда машиналар жана жабдуулар (байланыш каражаттары, үн жазып, кайра угузуучу жабдуулар, автоматташтырылган маалымат системасы, тиричилик жана өнөр жайлык маанидеги электр приборлору ж. б.) басымдуу; ошондой эле башка өнөр жай буюмдарын, азык-түлүк товарларын, ичимдиктерди, сырьё, электр-энергиясын, отунду негизинен Германияга, Австрияга, Италияга, Францияга, Улуу Британияга чыгарат. Төмөнкү импорттук товарлар – машина жана жабдууларды, башка өнөр жай буюмдары, отун жана электр-энергиясы, түрдүү сырьёлор Германиядан, Россиядан, Австриядан, Кытайдан, Италиядан, Франциядан алынат. '''Маданияты.''' Агартуу иши XII–XIII кылымдарда өнүгө баштаган. 1844-жылы башталгыч жана орто мектептерде венгр тилинде окутуу тууралуу мыйзам кабыл алынган. Агартуу системасы өзгөрүп, 1948-жылы бардык мектеп мамлекеттин карамагына өткөн. Мектеп жашына чейинки курактагы балдар үчүн (3–6 жаш) бала бакчалары, 8 жылдык мектеп, жалпы билим берүүчү орто мектеп-гимназиялары бар. 1990-жылдардын аягынан окуу жайларын жетектөө жергиликтүү бийлик органдарына жүктөлгөн. 1998-жылы билим берүүнүн улуттук программасы кабыл алынган. Билим берүү системасы мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекемелерден турат. 6–18 жашка чейин окутуу милдеттүү жана акысыз. 2003/04–окуу жылында балдардын 80%и мектепке чейинки мекемеге барган, 99%и – башталгыч мектепте, 92%и – орто окуу жайларында окуган. Негизинен калктын билимдүүлүгү (15 жаштан жогору, 2004) 99,3%ти түзөт. Жогорку билим берүү системасы өнүккөн. 18 мамлекеттик университет, 5 диний университет, 1 менчик университет жана 12 мамлекеттик, 21 диний, 9 менчик коллеждери иштейт. Будапештте Э. Лоранда атындагы университети (1635), И. Ф. Земмельвейс атындагы медицина университети (1769), ошондой эле Венгрия ИА, Сеченьи атындагы мамлекеттик китепкана, Улуттук музей (1802), Улуттук галерея (1957), табият таануу тарыхынын улуттук музейи (1802), сүрөт өнөр музейи (1896) бар. Мезгилдүү басма сөзү XVIII кылымдын башында пайда болгон. 1918-жылы «Вёрёш уйшаг» гезитинин 1-саны чыккан. Учурда 10 улуттук жана 24 жергиликтүү гезиттер чыгарылат (2005). Өлкөнүн ичине жана чет өлкөлөргө маалымат таратуу ишин Венгр телеграф агентчилиги (1880-жылы негизделген) жүргүзөт. 1925-жылдан радиоуктуруу, 1958-жылдан туруктуу телекөрсөтүү башталган. «Maguar TV» мамлекеттик телекомпаниясы 2 каналды башкарат. Венгр жазмасы Венгр мамлекети (IX кылым) жаралганда эле пайда болгон. Бир топ убакыт адабият венгр тилинде эмес, латын тилинде өнүккөн. Венгр жазма адабиятынын башаты – фольклор (XI–XII кылымдарга таандык). XIII–XIV кылымдарда венгр адабияты диний багытта өнүккөн. Кийинчерээк Я. Витез (1408–1472) менен Я. Паннониус (1434–1472) алгачкылардан болуп адабиятты гуманисттик багытка бурган. XVI кылымдын 2-жарымында венгр адабиятында ренессанстык проза пайда болуп, байыркы венгр аӊыздарына негизделген аӊгемелер, тамсилдер, памфлеттер жазылган (Г. Хельтаи, 1574-жылы өлгөн, П. Борнемисса, 1535–1584). ''Кайра жаралуу'' доорунун көрүнүктүү өкүлү Б. Балашши (1554–1594). Анын лирикалары Венгрия адабиятынын өнүгүшүнө зор таасир тийгизген. XVII–XVIII кылымдарда венгр адабиятында ''барокко'' агымы пайда болгон (П. Пазмань, 1570–1637; М. Зриньи, 1620–1664). Алардын поэзиясында ак сөөктөрдүн жашоо-турмушу чагылдырылган. XVIII кылымдын аягынан Венгрия адабияты ''агартуучулук'' багытта өнүккөн (М. Бетлен, К. Микеш, Ф. Ракоци). XIX кылымдарда венгр адабиятында ар кыл багыттар пайда болду, негизинен романтизм багытында өнүккөн. Ш. Кишфалуди лирикалык поэзияны, Я. Бачаньи граждандык лириканы, Ф. Казинци венгр адабий тилин, М. Чоконаи-Витез поэзияны, Й. Катона драманы, М. Фазекаш фольклордук багыттагы поэзияны өнүктүрүүгө салым кошушкан. Романтизм элдик поэзияга жана элдин өткөн турмушун сүрөттөөгө көӊүл бөлдү (Мисалы Ф. Кёльчеинин лирикалары, (1790–1838); М. Йошиктин романдары, (1797–1865); М. Вёрёшмтартинин ырлары менен поэмалары (1800–1855)]. Реализмдин өнүгүүсүндө Вёрёшмартинин тарыхый драмалары, Й. Этвёштун (1813–1871) прозалары чоӊ роль ойногон. Ш. Петёфинин (1823–1849) поэзиясы венгр адабиятына чоӊ бурулуш алып келген. Анын ырларынын мазмуну революциялык.-демократиялык негизде болуп, элдин аӊ-сезимин ойготкон. Ошондой эле поэзияда Э. Ади, М. Бабич, Д. Костоланьи, Д. Юхас, прозада Ж. Морица, М. Кафка, Д. Круди сыяктуу акын-жазуучулар өзгөчөлөнгөн. Көпчүлүгү экспрессионизм, сюрреализм багытында чыгармаларды жаратышкан. СССРде эмиграцияда жүргөн Мате Залка (1896–1937), А. Комят (1891–1937) өӊдүү жазуучулар социалисттик реализмге ыкташкан. Венгрия Эл Республикасы түзүлгөндөн кийин адабият социалисттик реализмдин жолу менен өнүккөн. Й. Фодор, А. Гидаш, Д. Ийеш, И. Ваш, Ш. Вереш, Л. Беньямина, М. Ваци, Л. Надь, И. Шимона, Ф. Юхаса, Маргит Сеч, Л. Мештерхази, И. Шаркади, Д. Фекете, Ш. Шамоди Тота, Ф. Шанта, Л. Галамбоша, Э. Галгоци, К. Сакони ж. б. акындар, жазуучулар жана драматургдар кыйла чыгармаларды жаратышкан. XX кылымдын 60-жылдарында Ийештин, Шимондун, Вацинин, Гараинин ырлары жана Дарваштын «Нөшөрлүү жамгыр» (1963) романы, Фекеттин «Дарыгердин өлүмү» повести (1963), Шанттын «Жыйырма саат» (1964), Эркендин «Тотовдун үй-бүлөсү» (1966) сыяктуу чыгармалар жарыяланган. 1970-жылдары модернизм багытында жаш акын-жазуучулар чыгышкан (П. Эстерхази, П. Надаш, Д. Шпиро, Л. Краснохоркаи, Д. Тандори ж. б.). 1980–1990-жылдары адабият постмодернизм багытында өнүктү (Ш. Тар жана башкалар). Венгрия адабиятында 1990-жылы жазуучулар Д. Конрад, Б. Хамваш жана акын Д. Петринин чыгармалары өзгөчөлөнгөн. Венгрияда дүйнөлүк адабияттын 9 томдук энциклопедиясы жарык көргөн. «Венгриянын эл жомоктору» (1959), Ш. Петёфинин «Ырлар жана поэмалар» (1957), Ш. Наддын «Элдешүү» (1953), М. Кальмандын «Аргасыз нике» (1962) деген китептери кыргыз тилинде жарыкка чыккан. Венгрия жеринде неолит мезгилиндеги скиф, кельт искусствосунун эстеликтери, чопо айкелдери сакталган. Орто кылымда роман стилиндеги чиркөөлөр курулган. XI кылымдагы өнөр искусствосунун эстеликтерине византиялыктардын таасири болгон (король Иштван Iнин таш күмбөзү, Фельдебрёдогу «төмөнкү храмда» сүрөттөрдөн фрагменттер). Готика стилиндеги турак жайлар, бийик дубал менен курчалган жана мунаралуу сепилдер (Диошдьёр, Вишеград) курулган. 
[[File:ВЕНГРИЯ86.png | thumb | Будапешттеги кол өнөрчүлүк искусство музейи. 1891–1896. Архитектор Э. Лехнер.|441x441px]]
XIV–XV кылымдарда Европада станоктук живопись өнүккөн. Бир туугандар Мартон жана Дьерд Коложвари (XIV кылымдын 2-жарымы) ошол замандагы венгр королдору жана касиеттүүлөрдүн коло статуяларын жасашкан. XVI кылымда Кайра жаралуу доорунун архитектурасы, XVII кылымдын аягы – XVIII кылымдын башында барокко, XIX кылымдын 1-жарымында классицизм стили өкүм сүргөн (Пешттеги улуттук музей, 1837–1847, архитектор М.Поллак; И. Ференцинин портреттик жана статуялык чыгармалары). 
[[File:ВЕНГРИЯ87.png | thumb | Ньирбатор айылында чиркөөдөгү элдик барокко стилиндеги айкел.|260x260px]]

[[File:ВЕНГРИЯ88.png | thumb | З. Т. Чотвари. «Жалгыз кедр». 1907. Венгр улуттук гал. (Будапешт).|left|274x274px]]
Живописте 1830–1840-жылдарда классицизмдин белгилери романтизм тенденциялары менен айкалышып, бидермейердин таасиринде болгон (К. Марко Улуусунун пейзаждары; М. Барабаштын портреттери, пейзаждары жана жанрдык сценалары). XIX кылымда графика, айкел жана архитектура кеӊири өнүгөт. 1860-жылдардын аягында коомдогу социалдык карама-каршылыктар реалисттик жанрдагы живопистин негизделишине алып келген. Белгилүү венгр сүрөтчү-демократ М. Мункачинин чыгармалары түстөрдүн таасирдүү гаммасы менен айырмаланган. XIX–XX кылымдардын аралыгында Венгрия искусствосунда «модерн» багыты пайда болгон (Будапешттеги искусство музейи, 1891–1896, архитектор Э. Лехиер). Будапешттин аянттарында жана гүл бактарында параддык монументтер курулган (Венгриянын 1000 жылдыгына арналган эстелик, 1894–1929, айкелчиси Д. Зал жана башкалар). Фашисттик диктатуранын мезгилинде көпчүлүк венгр сүрөтчүлөрү чет өлкөлөрдө иштешкен (Б. Уиц, Ш. Бортник, Ш. Эк, Л. Мохой-Надь жана башкалар). 1945-жылдан кийин өлкөдө имараттарды жасалгалоо фреска, мозаика, дубал живописи, сграффито, майда скульптуралык формалар колдонулган (Элдик стадион, 1948–1953; Будапешттеги Эржебет көпүрөсү, 1945; Дебрецен менен Кечкеметтеги мейманканалар жана башкалар). Венгр сүрөт искусствосун өнүктүрүүдө улуттук реалисттик салттардын мурасчылары (жипописчилер И. Сеньи, А. Бернат, скульпторлор Ф. Меддьеши, Ш. Микуш жана башкалар) зор эмгек сиӊиришкен. 1960-жылдардын искусствосуна көркөм изденүүлөрдүн көп жактуулугу мүнөздүү. 1970-жылдардын искусствосуна эмоциялуу-экспрессиялуу чечмелөө, кээде символизм менен сюрреализмдин татаал белгилерин киргизүүгө (Т. Чернуштун живописи, И. Варганын айкели, А. Граштын графикасы жана башкалар) кызыгуу сезилет. Балет спектаклдерин 1839-жылы чет өлкөлүктөр коюп баштаган. Алгачкы венгр балет артисти Э. Араньвари болгон. XIX кылымдын 90-жылдарында улуттук сюжеттеги балеттер аткарылган. XX кылымдын башталышында балетмейстер Н. Гуэрра бийчилерди тарбиялап, бир топ балеттерди койгон. 1920–1930-жылдары композиторлор Б. Барток, З. Кодай балеттик музыка жаза баштаган. Ошол кезде балетмейстер Д. Харангозойгон алгачкы спектаклин койгон. 1945-жылдан классикалык жана заманбап балеттер коюлган. Белгилүү улуттук балеттер, анын ичинде көп актылуу «Колуктунун бетаарчысы» (1951, Е. Кенешшей) балети жаралган. Бартоктун балеттери кеӊири белгилүү болгон. Элдик бийдин өнүгүшүнө көӊүл бурулган. Эӊ чоӊ балет труппасы Будапешттеги опера театрында. 1950-жылы Будапештте балет искусство институту ачылган. 1960-жылдан Печеде И. Экктин жетекчилиги менен ошол кездеги композиторлордун балеттери коюлган. 1979-жылы Дьёр шаарында И. Марконун жетекчилиги менен балет труппасы уюшулган, 1992-жылдан азыркы замандын бийлеринин фестивалы өткөрүлгөн. 
[[File:ВЕНГРИЯ89.png | thumb | Б. Бартоктун «Жыгач канзаада» балетинен көрүнүш. Хореограф Д. Харангозо. Венгр мамлекеттик операсы.|381x381px]]
Венгрияда профессионал музыкалык маданият XIII кылымда өнүгө баштаган. XV кылымда Буда шаарында король сарайынын капелласы уюштурулган. Венгрия музыкасынын өнүгүшүнө XVIII кылымдын аягындагы вербункош деп аталуучу аспаптык музыка өзгөчө таасир тийгизген. Вербункошко жаӊы музыкалык элементтерди кошуп жана аны өөрчүтүп, композитор И. Ружичка «Беланын качышы» (1822) туӊгуч венгр операсын жазган. Вербункош Батыш Европа музыкасына чоӊ таасир тийгизген, композиторлор ''Гайдн, Моцарт, Бетховен,'' Вебер, кийинчерээк Г. ''Берлиоз'', Й. Брамс, Ф. ''Лист'' аны чыгармачылыктарына колдонушкан. Ф. Эркель улуттук-романтикалык венгр операсына негиз салуучу катары баатырдык-патриоттук сюжеттеги («Банк бан», «Дьердь Дожа» жана башкалар) операларды жазган. 1837-жылы Пешт шаарында опера театры, 1840-жылы улуттук консерватория, 1853-жылы Филармония коому ачылган. XIX кылымдагы венгр улуттук музыка маданиятынын өнүгүшүнө көрүнүктүү композитор жана пианист Ф. Лист зор таасир тийгизген. XX кылымда Венгрия музыкасынын өнүгүү жолу композитор З.Кодай менен Б. Бартоктун композиторлук жана этнографиялык эмгектерине байланыштуу. 
[[File:ВЕНГРИЯ90.png | thumb | Ф. Лист. М. Мункачи тарткан портрет. 1886. Венгр улуттук галереясы (Будапешт).|left|372x372px]]
Өлкөдөгү музыкалык маданияттын борбору – Будапешт. Бул жерде Ф. Лист атындагы Улуттук музыкалык академия, Б. Барток атындагы консерватория, Венгр опера театры, Борбордук опера театры, Будапешттеги симфониялык оркестр, Венгрия мамлекеттик симфониялык оркестри, Венгрия филармониясынын оркестри жана башкалар бар. Мамлекеттик эл-бий ансамбли, «Будапешт» бий ансамбли жана башка көркөм чыгармачылык коллективдер белгилүү. Көрүнүктүү венгр аткаруучулары – дирижёр Я. Ференчик, пианистка А. Фишер, скрипачтар – Д. Ковач жана В. Татраи жана башка опера ырчылары – А. Фараго, Р. Илошфальви, Д. Мелиш, Й. Рети, Э. Хази, М. Ласло, Ю. Орос, О. Сени; музыка изилдөөчүлөр жана музыка сынчылар – Б. Сабольчи, А. Мольнар, И. Уйфалушши жана башкалар. Венгрияда туӊгуч театр труппасы театр ишмери Л. Келемендин жетекчилиги менен 1790-жылы уюшулган. 1796-жылы мещандык немец драмалары (А. Коцебу, Ф. Шрёдер жана башкалар), классикалык (Г. Э. Лессинг, У. Шекспир, Мольер) жана венгр драматургдарынын (Ф. Бешшеньей) пьесалары көрсөтүлгөн. 1792-жылы бир тууган Фейерлердин жетекчилигинде Клужда (Трансильвания) театр өз чыгармачылыгын баштаган. Алгачкы венгр профессионал актёрлору улуттук театр мектептерин түзүшкөн. XIX кылымдын башында Венгрия «кыдырма» театрлары шаар, кыштактарда оюн көрсөтүшкөн. Ошол кездеги Г. Дерине-Сеппатаки, Ж. Сентпетери, К. Медьери сыяктуу белгилүү сахна чеберлери чыккан. 1837-жылы Пешт шаарында «Мадьяр сингаз» театры ачылып, 1870-жылдан Венгрия улуттук театры негизделген. У. Шекспир, Н. В. Гоголь, («Текшерүүчү») Г.Ибсен («Нора») жана башка драматургдардын пьесалары, опералык спектаклдер көрсөтүлгөн. XIX кылымдын аягында Будада «Непсинхаз», Пештте «Вигсинхаз» (1896) элдик театрлары ачылган. 1958-жылы Будапештте театр институту, театр, кино институту уюшулган. Венгрияда 30дан ашык театр иштейт (1970). 1896-жылы Будапештте туӊгуч кино-театр ачылган жана хроника фильмдери чыгарылган 1901-жылы «Бий» тасмасы тартылган (режиссёру Б. Житковский), 1912-жылы көркөм тасма тартуу башталган. 1948-жылы Венгрия кинематографиясы улутташтырылган. Фашисттик бийлик учурунда буржуазиялык көз караштагы тасмалар чыккан. Көрүнүктүү кино ишмерлери чет мамлекеттерге кеткен. Өлкө немец-фашист баскынчыларынан бошотулгандан кийин улуттук кино өнөрү өркүндөй баштаган. «Европанын бир жеринде» (1947), «Бир укум жер» (1948) жана башка кеӊири белгилүү тасмалар тартылган. 1960-жылдардагы тасмаларда чындык курч мүнөздө көрсөтүлүп («20 саат», 1964), адамдардын өз ара мамилелерин («Ата», 1966), венгр элинин XIX кылымдагы фашисттик эзүү мезгилиндеги («Үмүтсүз», 1965; «Муздак күндөр», 1966) жана жаштар турмушу («Кыялдануу», 1964) чагылдырылган. Ш. Печи, К. Тольнаи, М. Габор, Л. Башти, Е. Руткаи, М. Теречик, И. Шинкович, И. Дарваш, З. Латинович жана башка белгилүү киноактёрлору бар. Кино тармагындагы адистерди Будапешттеги театр жана кино академиясы даярдайт. 1956-жылы кинематография илим-изилдөө институту уюштурулган.

 Ад.: ''Власова Т. В''. Венгрия. М., 1948; ''Романова Э. П''. Современные ландшафты Европы. М., 1997; Деловая Венгрия: Экономика и связи с Россией. М., 2002–2005–. Т. 1–7–; ''Россиянов О. К.'' Реализм в новой венгерской прозе. М., 1979; Литературный энциклопедический словарь. М., 1987; Два века венгерской литературы. М., 1997.
[[Category: 2-том]]

Файл:ВЕНГРИЯ ТАБЛ 2-Бөл.png

2026-06-19T09:14:30Z

Dilde:

убактыл

ВЕНГРИЯ

2026-06-19T09:05:48Z

Dilde:

'''ВЕ́НГРИЯ ''' (Magyarorszfg), В е н г р Р е с п у б л и к а с ы (Magyar Kцztfrsasfg) – Борбордук Европадагы мамлекет, Дунай дарыясынын алабынын борбордук бөлүгүндө. Түндүгүнөн Словакия, чыгышынан 
[[File:ВЕНГРИЯ78.png | thumb | none]]
Украина жана Румыния, түштүгүнөн Сербия менен Черногориянын, ошондой эле Хорватия менен Словениянын мамлекеттик биримдиктери, батышынан Австрия менен чектешет. Аянты 93,0 миӊ ''км''2. Калкы 9,6 млн (2024). Борбору – Будапешт шаары. Мамлекеттик тили – венгр тили. Акча бирдиги – форинт. Административдик-аймактык жактан 19 облустан (медье), республикага баш ийген 1 шаардан (Будапешт) турат (к. таблица). 

Таблица бар
 <center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)</center>
[[Файл:ВЕНГРИЯ ТАБЛ 1-Бөл.png|thumb]]
 '''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Венгрия – унитардык мамлекет. Конституциясы 1949-жылы кабыл алынган (1989, 1997, 2003, 2011-жылдарда өзгөртүүлөр киргизилген). Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, парламент тарабынан 5 жылдык мөөнөткө шайланат (экинчи мөөнөткө шайланууга укуктуу). Мыйзам чыгаруу бийлигининин жогорку органы – бир палаталуу Мамлекеттик чогулуш (386 депутаттан турат, 4 жылга шайланат). Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген Өкмөт ишке ашырат. Премьер-министр президенттин сунушу менен парламент тарабынан шайланат. Саясий партиялары: Венгрия демократиялык форуму, Христиан-демократиялык элдик партия, Эркин демократтар союзу, Венгрия социалисттик партиясы ж. б. '''Табияты.''' Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн Орто Дунай ойдуӊу ээлейт. Дунай дарыясынан чыгышты карай жайык түздүк – Альфёльд, батышты карай дөӊсөөлүү (бийиктиги 300 ''м''ге чейин) Дунантуль түздүгү созулуп жатат. Дунантулда жапыз бөксө тоолор – Баконь, Вертеш, Мечек ж. б. массивдер жайгашкан. Түндүк-батышындагы Кишальфёльд түздүгүнүн бир бөлүгү батышынан Альп тоолорунун тармактары (500–800 ''м'') менен чектешет. Түндүгүндөгү Карпаттын тармактарынын чет-жакалары аркылуу орто бийиктиктеги жанар тоо массивдери (Матра, мында өлкөнүн эӊ бийик жери – Кекеш чокусу орун алган, бийиктиги 1015 ''м''), Бюкк ж. б. платолор созулуп жатат. Карпаттын тармактарына рельефтин карсттык формалары (анын ичинде Агтелек үӊкүрү), жер астынан аккан суулар ж. б. мүнөздүү. Маанилүү кен байлыктардан боксит (ортонку Венгр тоолорунда), нефть жана газ (өлкөнүн түштүгүндө, түштүк-чыгышында, батышында, Будапешттин түндүк-чыгышында), күрөӊ көмүр (Ба- 
[[File:ВЕНГРИЯ79.png | thumb | Дунай дарыясы.]]

[[File:ВЕНГРИЯ80.png | thumb | Альфёльд түздүгү.]]
конь, Вертеш, Герече массивдеринде, Батыш Карпаттын тармактарында), лигнит (батыш чек арасында), темир (түндүк-чыгышында), марганец (Баконь), коргошун-цинк (Матра), жез (Батыш Карпат) кендери, ошондой эле металл эмес кен байлыктары бар. Геотерм энергиясынын запасы негизинен өлкөнүн борборунда жана түштүгүндө, минералдуу суу булактары батыш, түштүк, чыгыш жана борбордук райондорунда жайгашкан. Мелүүн континенттик климат өкүм сүрөт. Кышы салыштырмалуу жумшак (январдын орточо температурасы –2°Сден –4°Сге чейин), жайы узак жана ысык (июлдуку 20–22°С). Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү тоолордо жана өлкөнүн түштүк-батышында 800–900 ''мм''ден, борбордук бөлүгүндө жана Альфёльд ойдуӊунун чыгышында 450–500 ''мм''ге чейин; мында өтө кургакчыл мезгилдер да болот. Жаан-чачын жайдын башында жана күздө мол жаайт. Венгриянын аймагы ''Дунайдын'' алабына кирет (өлкөнүн аймагындагы узундугу 410 ''км''). Дунайга Венгриянын чегинде Драва, Раба, Шио дарыялары оӊ тараптан куят. Өлкөнүн чыгыш бөлүгү Дунайдын ири сол куймасы – Тисанын (Венгриянын чегиндеги узундугу 600 ''км'', анын 444 ''км''инде кеме жүрөт) алабына кирет. Дарыяларынын агымы, деӊгээли кескин өзгөрүп тургандыктан, ташкын көп болот; ташкындан сактануу жана суу агымын жөнгө салуу үчүн каналдар, жээктерине жалпы узундугу 4000 ''км''ден ашкан дамбалар курулган. Көптөгөн суу сактагычтарынын суу ташкынынан сактоодо жана ирригацияда мааниси зор. Өлкөдө 1 миӊден ашык көл бар; алардын ирилери: ''Балатон'', Нойзидлер-Зе (Венгриянын чегиндеги аянты 80 ''км''2), Веленцеи-То (26 ''км''2). Балатон көлүнүн түштүк-батыш чет жакасына жакын Европадагы эӊ ири жылуу көл – Хевиз (0,5 ''км''2) жайгашкан, анда баткак менен дарылоочу Хевиз курорту бар. Түздүктөрдө кара топурак үстөмдүк кылат; Альфёльд түздүгүндө шорлошкон кара топурак, шор топурактар кездешет. Тиса менен Дунайдын жээктерине аллювий топурактары мүнөздүү. Тоолорунда жана дөбө-дөӊсөөлөрүндө коӊур топурак жана рендзиндер өөрчүгөн. Топурак кыртышынын кыйла бөлүгү дефляцияга, эрозияга жана экинчи жолу шорлонууга дуушарланган. Табигый өсүмдүктөрү чарбалык аракеттен кыйла өзгөрүп кеткен; маданий ландшафт (айдоо жер, бак-дарак, жүзүмзар ж. б.) басымдуу. Токой Венгриянын аймагынын 19,9%ин ээлейт. Жазы жалбырактуу токой (эмен, граб, бук) Орто Венгр тоолорунда 300–400 ''м'' бийиктиктен өйдө таралган. Бёржёнь, Бюкк, Матра тоолорунда 800–1000 ''м'' бийиктикте кызыл карагайлуу жана карагай-көк карагайлуу токойлор кездешет. Отургузулган терек, ак акация ж. б. дарактардын көчөттөрүнүн (токой аянтынын 7,3%ин түзөт) сууну, топурак-кыртышты эрозиядан сактоодо мааниси зор. Венгриянын токоюнун ¼ бөлүгү кислоталуу жамгырдан жабыркайт. Өлкөнүн чыгышында (Хортобадь) кылкандуу, негизинен ак кылкандуу дүйүм чөптөрдөн, эмен, кайыӊ, ошондой эле арча, терек токойлору айкалышып өскөн талаа өсүмдүктөрүнөн турган ''пушта'' кездешет. Өлкөдө жалпы аянты 8,3 миӊ ''км''2 болгон коргоого алынган 236 аймак бар, анын ичинен Хортобадь, Агтелек улуттук парктары ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. '''Калкы.''' Негизинен венгрлер (92,3%, 2024), ошондой эле цыган, немис, словак, хорват, румын ж. б. жашайт. 1980-жылдан баштап элдин саны азаюуда. Негизги демографиялык проблема – балдардын аз төрөлүшү жана өлүмдүн көптүгү. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 68,2, аялдарыныкы – 76,9. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 108,4 киши туура келет. Шаар калкы 60%. Ири шаарлары: Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Печ, Эгер ж. б. Калктын 66,7% тейлөө чөйрөсүндө, өнөр жайы менен курулушта 27,1%, айыл жана токой чарбасында 6,2% эмгектенет. '''Тарыхы.''' Венгриянын аймагын адам баласы палеолит доорунан баштап мекендеген. Биздин заманга чейин 1-миӊ жылдыктан азыркы Венгриянын аймагын сактар (скифтер) жана кельттер, индевропалык уруулар – иллириялыктар, фракиялыктар мекендеген. Кийинчерээк герман, хунн, авар уруулары журт которуп келип, ушул жерден Батыш Рим империясына кол салып турушкан. Биздин заманга чейин 1-кылымдын аягында азыркы Венгриянын аймагы Паннония деп аталган Рим провинциясына айланат. Рим империясы кыйрагандан кийин, Паннония 5–9-кылымдарда хунндардын, вестготтордун, аварлардын кол салуусуна дуушарланып турган. Бул аймакта 430-жылы Аттилла баштаган Батыш хунн мам- 
[[File:ВЕНГРИЯ82.png | thumb | none]]
лекети курулуп, ал ыдыраган соң Баян хан баштаган аварлар мамлекети түптөлгөн. 796-жылы Авар кагандыгы Улуу Карл I тарабынан талкаланган. 895–896-жылдары азыркы Венгриянын аймагында, Тиса менен Дунайдын ортосунда жана Дунайдын аркы тарабындагы жерге Арпад падыша баштаган венгрлердин (мажарлардын) 7 уруусу келип отурукташат. Иштван Iнин тушунда (997–1038-жылдары башкарган) венгр мамлекети калыптанат. 1001-жылы ченде Венгрия өзүнчө королдук болот. Венгрияга католик үлгүсүндөгү христиан дини кирет. Венгриянын аймагын татар-монголдордун басып кириши (1240–41) жана ич ара согуштары өлкөнүн өнүгүшүнө тоскоолдук кылат. Бирок 14-кылымда өндүргүч күчтүн деӊгээли көтөрүлүп, товар өндүрүү жана товар-акча мамилеси өөрчүйт. 1301-жылы Арпаддар династиясы бийликтен кетип, анын ордуна Анжу династиясынын өкүлдөрү келет. Алар 1335-жылы чех, поляк королдору менен биригип, саясий-соода союзун түзүшөт. 1372-жылы Пешт университети ачылат. 16-кылымда Венгрияны түрктөр басып ала баштайт. 1526-жылы султан Сулайман I венгр жерин басып кирип, Мохачтын жанындагы салгылашууда венгрлердин аскерлери жеӊилүүгө учурайт. Венгриянын ортоӊку бөлүгүн түрктөр, батыш жана түндүк жагын Австрияны сурап турган Габсбургдар ээлейт, чыгышында Осмон империясына көз каранды Трансильвания княздыгы түзүлөт. 16–17-кылымдарда венгрлер түрк баскынчыларына, Габсбургдарга каршы күрөшөт. 1686-жылы австриялык жана венгр аскерлери түрктөрдү адегенде Будадан, анан бүткүл Венгриядан кууп чыгат. 697-жылы Венгрия королдугунун түндүк бөлүгүн дыйкандар көтөрүлүшү каптайт. 1703-жылы дыйкандар көтөрүлүш чыгарып, ошону менен Габсбургдар эзүүсүнө каршы улуттук-боштондук кыймыл башталат. Күрөшкө ири венгр феодалы Ференц II Ракоци жетекчилик кылат. Бирок көтөрүлүш жеӊилип калат. 19-кылымдын 30–40-жылдарында Венгрияда капиталисттик мамилелер өнүгө баштайт. Капитализмдин тез өнүгүшүн жактаган дворяндардын бир даары улуттук экономиканын жана маданияттын өсүшүнө кедерги болгон Габсбургдар эзүүсүн жок кылууга умтулат. 1848–49-жылдары Венгриядагы буржуазиялык революцияны (көрүнүктүү жетекчилери – Л. Кошут, Ш. Петёфи, М. Таячич) Габсбургдар орус падышасынын жардамы менен баскан. Жеӊилгенине карабастан, ал революция феодалдык-крепостной мамилелерди жоюуга жана капитализмдин өнүгүшүнө күчтүү түрткү берет. 1867-жылы Габсбургдар менен Венгрия биригип Австрия-Венгрия монархиясын түзгөн. Венгрия көз каранды эмес өкмөт жана парламентке ээ болгон. 1-дүйнөлүк согушка Венгрия Үчтүктөр Союзу тарабында катышып, согуштун аягында Венгрияда революция башталат жана анын натыйжасында Венгрия көз каранды эмес республика деп жарыяланат. 1919-жылы 21-мартта бийлик Бела Кун жетектеген Венгриянын социалисттик партиясына өтүп, ал Венгр Совет Республикасынын түзүлгөндүгүн жарыялайт. Бирок, 1919-жылы августа румын аскерлери Пештти оккуппациялап, 1920-жылы адмирал Хортинин диктатурасы орнотулат. ''Трианон тынчтык келишиминин (1920)'' шарттарына ылайык Венгрия аймагынын 1/3 бөлүгүнөн ажырайт. 1930-жылдардан Венгрия гитлердик Германия жана Италия менен жакындашып, 1940-жылы ал Антикоминтерндик жана Берлин пактыларына кол коюу менен 1941-жылы 2-дүйнөлүк согушка Германиянын союздашы катарында катышат. 1945-жылы апрелде Венгрия аймагы советтик аскерлер тарабынан бошотулгандан кийин Хортинин режими кулатылып, 1946-жылы 1-февралда Венгрия республика деп жарыяланат. Венгриянын азыркы чек арасы 1947-жылдагы Париж тынчтык келишими тарабынан аныкталган. 1949-жылы Венгрия жаӊы конституция кабыл алып, Венгр Эл республикасы деп аталган. 1955-жылы Венгрия ''Варшава келишиминин (1955)'' мүчөсү болуп кирген. Советтик үлгүдө социализмди куруу аракети өлкөдө М. Ракошинин керт башына сыйынуучулуктун калыптанышына, өлкөнүн саясатына каршы нааразычылыктарга алып келген. 1956-жылы Венгрияда Ракошинин коммунисттик режимине каршы козголоӊ башталган. Козголоӊ советтик аскерлердин жардамы менен басылып, 200 миӊге жакын адам чет өлкөгө кетүүгө аргасыз болгон (к. ''Венгриядагы козголоӊ''). Бийликке Я. Кадар баштаган жаӊы өкмөт келген. Чыгыш Европадагы саясий өзгөрүүлөргө байланыштуу 1989-жылдын аягында коммунисттер бийликтен кетип, коомдо демократиялык процесстер башталган. 1989-жылы 23-октябрда Венгрия Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланган. Көп партиялуу саясий система калыптанып, рыноктук жана демократиялык реформалар жүргүзүлө баштаган. Венгриянын алгачкы президенти болуп Арпад Гёнц шайланган (1990–2000-жылдары башкарган). 1991-жылы өлкөдөн советтик аскерлер чыгарылган. 1993–96-жылдарда Венгрия Румыния, Словакия, Украина менен учурдагы чек аралардын кол тийбестиги жөнүндө келишимдерге кол койгон. 1994-жылы Венгрия өз аймагында НАТОнун аскерлерин жайгаштырууну жактырган. 1999-ж. Венгрия НАТОго, 2004-жылы Европа Союзуна, 2007-жылы Шенген келишиминин курамына мүчө болуп кирген. 2002-жылдагы парламенттик шайлоодон кийин Венгрия Социалисттик партиясы (MСП) менен Эркин демократтар союзунун коалициясы бийликке келген. Өлкөдөгү кырдаал 2008-жылдагы дүйнөлүк экономикалык кризистен кийин кескин өзгөргөн. 2010-жылдын апрелиндеги парламенттик шайлоо Венгриянын саясий чөйрөсүн түп-тамырынан бери өзгөрттү. 262 парламенттик мандатка ээ болгон «Фидес—ХДНП» оңчул коалициясы жеңишке жетишти. Виктор Орбан премьер-министрликке шайланды. 2012-жылы өлкөдө жаңы конституция кабыл алынган. «Венгрия Республикасы» расмий түрдө “Венгрия” деп аталган. Жаңы конституцияда христиан дининин өлкөнүн турмушундагы өзгөчө ролу баса белгиленип, нике «эркек менен аялдын биримдиги» катары каралган. 2013-жылдын март айында Конституцияга бир катар түзөтүүлөр киргизилип, Конституциялык соттун ыйгарым укуктары чектелген. Өнөр жайды жана ишкердикти колдоо чараларынын аркасында В. Орбандын өкмөтү жумушсуздукту азайтып, ИДПнын өсүшүнө жетише алды (2014-жылы 3,5%, ЕБ өлкөлөрүнүн ичинен эң жакшы көрсөткүч). '''Экономикасы.''' Венгрия экономикасы орточо өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциясы 161,0 млрд долларды (2021) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 16,4 миӊ доллардан туура келет. 1999-жылы чарба тармактарын приватташтыруу негизинен аяктаган. 2005-жылы ички дүӊ продукциясында тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 65,3%, өнөр жай жана курулушунуку 31,4%, айыл чарба жана токой чарбасыныкы 3,3%ти 
[[File:ВЕНГРИЯ83.png | thumb | «Пакш» АЭСи.]]
түзгөн (2004). 2002-жылдан өнөр жайы туруктуу өсө баштаган. Өнөр жай продукциясынын 1/2нин ашыгы (53%, 2005) экспортко чыгарылат. Анын башкы тармактары: машина куруу (анын ичинен электр-техника, электрондук өнөр жайы, транспорттук машина куруу), химия (анын ичинен нефть-химия, химиялык-фармацевтика), тамак-аш. Венгриянын отун-энергетикасына нефть жана нефть продукциялары (33,2%), табигый газ (37,1%), көмүр жана лигнит (14,3%), атом энергиясы (12,6%), гидроэнергия ж. б. булактар (2,8%) кирет. Энергия ресурстарынын 70%тен ашыгы сырттан, негизинен Россиядан (нефть, газ, таш көмүр, ядролук отун) алынат. Нефтини жана табигый газды казып алуу эки эседен ашык кыскарган. Нефтини кайра иштетүүчү эки заводу жылына 10 млн т продукция чыгарат. Электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 7530 ''МВт'' (2003). 2003-жылы 34,3 млрд ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 66,5%ке жакыны ЖЭСке, 32,1% АЭСке (Пакш шаарына жакын жайгашкан «Пакш» АЭСи, кубаттуулугу 3,0 ''МВт''), 0,6% ГЭСке, 0,8% ж. б-га туура келет. 90-жылдардын аягында кара металлургияны өндүрүү акырындык менен калыбына келе баштаган (негизинен сырттан келген сырьё менен). Негизги металлургия комбинаттары Дунауйварош, Диошдьёр (Мишкольцко жакын), Озд шаарларында жайгашкан. 2005-жылы 43 миӊ т алюминий (Айке, Инот) өндүрүлгөн. Жез ж-а жез куймасы Чепель комбинатында (Будапешт шаарында) өндүрүлөт. Машина куруунун эӊ маанилүү жана тез темп менен өнүккөн тармагы – электр-техника жана электроника өнөр жайлары (мобилдүү телефон, үн жазуу жана кайра угузуу приборлору, тиричилик электр приборлору, жарык берүүчү булактар ж. б.). Анын негизги борборлору: Будапешттин борбордук бөлүгү, Дьёр, Мишкольц, Дебрецен, Секешфехервар шаарлары. Транспорттук машина куруу өнөр жайынын тез темп менен өнүгүүсү Венгрияда чет өлкөлүк ири автомобиль компанияларынын түзүлүшү менен байланыштуу. Жеӊил автомобилдерди кураштыруу («Volkswagen», «Opel» ж. б.) заводдору иштейт. 1999-жылы «Opel» автомобилин чыгаруу токтотулуп, завод кыймыл бергич мотор блокторун даярдайт. Венгр «RABA» автокомпаниясы дизель кыймылдаткычтарын, жүк ташуучу автомобилдерди, шассилерди, ошондой эле «Ikarus» автобусун, Будапешттеги заводдор темир жол техникасын (локомотив, вагондор ж. б.) чыгарат. Химия өнөр жайынын негизги тармагы – фармацевтикалык, дары-дармек өндүрүү; нефть-химия өнөр жайы (негизинен пластмасса) өнүккөн. Венгрия европалык Союзга кирүү менен катар, андагы рынок талашкан атаандаштыкка, Европа союзу тарабынанн айлана-чөйрөнү коргоо боюнча коюлган катуу талаптарга туруштук бере албай өндүрүштүн айрым тармактары жакшы өнүгө албай жатат. А й ы л ч а р б а с ы. 90-жылдардын башында өлкөнүн айыл чарбасында кризис болгон. Айыл чарба кооперациянын шашылыш жоюлушу, жер реформасын жүргүзүдө кеткен кемчиликтер, жетишсиз каржылоо ж. б. себептер айыл чарба өндүрүшүнүн кыйла төмөндөп кетүүсүнө алып келген. 90-жылдарда ички дүӊ продукциясындагы айыл чарба продукциясынын үлүшү 17,7%тен (1992-жылкы) 3,3%ке (2004) чейин төмөндөгөн, агрардык продукцияны 
[[File:ВЕНГРИЯ84.png | thumb | Токай өрөөнүндөгү жүзүмзар.]]
экспорттоонун көлөмү, айдоо жерлердин аянты, малдын саны кыскарган. Өлкөнүн азыркы агрардык саясаты айыл чарбанын экономикадагы ролун чыӊдоого, айрыкча буудай, эт, жашылча, мөмө-жемиш жана шарап өндүрүүнү өнүктүрүүгө багытталган. Айыл чарбага жарактуу жери 6,4 млн ''га''дан ашык (2002), анын ичинен 78%и – айдоо жер (же Венгриянын аймагынан ½), 5%тен ашыгы бак-дарак жана жүзүмзар, 17%и табигый тоют жерлер. Сугат жеринин аянты 210 миӊ ''га''дан ашык. Дыйканчылыгынын негизин жүгөрү жана буудай өстүрүү түзөт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, гибрид буудай жана кара буудай, сулу, люцерна, жүгөрү ж. б. тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Негизги техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча, күн карама, рапс. Айыл чарбасында картошка, дарбыз, томат, капуста айдалат. Жүзүмчүлүк өнүккөн. Венгрия ак жана кызыл шарабы менен белгилү. Мал чарбасы айыл чарба продукциясынын 60%тен ашыгын берет. Анын негизги тармагы – чочкочулук. Ортоӊку Венгр тоолорунда жана Дунантулда, ошондой эле Будапешттин тегерегинде бодо мал асыралат. Үй куш чарбасы өнүккөн. Экономикасынын ири сектору – т е й л ө ө ч ө й р ө с ү; анын маанилү тармактары: банк-кредит системасы жана камсыздоо тейлөөсү, соода жана турмуш-тиричилик жактан тейлөө, транспорт жана байланыш, билим берүү, саламаттыкты сактоо, административдик жактан тейлөө ж. б. Туризм – экономиканын өнүгүп жаткан тармактарынын бири. Ал ички дүӊ продукциясынын 10%ке жакынын түзөт; анда экономикалык активдүү калктын 7%ке жакыны же 300 миӊдей адам иштейт. Жыл сайын 15 млндон ашык чет элдик туристтер келет. Венгрия Европанын борбордук бөлүгүндө жайгашкан транспорттук-географиялык ыӊгайлуу абалы жана өнүккөн транспорттук коммуникация тармагы менен өзгөчөлөнөт. Ички жүк ташуунун жалпы көлөмүнүн (36,4 млрд т ·''км'') 56,6%и автомобиль транспортуна, 24,4% темир жолго, 14,9% куур транспортуна, 3,9% дарыя транспортуна, 0,2% башкаларга таандык. Эл аралык жана транзиттик (Венгриянын аймагы аркылуу өткөн) жолдордо ташылган бардык жүктүн 62,3%и таандык. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 159,6 миӊ ''км'' (анын ичинен асфальтталганы 70,1 миӊ ''км''); темир жолунуку 7937 миӊ ''км'' (анын ичинен 7682 ''км''и европалык стандартка ылайык, 2628 ''км''и электрлештирилген), ички суу жолунуку 1622 ''км'' (негизинен Дунай аркылуу). Негизги дарыя порттору Дунайда: Будапешт, Дунауйварош, Байя, Мохач ж. б. Куур магистралдарынын узундугу 5722 ''км'' (2004), анын ичинен газ куурунуку 4397 ''км'', нефть куурунуку 990 ''км'', нефть продуктулар куурунуку 335 ''км''. Венгриянын аймагы аркылуу магистралдык газ куурлары – «Братство» (Россиядан Украина аркылуу) жана «Баумгартнер-Дьёр» (Австриядан); нефть куурлары – «Достук–I» (Россиядан Украина аркылуу) «Достук–II» (Россиядан Украина ж-а Сло- 
[[File:ВЕНГРИЯ85.png | thumb | Венгрия акчасы.]]
вакия аркылуу) жана «Адрия» (Хорватиядан) өтөт. Будапештке жакын «Ферихедь» эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн экспортунда машиналар жана жабдуулар (байланыш каражаттары, үн жазып, кайра угузуучу жабдуулар, автоматташтырылган маалымат системасы, тиричилик жана өнөр жайлык маанидеги электр приборлору ж. б.) басымдуу; ошондой эле башка өнөр жай буюмдарын, азык-түлүк товарларын, ичимдиктерди, сырьё, электр-энергиясын, отунду негизинен Германияга, Австрияга, Италияга, Францияга, Улуу Британияга чыгарат. Төмөнкү импорттук товарлар – машина жана жабдууларды, башка өнөр жай буюмдары, отун жана электр-энергиясы, түрдүү сырьёлор Германиядан, Россиядан, Австриядан, Кытайдан, Италиядан, Франциядан алынат. '''Маданияты.''' Агартуу иши XII–XIII кылымдарда өнүгө баштаган. 1844-жылы башталгыч жана орто мектептерде венгр тилинде окутуу тууралуу мыйзам кабыл алынган. Агартуу системасы өзгөрүп, 1948-жылы бардык мектеп мамлекеттин карамагына өткөн. Мектеп жашына чейинки курактагы балдар үчүн (3–6 жаш) бала бакчалары, 8 жылдык мектеп, жалпы билим берүүчү орто мектеп-гимназиялары бар. 1990-жылдардын аягынан окуу жайларын жетектөө жергиликтүү бийлик органдарына жүктөлгөн. 1998-жылы билим берүүнүн улуттук программасы кабыл алынган. Билим берүү системасы мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекемелерден турат. 6–18 жашка чейин окутуу милдеттүү жана акысыз. 2003/04–окуу жылында балдардын 80%и мектепке чейинки мекемеге барган, 99%и – башталгыч мектепте, 92%и – орто окуу жайларында окуган. Негизинен калктын билимдүүлүгү (15 жаштан жогору, 2004) 99,3%ти түзөт. Жогорку билим берүү системасы өнүккөн. 18 мамлекеттик университет, 5 диний университет, 1 менчик университет жана 12 мамлекеттик, 21 диний, 9 менчик коллеждери иштейт. Будапештте Э. Лоранда атындагы университети (1635), И. Ф. Земмельвейс атындагы медицина университети (1769), ошондой эле Венгрия ИА, Сеченьи атындагы мамлекеттик китепкана, Улуттук музей (1802), Улуттук галерея (1957), табият таануу тарыхынын улуттук музейи (1802), сүрөт өнөр музейи (1896) бар. Мезгилдүү басма сөзү XVIII кылымдын башында пайда болгон. 1918-жылы «Вёрёш уйшаг» гезитинин 1-саны чыккан. Учурда 10 улуттук жана 24 жергиликтүү гезиттер чыгарылат (2005). Өлкөнүн ичине жана чет өлкөлөргө маалымат таратуу ишин Венгр телеграф агентчилиги (1880-жылы негизделген) жүргүзөт. 1925-жылдан радиоуктуруу, 1958-жылдан туруктуу телекөрсөтүү башталган. «Maguar TV» мамлекеттик телекомпаниясы 2 каналды башкарат. Венгр жазмасы Венгр мамлекети (IX кылым) жаралганда эле пайда болгон. Бир топ убакыт адабият венгр тилинде эмес, латын тилинде өнүккөн. Венгр жазма адабиятынын башаты – фольклор (XI–XII кылымдарга таандык). XIII–XIV кылымдарда венгр адабияты диний багытта өнүккөн. Кийинчерээк Я. Витез (1408–1472) менен Я. Паннониус (1434–1472) алгачкылардан болуп адабиятты гуманисттик багытка бурган. XVI кылымдын 2-жарымында венгр адабиятында ренессанстык проза пайда болуп, байыркы венгр аӊыздарына негизделген аӊгемелер, тамсилдер, памфлеттер жазылган (Г. Хельтаи, 1574-жылы өлгөн, П. Борнемисса, 1535–1584). ''Кайра жаралуу'' доорунун көрүнүктүү өкүлү Б. Балашши (1554–1594). Анын лирикалары Венгрия адабиятынын өнүгүшүнө зор таасир тийгизген. XVII–XVIII кылымдарда венгр адабиятында ''барокко'' агымы пайда болгон (П. Пазмань, 1570–1637; М. Зриньи, 1620–1664). Алардын поэзиясында ак сөөктөрдүн жашоо-турмушу чагылдырылган. XVIII кылымдын аягынан Венгрия адабияты ''агартуучулук'' багытта өнүккөн (М. Бетлен, К. Микеш, Ф. Ракоци). XIX кылымдарда венгр адабиятында ар кыл багыттар пайда болду, негизинен романтизм багытында өнүккөн. Ш. Кишфалуди лирикалык поэзияны, Я. Бачаньи граждандык лириканы, Ф. Казинци венгр адабий тилин, М. Чоконаи-Витез поэзияны, Й. Катона драманы, М. Фазекаш фольклордук багыттагы поэзияны өнүктүрүүгө салым кошушкан. Романтизм элдик поэзияга жана элдин өткөн турмушун сүрөттөөгө көӊүл бөлдү (Мисалы Ф. Кёльчеинин лирикалары, (1790–1838); М. Йошиктин романдары, (1797–1865); М. Вёрёшмтартинин ырлары менен поэмалары (1800–1855)]. Реализмдин өнүгүүсүндө Вёрёшмартинин тарыхый драмалары, Й. Этвёштун (1813–1871) прозалары чоӊ роль ойногон. Ш. Петёфинин (1823–1849) поэзиясы венгр адабиятына чоӊ бурулуш алып келген. Анын ырларынын мазмуну революциялык.-демократиялык негизде болуп, элдин аӊ-сезимин ойготкон. Ошондой эле поэзияда Э. Ади, М. Бабич, Д. Костоланьи, Д. Юхас, прозада Ж. Морица, М. Кафка, Д. Круди сыяктуу акын-жазуучулар өзгөчөлөнгөн. Көпчүлүгү экспрессионизм, сюрреализм багытында чыгармаларды жаратышкан. СССРде эмиграцияда жүргөн Мате Залка (1896–1937), А. Комят (1891–1937) өӊдүү жазуучулар социалисттик реализмге ыкташкан. Венгрия Эл Республикасы түзүлгөндөн кийин адабият социалисттик реализмдин жолу менен өнүккөн. Й. Фодор, А. Гидаш, Д. Ийеш, И. Ваш, Ш. Вереш, Л. Беньямина, М. Ваци, Л. Надь, И. Шимона, Ф. Юхаса, Маргит Сеч, Л. Мештерхази, И. Шаркади, Д. Фекете, Ш. Шамоди Тота, Ф. Шанта, Л. Галамбоша, Э. Галгоци, К. Сакони ж. б. акындар, жазуучулар жана драматургдар кыйла чыгармаларды жаратышкан. XX кылымдын 60-жылдарында Ийештин, Шимондун, Вацинин, Гараинин ырлары жана Дарваштын «Нөшөрлүү жамгыр» (1963) романы, Фекеттин «Дарыгердин өлүмү» повести (1963), Шанттын «Жыйырма саат» (1964), Эркендин «Тотовдун үй-бүлөсү» (1966) сыяктуу чыгармалар жарыяланган. 1970-жылдары модернизм багытында жаш акын-жазуучулар чыгышкан (П. Эстерхази, П. Надаш, Д. Шпиро, Л. Краснохоркаи, Д. Тандори ж. б.). 1980–1990-жылдары адабият постмодернизм багытында өнүктү (Ш. Тар жана башкалар). Венгрия адабиятында 1990-жылы жазуучулар Д. Конрад, Б. Хамваш жана акын Д. Петринин чыгармалары өзгөчөлөнгөн. Венгрияда дүйнөлүк адабияттын 9 томдук энциклопедиясы жарык көргөн. «Венгриянын эл жомоктору» (1959), Ш. Петёфинин «Ырлар жана поэмалар» (1957), Ш. Наддын «Элдешүү» (1953), М. Кальмандын «Аргасыз нике» (1962) деген китептери кыргыз тилинде жарыкка чыккан. Венгрия жеринде неолит мезгилиндеги скиф, кельт искусствосунун эстеликтери, чопо айкелдери сакталган. Орто кылымда роман стилиндеги чиркөөлөр курулган. XI кылымдагы өнөр искусствосунун эстеликтерине византиялыктардын таасири болгон (король Иштван Iнин таш күмбөзү, Фельдебрёдогу «төмөнкү храмда» сүрөттөрдөн фрагменттер). Готика стилиндеги турак жайлар, бийик дубал менен курчалган жана мунаралуу сепилдер (Диошдьёр, Вишеград) курулган. 
[[File:ВЕНГРИЯ86.png | thumb | Будапешттеги кол өнөрчүлүк искусство музейи. 1891–1896. Архитектор Э. Лехнер.|441x441px]]
XIV–XV кылымдарда Европада станоктук живопись өнүккөн. Бир туугандар Мартон жана Дьерд Коложвари (XIV кылымдын 2-жарымы) ошол замандагы венгр королдору жана касиеттүүлөрдүн коло статуяларын жасашкан. XVI кылымда Кайра жаралуу доорунун архитектурасы, XVII кылымдын аягы – XVIII кылымдын башында барокко, XIX кылымдын 1-жарымында классицизм стили өкүм сүргөн (Пешттеги улуттук музей, 1837–1847, архитектор М.Поллак; И. Ференцинин портреттик жана статуялык чыгармалары). 
[[File:ВЕНГРИЯ87.png | thumb | Ньирбатор айылында чиркөөдөгү элдик барокко стилиндеги айкел.|260x260px]]

[[File:ВЕНГРИЯ88.png | thumb | З. Т. Чотвари. «Жалгыз кедр». 1907. Венгр улуттук гал. (Будапешт).|left|274x274px]]
Живописте 1830–1840-жылдарда классицизмдин белгилери романтизм тенденциялары менен айкалышып, бидермейердин таасиринде болгон (К. Марко Улуусунун пейзаждары; М. Барабаштын портреттери, пейзаждары жана жанрдык сценалары). XIX кылымда графика, айкел жана архитектура кеӊири өнүгөт. 1860-жылдардын аягында коомдогу социалдык карама-каршылыктар реалисттик жанрдагы живопистин негизделишине алып келген. Белгилүү венгр сүрөтчү-демократ М. Мункачинин чыгармалары түстөрдүн таасирдүү гаммасы менен айырмаланган. XIX–XX кылымдардын аралыгында Венгрия искусствосунда «модерн» багыты пайда болгон (Будапешттеги искусство музейи, 1891–1896, архитектор Э. Лехиер). Будапешттин аянттарында жана гүл бактарында параддык монументтер курулган (Венгриянын 1000 жылдыгына арналган эстелик, 1894–1929, айкелчиси Д. Зал жана башкалар). Фашисттик диктатуранын мезгилинде көпчүлүк венгр сүрөтчүлөрү чет өлкөлөрдө иштешкен (Б. Уиц, Ш. Бортник, Ш. Эк, Л. Мохой-Надь жана башкалар). 1945-жылдан кийин өлкөдө имараттарды жасалгалоо фреска, мозаика, дубал живописи, сграффито, майда скульптуралык формалар колдонулган (Элдик стадион, 1948–1953; Будапешттеги Эржебет көпүрөсү, 1945; Дебрецен менен Кечкеметтеги мейманканалар жана башкалар). Венгр сүрөт искусствосун өнүктүрүүдө улуттук реалисттик салттардын мурасчылары (жипописчилер И. Сеньи, А. Бернат, скульпторлор Ф. Меддьеши, Ш. Микуш жана башкалар) зор эмгек сиӊиришкен. 1960-жылдардын искусствосуна көркөм изденүүлөрдүн көп жактуулугу мүнөздүү. 1970-жылдардын искусствосуна эмоциялуу-экспрессиялуу чечмелөө, кээде символизм менен сюрреализмдин татаал белгилерин киргизүүгө (Т. Чернуштун живописи, И. Варганын айкели, А. Граштын графикасы жана башкалар) кызыгуу сезилет. Балет спектаклдерин 1839-жылы чет өлкөлүктөр коюп баштаган. Алгачкы венгр балет артисти Э. Араньвари болгон. XIX кылымдын 90-жылдарында улуттук сюжеттеги балеттер аткарылган. XX кылымдын башталышында балетмейстер Н. Гуэрра бийчилерди тарбиялап, бир топ балеттерди койгон. 1920–1930-жылдары композиторлор Б. Барток, З. Кодай балеттик музыка жаза баштаган. Ошол кезде балетмейстер Д. Харангозойгон алгачкы спектаклин койгон. 1945-жылдан классикалык жана заманбап балеттер коюлган. Белгилүү улуттук балеттер, анын ичинде көп актылуу «Колуктунун бетаарчысы» (1951, Е. Кенешшей) балети жаралган. Бартоктун балеттери кеӊири белгилүү болгон. Элдик бийдин өнүгүшүнө көӊүл бурулган. Эӊ чоӊ балет труппасы Будапешттеги опера театрында. 1950-жылы Будапештте балет искусство институту ачылган. 1960-жылдан Печеде И. Экктин жетекчилиги менен ошол кездеги композиторлордун балеттери коюлган. 1979-жылы Дьёр шаарында И. Марконун жетекчилиги менен балет труппасы уюшулган, 1992-жылдан азыркы замандын бийлеринин фестивалы өткөрүлгөн. 
[[File:ВЕНГРИЯ89.png | thumb | Б. Бартоктун «Жыгач канзаада» балетинен көрүнүш. Хореограф Д. Харангозо. Венгр мамлекеттик операсы.|381x381px]]
Венгрияда профессионал музыкалык маданият XIII кылымда өнүгө баштаган. XV кылымда Буда шаарында король сарайынын капелласы уюштурулган. Венгрия музыкасынын өнүгүшүнө XVIII кылымдын аягындагы вербункош деп аталуучу аспаптык музыка өзгөчө таасир тийгизген. Вербункошко жаӊы музыкалык элементтерди кошуп жана аны өөрчүтүп, композитор И. Ружичка «Беланын качышы» (1822) туӊгуч венгр операсын жазган. Вербункош Батыш Европа музыкасына чоӊ таасир тийгизген, композиторлор ''Гайдн, Моцарт, Бетховен,'' Вебер, кийинчерээк Г. ''Берлиоз'', Й. Брамс, Ф. ''Лист'' аны чыгармачылыктарына колдонушкан. Ф. Эркель улуттук-романтикалык венгр операсына негиз салуучу катары баатырдык-патриоттук сюжеттеги («Банк бан», «Дьердь Дожа» жана башкалар) операларды жазган. 1837-жылы Пешт шаарында опера театры, 1840-жылы улуттук консерватория, 1853-жылы Филармония коому ачылган. XIX кылымдагы венгр улуттук музыка маданиятынын өнүгүшүнө көрүнүктүү композитор жана пианист Ф. Лист зор таасир тийгизген. XX кылымда Венгрия музыкасынын өнүгүү жолу композитор З.Кодай менен Б. Бартоктун композиторлук жана этнографиялык эмгектерине байланыштуу. 
[[File:ВЕНГРИЯ90.png | thumb | Ф. Лист. М. Мункачи тарткан портрет. 1886. Венгр улуттук галереясы (Будапешт).|left|372x372px]]
Өлкөдөгү музыкалык маданияттын борбору – Будапешт. Бул жерде Ф. Лист атындагы Улуттук музыкалык академия, Б. Барток атындагы консерватория, Венгр опера театры, Борбордук опера театры, Будапешттеги симфониялык оркестр, Венгрия мамлекеттик симфониялык оркестри, Венгрия филармониясынын оркестри жана башкалар бар. Мамлекеттик эл-бий ансамбли, «Будапешт» бий ансамбли жана башка көркөм чыгармачылык коллективдер белгилүү. Көрүнүктүү венгр аткаруучулары – дирижёр Я. Ференчик, пианистка А. Фишер, скрипачтар – Д. Ковач жана В. Татраи жана башка опера ырчылары – А. Фараго, Р. Илошфальви, Д. Мелиш, Й. Рети, Э. Хази, М. Ласло, Ю. Орос, О. Сени; музыка изилдөөчүлөр жана музыка сынчылар – Б. Сабольчи, А. Мольнар, И. Уйфалушши жана башкалар. Венгрияда туӊгуч театр труппасы театр ишмери Л. Келемендин жетекчилиги менен 1790-жылы уюшулган. 1796-жылы мещандык немец драмалары (А. Коцебу, Ф. Шрёдер жана башкалар), классикалык (Г. Э. Лессинг, У. Шекспир, Мольер) жана венгр драматургдарынын (Ф. Бешшеньей) пьесалары көрсөтүлгөн. 1792-жылы бир тууган Фейерлердин жетекчилигинде Клужда (Трансильвания) театр өз чыгармачылыгын баштаган. Алгачкы венгр профессионал актёрлору улуттук театр мектептерин түзүшкөн. XIX кылымдын башында Венгрия «кыдырма» театрлары шаар, кыштактарда оюн көрсөтүшкөн. Ошол кездеги Г. Дерине-Сеппатаки, Ж. Сентпетери, К. Медьери сыяктуу белгилүү сахна чеберлери чыккан. 1837-жылы Пешт шаарында «Мадьяр сингаз» театры ачылып, 1870-жылдан Венгрия улуттук театры негизделген. У. Шекспир, Н. В. Гоголь, («Текшерүүчү») Г.Ибсен («Нора») жана башка драматургдардын пьесалары, опералык спектаклдер көрсөтүлгөн. XIX кылымдын аягында Будада «Непсинхаз», Пештте «Вигсинхаз» (1896) элдик театрлары ачылган. 1958-жылы Будапештте театр институту, театр, кино институту уюшулган. Венгрияда 30дан ашык театр иштейт (1970). 1896-жылы Будапештте туӊгуч кино-театр ачылган жана хроника фильмдери чыгарылган 1901-жылы «Бий» тасмасы тартылган (режиссёру Б. Житковский), 1912-жылы көркөм тасма тартуу башталган. 1948-жылы Венгрия кинематографиясы улутташтырылган. Фашисттик бийлик учурунда буржуазиялык көз караштагы тасмалар чыккан. Көрүнүктүү кино ишмерлери чет мамлекеттерге кеткен. Өлкө немец-фашист баскынчыларынан бошотулгандан кийин улуттук кино өнөрү өркүндөй баштаган. «Европанын бир жеринде» (1947), «Бир укум жер» (1948) жана башка кеӊири белгилүү тасмалар тартылган. 1960-жылдардагы тасмаларда чындык курч мүнөздө көрсөтүлүп («20 саат», 1964), адамдардын өз ара мамилелерин («Ата», 1966), венгр элинин XIX кылымдагы фашисттик эзүү мезгилиндеги («Үмүтсүз», 1965; «Муздак күндөр», 1966) жана жаштар турмушу («Кыялдануу», 1964) чагылдырылган. Ш. Печи, К. Тольнаи, М. Габор, Л. Башти, Е. Руткаи, М. Теречик, И. Шинкович, И. Дарваш, З. Латинович жана башка белгилүү киноактёрлору бар. Кино тармагындагы адистерди Будапешттеги театр жана кино академиясы даярдайт. 1956-жылы кинематография илим-изилдөө институту уюштурулган.

 Ад.: ''Власова Т. В''. Венгрия. М., 1948; ''Романова Э. П''. Современные ландшафты Европы. М., 1997; Деловая Венгрия: Экономика и связи с Россией. М., 2002–2005–. Т. 1–7–; ''Россиянов О. К.'' Реализм в новой венгерской прозе. М., 1979; Литературный энциклопедический словарь. М., 1987; Два века венгерской литературы. М., 1997.
[[Category: 2-том]]

Файл:ВЕНГРИЯ ТАБЛ 1-Бөл.png

2026-06-19T09:05:29Z

Dilde:

убактылуу табл

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-06-19T08:54:49Z

Dilde:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''– Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937–1978-жылдардын аралыгында Масы жана Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан жана түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан менен чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору – Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн жана аны курчап турган Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең -Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[АРСТАНБАП|Арстанбап]], [[КЫЗЫЛ-ҮҢКҮР|Кызыл Үңкүр]], Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы –3...–10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300– 400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карү-үңкүр суусу агат; ал Фергана жана Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү жана Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең-Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң жана күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер – дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, ит мурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, [[КОРЕЙЛЕР|корей]], [[БАШКЫРТТАР|башкырт]], татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты – пахтачылык, дан чарбасы жана тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз-Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио-

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү – автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы – жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек – Жалал Абад – Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон – Арстанбап, Базар-Коргон, Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003 – 2004-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер жана 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар жана өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл-Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар – Арстанбап -Ата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-06-19T08:53:51Z

Dilde:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''– Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937–1978-жылдардын аралыгында Масы жана Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан жана түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан менен чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору – Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн жана аны курчап турган Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең -Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[АРСТАНБАП|Арстанбап]], [[КЫЗЫЛ-ҮҢКҮР|Кызыл Үңкүр]], Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы –3...–10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300– 400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карү-үңкүр суусу агат; ал Фергана жана Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү жана Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең-Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң жана күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер – дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, ит мурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, корей, [[БАШКЫРТТАР|башкырт]], татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты – пахтачылык, дан чарбасы жана тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз-Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио-

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү – автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы – жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек – Жалал Абад – Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон – Арстанбап, Базар-Коргон, Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003 – 2004-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер жана 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар жана өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл-Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар – Арстанбап -Ата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-06-19T08:45:56Z

Dilde:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''– Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937–1978-жылдардын аралыгында Масы жана Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан жана түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан менен чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору – Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн жана аны курчап турган Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең -Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[АРСТАНБАП|Арстанбап]], Кызыл Үңкүр, Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы –3...–10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300– 400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карү-үңкүр суусу агат; ал Фергана жана Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү жана Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең-Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң жана күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер – дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, ит мурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, корей, башкырт, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты – пахтачылык, дан чарбасы жана тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз-Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио-

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү – автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы – жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек – Жалал Абад – Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон – Арстанбап, Базар-Коргон, Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003 – 2004-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер жана 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар жана өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл-Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар – Арстанбап -Ата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАРАБАРДЫК АКСИОМАЛАРЫ

2026-06-17T10:59:59Z

Dilde:

'''БАРАБАРДЫК АКСИОМАЛАРЫ – ''' математикалык далилдөөлөрдөгү барабардык катышынын колдонулушун тартиптөөчү аксиомалар. Бул аксиомалар барабардык катышынын рефлексивдүүлүгүн жана теӊди теӊи менен алмаштырууга боло тургандыгын аныктайт. Барабардык аксиомалары символдук түрдө төмөнкүчө жазылат: <math>x=x,x=y \land \varphi (y/v)\Rightarrow \varphi(x/v),x=y\Rightarrow t (y/v) \Rightarrow t=(x/v),
</math> мында φ– каалагандай формула, <math>t
</math> – каралып жаткан тилдин каалагандай терми,<math>x,y,v-
</math> өзгөрмөлөр. Барабардык аксиомаларынын жардамы менен барабардык катышынын симметриялуулугу, транзиттүүлүгү далилденет. Ал үчүн <math>\varphi
</math> нин ордуна биринчи учурда <math>y= \varphi
</math>, экинчи учурда <math>v=z
</math> формуласын алуу керек. Эгер каралып жаткан тилдин формулалары ж-а термдери логикалык байламталардын жана супер позициялардын жардамы аркылуу атомардык формулалардан жана термдерден түзүлсө, анда келтирилген барабардык аксиомаларын, <math>\varphi
</math> нин ж-а <math>t
</math> нын ордуна атомардык формулалар жана термдер алынганда, алардын жеке учурунан бөлүп алса болот. Символдук түрдө: <math>x_i=y_i\land P(x_1, ...x_i, ...x_n)\Rightarrow P(x_1, ...y_i, ...x_n)
</math>,

<math>x_i=y_i\Rightarrow f(x_1, ...x_i, ...x_n) = f(x_1, ...y_i, ...x_n),
</math> мында <math>P
</math> ж-а <math>f-n
</math>-орундуу предикаттык ж-а функционалдык символдорду түшүндүрөт. 

''А. А. Чекеев, С. С. Токсонбаев.''
[[Category: 2-том]]

ИСАБАЕВА

2026-06-17T10:38:41Z

Dilde: Dilde moved page ИСАБАЕВА to ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

#REDIRECT [[ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна]]

ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

2026-06-17T10:38:41Z

Dilde: Dilde moved page ИСАБАЕВА to ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна (27. 11. 1927-жылы туулган, Ысык- Көл облусу, Тоң району, Төрт-Күл айылы – 2001, Бишкек) – физиолог, медицина илимдеринин доктору (1976), профессор. (1977), Кыргыз ССР

[[File:ИСАБАЕВА40.png | thumb | none]]ИАнын корреспендент мүчөсү (1961). Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1977). КММИни бүтүргөн (1951). Кыргыз ССР ИАнын крайлык медицина институтунун сектор башчысы (1955–57), Кыргыз ССР курортология ж-а физиотерапия ИИИнин директорунун орун басары (1957–62), КММИнин ректору (1962–71), Кыргыз ССР ИАнын бийик тоо физиологиясы ж-а эксперименттик патология институтунун директору (1971– 82), 1983-жылдан ушул эле институтта лаборатория башчысы, КММИде жетектөөчү адис болуп иштеген. Кандын физиологиясы ж-а табигый адаптация физиологиясы боюнча адис. Исабаеванын изилдөөлөрү тоодо ж-а эксперименттик гипоксия шартында жалпы биологиялык мааниси бар адаптациянын физиологиялык негизинин бир катар олуттуу закон ченемин түшүндүрүүгө мүмкүнчүлүк түзгөн. 200дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 13 монография, 4 окуу китептин автору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (5–8-шайланышынын) депутаты, Эмгек Кызыл Туу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Эмг.: Хеморецепторы гемокоагуляции и высокогорье (в соавторстве). Ф., 1973; Система свёртывания крови и адаптация к природной гипоксии. Л., 1983; Медицинская география Киргизии (в соавторстве). Ф., 1988.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

2026-06-17T10:37:02Z

Dilde:

ИСКАНДАРОВ

2026-06-17T10:30:57Z

Dilde:

ИСКАНДАРОВ Самандар (11. 06. 1951-жылы туулган, Ош облусу, Лейлек району, Кара-Суу айылы) – математик, физика-математика илимдеринин доктору (2003). КМУну бүтүргөн (1974). 1975-жылдан Кыргыз ССР ИАнын физика ж-а математика институтунда (1984), 1984-жылдан математика институтунда инженер, илимий кызматкер, жетектөөчү илимий кызматкер, учурда лаборатория башчысы. Дифференциалдык ж-а интегралдык теңдемелер боюнча адис. 180 илимий эмгеги жарык көргөн. Орто мектептин 9-классы үчүн кыргызча «Алгебра» окуу китебинин авторлорунун бири.

Эмг.: Метод весовых и срезывающих функций и асимптотические свойства решений интегро-дифференциальных и интегральных уравнений типа Вольтерра. Б., 2002.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАКОВ Сира

2026-06-17T10:13:41Z

Dilde:

ИСАКОВ Сира (1927-жылы туулган, Ош облусу, Кара-Суу району, Баш-Булак айылы) – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1957). Эмгек жолун 1943-жылы Фрунзе атындагы айыл чарба артелинде катардагы колхозчу болуп иш-

[[File:ИСАКОВ50.png | thumb | none]]теп баштаган. 1954-жылдан Ош облусунун Кара-Суу районундагы «Катта-Талдык» мамлекеттик асыл тукум кой өстүрүү заводунун баш чабаны болуп иштеген. Кой чарбасын өнүктүрүүдө мыкты ийгиликтерге жетишип, 1954–57-жылы ар жүз тубар койдон 115– 116 козу, ар койдон 4,9 кгдан жүн кыркып алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

КИДИБАЕВ

2026-06-15T10:17:38Z

Dilde: Dilde moved page КИДИБАЕВ to КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

#REDIRECT [[КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич]]

КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

2026-06-15T10:17:38Z

Dilde: Dilde moved page КИДИБАЕВ to КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич (16. 7. 1950-жылы туулган, Нарын облусу, Нарын шаары) – физик, физика-матема
[[File:КИДИБАЕВ25.png | thumb | none]]тика илимдеринин доктору (1997), профессор (1997). КР УИАнын корреспондент-мүчөсү (2006). Пржевальск мамлекеттик педагогика институтунун физикалык-география факультетин бүтүргөн (1972). КРдин инженердик академиясынын академиги (2001), КРдин илим ж-а техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2000), КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (2003). КР УИА ФИде кенже илимий кызматкер, жетектөөчү илимий кызматкер, лаборатория башчысы (1974–93), КРдин Өкмөтүнүн аппаратында референт (1993), Аралды сактоо боюнча эл аралык фонддун аткаруучу дирекциясында кеңешчи (1995), ошол эле жерде директор (1997–98), К. Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин ректору (1998–2004), КРдин билим берүү министри (2004–05), 2006-жылдан КР УИА ФИде лаборатория башчысы. Катуу заттардын физикасы боюнча адис. Кидибаевдин илимий изилдөөлөрүнүн негизги багыты – кристаллдын оптикалык ж-а ЭПР-спектроскопиясы, кристалл-физика, сызыктуу эмес оптика, катуу заттын радиациялык физикасы, оптикалык материалдар. 300гө жакын илимий эмгеги, анын ичинде 2 монография, 8 окуу китеби, 12 автордук күбөлүк ж-а 3 патенти бар.

Эмг.: Радиационно-оптические свойства функциональных материалов на основе активированных кристаллов фторидов лития и натрия. Б., 2009.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

2026-06-15T10:16:53Z

Dilde:

КИБЕРНЕТИКА

2026-06-15T10:12:11Z

Dilde:

КИБЕРНЕ́ТИКА (гр. kybern–tike – башкаруу өнөрү) – татаал башкаруу системаларында маалымат алуунун, сактоонун, берүүнүн ж-а өзгөртүүнүн жалпы закондору жөнүндөгү илим. Башкаруу системасы катары жалаң эле техникалык эмес, ар кандай биологиялык, административдик ж-а социалдык системалар да алынат. Өтө татаал башкаруу системаларына тирүү организмдердин (адам организмин) нерв системалары, адам коомундагы башкаруу аппараты мисал боло алат. «Кибернетика» терминин 1-жолу (байыркы гректерден кийин) 1834-жылы француздук окумуштуу Ампер адам коомун башкаруу жөнүндөгү илимдин классификациясын түзгөндө колдонгон. Амперден кийин бул термин бат эле унутулуп калган. Кийин илимге 1947-жылы Н. Винер киргизген. Ал теориялык (математикалык ж-а логикалык негизи ж-а философия маселелери), техникалык [башкаруу ж-а эсептөө түзүлүштөрүндө колдонулуучу техникалык каражаттарды ойлоп табуу ж-а иштетүү (программалоо)], колдонмо (теориялык ж-а техникалык кибернетиканы өнөр жай, энергетика, транспорт, байланыш кызматтары ж. б. маселелерди чечүүдө колдонуу) болуп үч тармактан турат. Азыркы кибернетиканын өз алдынча илимий багыттарды элестеткен бир катар бөлүмдөрү бар. Кибернетиканын теориялык ядросун маалымат, алгоритмдер, автоматтар, операцияларды изилдөө, оптималдуу башкаруу, образдарды таанып-билүү теориялары түзөт. Кибернетика башкаруу системаларын ж-а акыл эмгегин автоматташтыруу үчүн система түзүүнүн жалпы принциптерин иштеп чыгат. Кибернетиканын маселелерин чечүүчү негизги техникалык каражат – ЭЭМ. Ошондуктан кибернетиканын өз алдынча илим катары пайда болуусу 20-кылымдын 40-жылдарында мындай машиналарды түзүү, ал эми кибернетиканын теориялык ж-а практикалык өнүгүшү электрондук эсептегич техника прогресси м-н байланыштуу. Технологиялык процесстерди автоматташтыруу маселесин чечүүгө багытталган илимдерди камтыган кибернетика техникалык кибернетика деп аталат. Технологияны башкаруу маселелери өндүрүштү уюштуруу ж-а экономикалык (пландаштыруу, керектүү материалдар м-н жабдуу, чыгарылган продукцияны өткөрүү, финансы операцияларын жүргүзүү ж. б.) башкаруу маселелери м-н түздөн түз байланыштуу. Бул маселелерди экономикалык кибернетика чечет.

Ад.: Винер Н. Кибернетика и общество. М., 2003.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КЕТОНДОР

2026-06-15T10:07:27Z

Dilde:

КЕТОНДОР – углеводороддордун эки радикалы м-н байланышкан карбонил тобу С=О бар органикалык бирикмелер '''R – C – R–.''' Радикалдын табиятына карата алифаттык, алициклдүү, ароматтык ж-а гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык кетондордун төмөнкү молекулалуу өкүлдөрү жагымдуу жыттуу, түссүз суюктуктар. Суу м-н жакшы аралашат. Кетондордун молекулалык салмагынын өсүшү м-н сууда эригичтиги төмөндөйт. Ири молекулалуу өкүлдөрү – катуу заттар. Бардык өкүлдөрү органикалык эриткичтерде жакшы эришет ж-а өздөрү да – эриткичтер. Кетондор негизинен экинчилик спирттерди катализатордун таасири астында дегидрлөө же окстендирүүдөн Н3С– СН(ОН) – СН3→СН3– СО –СН3+Н2 СН3– СНОН – СН3+[О] – СН3 – СО –СН3+Н2О, карбон кислоталарынын туздарын ысытып ажыратуудан (RСОО)2Са →R2СО + СаСО3 ж. б. жолдор м-н алынат. Кетондордун химиялык активдүүлүгү альдегиддерден начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү молекулада карбонил тобунун болушу м-н түшүндүрүлөт. Карбонил тобу кошуп алуу ж-а кычкылтектин атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Ошодой эле натрий бисульфити NаHSО3, хлороформ СНС13 ж. б. м-н оңой кошулат. Кетондор өз ара кошулуу реакциясына (альдолдук конденсация), суутекти кошуп алуу реакциясына да активдүү кирет. R'''COR,+Н2'''

. R CHOH. Кетондор техникада эриткич,органикалык заттарды синтездөөдө баштапкы зат катары кеңири колдонулат.

Ад.: Нейланд О. Я. Органическая химия. М., 1990;Адылов С. А. Органикалык химия. Б., 1991.

Ж. Медетбекова.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КЕТОНДОР

2026-06-15T09:56:20Z

Dilde:

КЕТОНДОР – углеводороддордун эки радикалы м-н байланышкан карбонил тобу С=О бар органикалык бирикмелер '''R – C – R–.''' Радикалдын табиятына карата алифаттык, алициклдүү, ароматтык ж-а гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык кетондордун төмөнкү молекулалуу өкүлдөрү жагымдуу жыттуу, түссүз суюктуктар. Суу м-н жакшы аралашат. Кетондордун молекулалык салмагынын өсүшү м-н сууда эригичтиги төмөндөйт. Ири молекулалуу өкүлдөрү – катуу заттар. Бардык өкүлдөрү органикалык эриткичтерде жакшы эришет ж-а өздөрү да – эриткичтер. Кетондор негизинен экинчилик спирттерди катализатордун таасири астында дегидрлөө же окстендирүүдөн Н3С– СН(ОН) – СН3→СН3– СО –СН3+Н2 СН3– СНОН – СН3+[О] – СН3 – СО –СН3+Н2О, карбон кислоталарынын туздарын ысытып ажыратуудан (RСОО)2Са →R2СО + СаСО3 ж. б. жолдор м-н алынат. Кетондордун химиялык активдүүлүгү альдегиддерден начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү молекулада карбонил тобунун болушу м-н түшүндүрүлөт. Карбонил тобу кошуп алуу ж-а кычкылтектин атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Ошодой эле натрий бисульфити NаHSО3, хлороформ СНС13 ж. б. м-н оңой кошулат. Кетондор өз ара кошулуу реакциясына (альдолдук конденсация), суутекти кошуп алуу реакциясына да активдүү кирет. RCOR,+Н2

. R CHOH. Кетондор техникада эриткич,органикалык заттарды синтездөөдө баштапкы зат катары кеңири колдонулат.

Ад.: Нейланд О. Я. Органическая химия. М., 1990;Адылов С. А. Органикалык химия. Б., 1991.

Ж. Медетбекова.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР

2026-06-15T08:56:08Z

Dilde:

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР, и з о ц и к л д ү ү б и р и к м е л е р – молекуласында көмүртек атомунан түзүлгөн цикли (шакеги) бар органикалык бирикмелер. Карбоциклдүү бирикмелер алициклдүү ж-а ароматтык болуп бөлүнөт. Ароматтык бирикмелерге бензол ж-а анын гомологдору м-н туундулары, трополондор, азулендер ж. б. кирет. Алициклдүү бирикмелерге каныккан алициклдүү, полиметилендүү (циклоалкандар ж-а алардын туундулары), мисалы, циклопропан, циклогексан, гексахлорциклогексан, каныкпаган алициклдүү бирикмелер (циклобутен, циклопентадиен) кирет. Карбоциклдүү бирикмелердин циклинде көмүртектин атомунун саны ж-а циклдеринин саны ар түрдүү. Шакектердин санына жараша алар бир ядролуу же моноциклдүү, би-, три - ж-а полициклдүү болуп бөлүнөт. Эки цикл бири-биринен көмүртектик түз чынжыр м-н, мисалы, дифенилэтан <math>C_6H_5-CH_2-CH-C,_2H_6</math> же жөнөкөй байланыш м-н байланышы мүмкүн, мисалы, дифенил <math>C_6-H_5-C_6-H_5</math> . Көпчүлүк учурда циклдер жалпы эки көмүртектин атомуна ээ конденсацияланган ядролор, мисалы, нафталин. Алицикддүү ж-а ароматтык бирикмелер химиялык жол м-н бири-бирине оңой өтөт. Мисалы, бензолду майдаланган Niдин үстүнөн гидрлегенде – циклогексан, ал эми ультра-кызгылт көк нур м-н нурландырып, хлорлогондо гексахлоргексан алынат.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОНАТТАР

2026-06-15T08:53:27Z

Dilde:

КАРБОНАТТАР – көмүр кислотасынын (Н2СО3) туздары. Алар орто (К2СО3, Na2СО3, СаСО3), кычкыл (КНСО3) ж-а негиздик [Сu(ОН)2СО3] болуп бөлүнөт. Щелоч ж-а щелочтуу жер металлдарын, аммоний ж-а таллийдин орто карбонаттары гана сууда эрийт. Эритмелери негиздик касиетке ээ. Карбонаттар ысытуудан ажырайт. Мисалы, CaCO3=СаО+CO2. Гидрокарбонаттар ысытканда, орто карбонаттарга айланат: 2NaНСО3=Na2СО3+Н2О+СО2. Жаратылышта орто карбонаттар кеңири таралган. Zn, Рb, Сu, Fе ж. б. сыяктуу металлдардын карбонаттары – баалуу металл кендери. Алардын ичинен СаСО3 – кальцит, МgСО3 – магнезит ж. б. курулушта, химия өнөр жайында, отко чыдамдуу материалдарды алууда колдонулат. Синтезделген карбонаттардан сода (Nа2СО3 ж-а NaНСО3) техникада кеңири колдонулат. Гидрокарбонаттар буфердик зат болуу м-н физиологиялык мааниси да чоң. Карбонаттар жаратылышта минералдар түрүндө кеңири таралган. Алардын негизгилери: кальцит СаСО3, магнезит МgСО3, сидерит FеСО3, родохрозит МnСО3, смитсонит ZпСО3;
витерит ВаСО3, стронцианит SrСО3, церуссит РbСО3 ж. б. Карбонаттар ачык түстө; жез карбонаты гана жашыл-көгүлтүр түстө болот. Бардык карбонаттар туз ж-а азот кислотасы м-н кошулганда көмүр кычкыл газын бөлүп чыгарат. Негизги өкүлдөрү (кальцит, доломит, сидерит) чөкмө түрүндө деңиз түбүндө пайда болот да, калың катмарларды түзөт. Карбонаттар Кыргызстанда өтө көп, негизинен химия, цемент өнөр жай үчүн сырьё ж-а курулуш материалы (акиташ, мрамор) катары колдонулат.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ

2026-06-15T08:44:02Z

Dilde:

КАРБО́Н КИСЛОТАЛАРЫ – молекуласында карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер. Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган радикалдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан ж-а каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык ж-а илимий номенклатуралар боюнча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мисалы, кумурска, алма, валериан, лимон кислотасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы боюнча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кислотасы» деген сөз кошулат. Мисалы, этан, бутан кислотасы ж. б. Рационалдык номенклатура боюнча карбон кислоталарынын аттары уксус кислотасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мисалы, СН3–СН2– СООН – метилуксус кислотасы, СН3–(СН2)2–СООН – этилуксус кислотасы, С6Н5–СН2–СООН – фенилуксус кислотасы ж. б. Карбон кислоталары начар кислоталар. Суудагы эритмеси минералдык кислоталарга салыштырмалуу начар диссоциацияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Молекулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү карбон кислоталарынын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; химиялык жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – <math>H_2</math>O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– COOR–+ H2O фосфор галогениди, хлордуу тионил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттардын таасиринде ангидриддерди (RCO)2O пайда кылат. Карбон кислоталары жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлөрүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттерди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. Карбон кислоталарынын бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мисалы, кумурска ж-а уксус кислоталары кездеме боёодо; уксус кислотасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молекулалуу карбон кислоталары самын, сыр, лак өндүрүүдө; адипин ж-а терефтал кислоталары синтез буласын алууда колдонулат.

С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРАТАЕВ Мадаминжан

2026-06-15T08:08:20Z

Dilde:

КАРАТАЕВ Мадаминжан Мусаевич (12. 8. 1962-жылы туулган, Ош облусу, Араван району, Тепе-Коргон айылы) – медицина илимдеринин доктору (2001), профессор (2002). КРдин илимине эмгек сиңирген ишмер (2009). КММИни (1986), ошол эле институтта аспирантураны бүтүргөн. КРдин саламаттык сактоо министрлигинде жетектөөчү адис (1988–93), Чүй облустук саламаттык сактоо борборунун директору, «Манас» улуттук программа долбоорунда эксперт (1988–95), КРдин саламаттык сактоо министрлигинин координация ж-а реформалоо башкы башкармалыгынын координатору ж-а башчысынын 1-орун басары (1995–2000), Кыргыз мамлекеттик медициналык кайра даярдоо ж-а адистикти жогорулатуу институтунда проректор (2000). 2005–10-жылдарда КРдин саламаттык сактоо министринин орун басары, 2010-жылдан КММАда профессор. Медициналык статистика ж-а саламаттык сактоо экономикасы боюнча адис. 140тан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монография, 20 окуу-методикалык куралы бар.

Эмг.: Финансирование здравоохранение Кыргызстана в условиях перехода к рыночной экономике (в соавторстве). Б., 2000; Методология организации профилактической работы среди женщин репродуктивного возраста (в соавторстве). Б., 2001.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРАНТИН

2026-06-15T08:01:54Z

Dilde:

КАРАНТИ́Н (итал. quaranta giorni – кырк күн) м е д и ц и н а д а – жугуштуу оорулардын (чума, холера, чечек ж. б.) чыккан жеринен таралып кетүүсүн алдын алуучу административдик, санитардык ж-а эпидемияга каршы чаралар жыйындысы. 14- кылымда Италияда 1-жолу карантин киргизилип, чума таралган өлкөдөн келген кемелерди 40 күн портко жолотпой, ачык деңизде кармашкан. Карантинге жеке адам, үй-бүлө, бала бакчасы, жатакана, аскер бөлүгү, кеме, айыл-кыштак, район, облус, мамлекет ж-а өлкө аймагы ж. б. алынат. Карантинге алынган зонадан башка жакка барууга алдын ала абсервациядан (убактылуу бөлүп, медициналык байкоо жүргүзүү) өтмөйүнчө тыюу салынат. Мөөнөтү оорунун түрүнө жараша (жашыруун мезгилинен ашык) болот. Мисалы, холерада 5 күнгө, ич келтеде – 21 күнгө, сарыкта 1,5–2 айга созулат. Эгерде карантинге алынган жамаатта же үй-бүлөдө жаңы киши ооруса, карантиндин мөөнөтү ошол күндөн баштап кайра узартылат. В е т е р и н а р и я д а – карантин коюунун тартиби, ылаңга каршы көрүлүүчү иш-чаралар, карантиндин мөөнөтү ж-а аны алдын алуу тартиби КРдин айыл чарба министрлиги тарабынан иштелип чыккан ветеринардык уставда ж-а инструкцияларда каралган. Ылаң чыккан очоктон айланадагы жаныбарларга тез жугуучу ылаңдын диагнозу аныкталганда, тез арада карантин коюлат. Карантин коюлуучу аймак (айыл, жайыт, ферма, чарба, район) ар бир инфекциялык ылаңдын өзгөчөлүгүнө ж-а ылаң чыккан жердин ыңгайына ж. б. кошумча факторлорго карата аныкталат. Карантин коюлган учурда аймак аркылуу малды айдап (транспортко салып) өтүүгө болбойт; чыккан ылаңды тез жугузуучу жаныбарлар бул аймактан сыртка чыгарылбайт ж-а киргизилбейт; ал аймактан жаныбарларды, алардын продуктуларын, жаныбар сырьёлорун, тоют даярдоого тыюу салынат; базарлар жабылат, ошол жердеги соо малды ылаңдуулары м-н чогуу жаюуга, сугарууга, бир сарайда кармоого тыюу салынат; жугуштуу ылаңдан өлгөн малдын өлүгү тез арада өрттөлөт же утилденет; ылаңдаган же ылаң боюнча шектүү малдын тезеги (кыгын, жампасын), төшөлгөсү ж-а тоют калдыгы жугушсуздандырылат же өрттөлөт; мал сарайларга, куш короолорго баруучу жолдор жабылат. Эгерде темир жол бекетине, аэропортко, көлдөгү портторго карантин коюлса, айыл чарба министрлигинин чечими боюнча ветеринариялык инструкцияга таянып, жаныбарды, алардын продуктуларын, сырьёлорун, тоюттарды сыртка же ичке ташууга тыюу салынат. Карантин эрежесинин так аткарылышын мамлекеттик ветеринар инспекторлор көзөмөлдөйт. Өтө коркунучтуу жугуштуу ылаң чыккан учурда республикалык, облустук ж-а ветеринариялык уюмдар убактылуу атайын ветеринариялык карантиндик отряддарды, постторду түзүп, карантин эрежелеринин так аткарылышы көзөмөлгө алынат. Карантин ылаң толук токтогондон кийин, пландалган иш-чаралар толук аткарылган соң, ветеринариялык инструкцияга таянып, жергиликтүү мамлекеттик администрациянын (акимчиликтин) чечими м-н алынат. Эл аралык масштабда карантин эрежелерин эл аралык эпизоотиялык бюро (борбору Парижде) даярдайт.

Д. Раимбеков.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРА ТЕШИК

2026-06-15T05:06:49Z

Dilde:

КАРА ТЕШИК (black hole) – космостук зор нерселердин чексиз гравитациялык кысылуусунан (гравитациялык коллапс) пайда болгон космос объектиси. Зор жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясында, анын массасы ж-а бара бара тартылуу күчү жогорулап, гравитациялык коллапска дуушар болот, башкача айтканда анын кысылуусуна эч бир турукташтыруучу күчтөр каршы тура албайт. Ал учурда нерсенин тыгыздыгы чексизге, ал эми объектинин радиусу нөлгө умтулат. Эйнштейндин салыштырмалуулук теориясына ылайык кара тешиктин борборунда мейкиндик м-н убакыттын сингулярдуулугу (чексиздиги, өзгөчөлүгү) орун алат. Кысылуудан жылдыздын бетиндеги гравитациялык талаа чоңоёт, бөлүкчөлөрдүн бөлүнүп чыгышы ж-а нурлануу кыйындайт. Бара-бара андай жылдыздар бир жактуу мембранага, башкача айтканда нурланууну ж-а бөлүкчөнү ичин көздөй гана тартып, сыртка эч нерсе чыгарбоочу кара тешикке айланат. Аны мейкиндик м-н убакыттын касиеттеринин чукул өзгөрүшүнөн байкоого болот ж-а ал Шварцшильд радиусу деп аталат. К. Шварцшильд 1916-жылы Эйнштейн теңдемесинин айланбаган кара тешик үчүн так чыгарылышын тапкан ж-а анын ысмында аталып калган. 1963-жылы жаңы зеландиялык физик Рой Керр айлануучу кара тешик үчүн Шварцшильд радиусун аныктаган, мисалы, 3 Күн массасындай кара тешик үчүн ал радиус болгону 9 км. Биздин галлактикада көптөгөн кара тешик бар. Зор кара тешиктер галлактиканын борборунда жайгашкан. Ал эми өлчөмү атомдукундай кара тешиктер Аалам эволюциясынын алгачкы фазасында, жогорку тыгыздыктагы абалда эле пайда болгон деп божомолдонот. Кара тешикке жакын келген космос нерселери, өлчөмүнө карабай талкаланып жок болот.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРА ТАМЫР

2026-06-15T04:58:43Z

Dilde:

КАРА ТАМЫР (Symphyium Тоurn.) – өсүмдүктөрдүн эндиктер тукумундагы көп жылдык чөп. Бийик өсөт, жалбырагы майда тикендүү, кезектешип жайгашат. Гүлү көк, кызгылт, ак, сары, көгүш кызыл. Түндүк Африкада, Азиянын батышында 25тей түрү белгилүү; 10дон ашык түрү КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө ж-а Батыш Сибирь токойлорунда кездешет. Эң негизгиси дары кара тамыр ж-а орус кара тамыры. О р у с к а р а тамырынын жалбырагы жазы, бийиктиги 1 мден ашык, көгүлтүр же сары гүлдүү, тамыры жоон. Орус кара тамыры тоют өсүмдүгү. Жашыл массасынан силос, чөп уну дардалат. Нымдуу жерде гектарынан 300-1000 ''ц силос массасы алынат. Түшүмдү негизинен жалбырагы берет. Орус кара тамырынан даярдалган 100'' кг жашыл тоютта 16 тоют бирдиги, 2,3 ''кг аш болумдуу прнотеин ж-а 600'' мг каротин болот Чөбүн чочко, коён, үй куштары жакшы жейт. Д а р ы к а р а т а м ы р ы медицинада, ветеринарияда колдонулат. Анын тамырында алкалоид ж-а өңдөгүч заттар бар.

[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ

2026-06-12T10:49:44Z

Dilde:

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ– жүрөктүн кагуу ыргагынын бузулушун атайын прибор – кардиостимулятордун жардамы м-н дарылоо ыкмасы. Анын жүрөк кагуусун тездетүүчү ж-а жайлатуучу түрлөрү болуп, жүрөктүн ж-а тамырдын кагуу ыргагына жараша колдонулат. Кардиостимулятор 2 негизги бөлүктөн – жүрөк булчуңун (миокардды) иштетүүчү электроддон ж-а энергия булагынан турат. Прибор операция жолу м-н туруктуу стимулдоо үчүн электроддор – миокардга, электр булагы курсак, көкүрөк же колтук терисинин астына жайгаштырылат. Кийинки убакта электродду кол же моюн венасы аркылуу жүрөк көңдөйүнө (оң карынчага) орнотуу ыкмасы иштелип чыккан. Электроддун жайгашуусу рентгендик изилдөө м-н текшерилип турат. Аны бардык курактагы оорулууга коюуга болот. Бул операция кардиохирургиялык мекемелерде жүргүзүлөт. Кардиостимуляция жүрөктүн кагуу ыргагы, '''ж-а''' кан өткөрүүсү бузулганда ж-а диагностикалык максатта колдонулат.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ

2026-06-12T10:47:08Z

Dilde:

КАРДИОСТИМУЛЯ́ЦЦЦЦЦЦцццЦИцЦЦЦЦЦ– жүрөктүн кагуу ыргагынын бузулушун атайын прибор – кардиостимулятордун жардамы м-н дарылоо ыкмасы. Анын жүрөк кагуусун тездетүүчү ж-а жайлатуучу түрлөрү болуп, жүрөктүн ж-а тамырдын кагуу ыргагына жараша колдонулат. Кардиостимулятор 2 негизги бөлүктөн – жүрөк булчуңун (миокардды) иштетүүчү электроддон ж-а энергия булагынан турат. Прибор операция жолу м-н туруктуу стимулдоо үчүн электроддор – миокардга, электр булагы курсак, көкүрөк же колтук терисинин астына жайгаштырылат. Кийинки убакта электродду кол же моюн венасы аркылуу жүрөк көңдөйүнө (оң карынчага) орнотуу ыкмасы иштелип чыккан. Электроддун жайгашуусу рентгендик изилдөө м-н текшерилип турат. Аны бардык курактагы оорулууга коюуга болот. Бул операция кардиохирургиялык мекемелерде жүргүзүлөт. Кардиостимуляция жүрөктүн кагуу ыргагы, '''ж-а''' кан өткөрүүсү бузулганда ж-а диагностикалык максатта колдонулат.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ

2026-06-12T10:45:50Z

Dilde:

КАРДИОСТИМУЛЯЦМЯ – жүрөктүн кагуу ыргагынын бузулушун атайын прибор – кардиостимулятордун жардамы м-н дарылоо ыкмасы. Анын жүрөк кагуусун тездетүүчү ж-а жайлатуучу түрлөрү болуп, жүрөктүн ж-а тамырдын кагуу ыргагына жараша колдонулат. Кардиостимулятор 2 негизги бөлүктөн – жүрөк булчуңун (миокардды) иштетүүчү электроддон ж-а энергия булагынан турат. Прибор операция жолу м-н туруктуу стимулдоо үчүн электроддор – миокардга, электр булагы курсак, көкүрөк же колтук терисинин астына жайгаштырылат. Кийинки убакта электродду кол же моюн венасы аркылуу жүрөк көңдөйүнө (оң карынчага) орнотуу ыкмасы иштелип чыккан. Электроддун жайгашуусу рентгендик изилдөө м-н текшерилип турат. Аны бардык курактагы оорулууга коюуга болот. Бул операция кардиохирургиялык мекемелерде жүргүзүлөт. Кардиостимуляция жүрөктүн кагуу ыргагы, ж-а кан өткөрүүсү бузулганда ж-а диагностикалык максатта колдонулат.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАН ЖҮРҮҮ СИСТЕМАСЫ

2026-06-12T10:25:49Z

Dilde:

КАН ЖҮРҮҮ СИСТЕМАСЫ – жаныбарлар м-н адам организминде кан же гемолимфа айлануучу кан тамырлар ж-а көңдөй системалар. Кандын үзгүлтүксүз айланышын жүрөк ж-а кан тамырлар камсыз кылат. Бул системанын жардамы м-н ткань ж-а клеткалар азык заттарды, кычкылтекти алат, зат алмашуу продуктуларынан бошонот. Көпчүлүк омурткасыздардын (муунак буттуулар, моллюскалар), жөнөкөй хордалуулардын кан жүрүү системасы туташпаган (ачык); адам ж-а бардык омурткалуулар, кээ бир омурткасыздардыкы туташ (туюк) болот. Кан жүрүү системасы туташпаган (ачык) жаныбардын тамыр капталы жок, жылчык сымал боштуктар (чуңкур, коңул) м-н бөлүнгөн. Мында дененин бүткүл ткандарына кан (гемолимфа) тикеден тике тийишүү м-н катта-

[[File:КАН ЖҮРҮҮ СИСТЕМАСЫ17.png | thumb | Кан жүрүү системасы: І Балыктыкы: 1 бакалоор кан тамырлары; 2 дене кан тамырлары; 3 - жүрөк толтосу; 4- жүрөк карынчасы. ІІ Жерде-сууда жашоочулардыкы: 1 өпкө кан тамырлары; 2-оң жүрөк толтосу; 3-сол жүрөк толтосу; 4 -жүрөк карынчасы; 5- дене кан тамырлары. ІII Адамдыкы: 1 - баш ж-а моюн кан тамырлары; 2 - кол кан тамыры; 3 - толто; 4 - өпкө венасы; 5 - өпкө кан тамырлары; 6 - карын кан тамырлары; 7- көк боор кан тамыры; 8 - ичеги кан тамырлары; 9- бут кан тамырлары; 10 - бөйрөк кан тамырлары; 11 - боор кан тамырлары; 12-төмөнкү күрөө вена тамыры; 13- жүрөктүн сол карынчасы; 14 - жүрөктүн оң карынчасы; 15 - жүрөктүн он толтосу; 16 - жүрөктүн сол толтосу; 17 - өпкө артериясы; 18 жогорку күрөө вена тамыры, ]]
шат. Туюк кан жүрүү системасы бар жаныбарда кан тамыр м-н айланып, кан м-н ткандын ортосундагы зат алмашуу тамырдын капталы (керегеси) аркылуу жүрөт. Адам, омурткалуу жаныбар, кээ бир омурткасыздардын кан жүрүү системасынын башкы органы – жүрөк. Жүрөктөн кан агып чыгуучу тамырлар артерия, ага кан алып келүүчү тамырлар вена деп аталат. Кан жүрүү системасы бакалоор м-н дем алган оймок ооздуулар ж-а балыктарда (эки түрдүү дем алуучулардан башка) кан айлануунун бир тегерегинен, өпкөсү м-н дем алган бардык омурткалуу жаныбарларда ж-а кишиде кан айлануунун эки тегереги (чоң ж-а кичине) болот, к. ошондой эле, ''Жүрөк'', ''Кан айлануу'' макалаларын.
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]

КРЕМНИЙ

2026-04-29T10:34:58Z

Dilde:

КРЕ́МНИЙ (лат. Silicium), Si – элементтердин
мезгилдик системасынын IV тобунда жайгашкан химиялык элемент, атомдук номери 14, атомдук массасы 28,086. Табиятта үч изотоптун аралашмасынан турат: 28Si, 29Si
жана 30Si. Кремнийдин майда күкүмдөрү боз, ири кристаллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы боюнча 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. Берцелиус фтордуу кремнийди SiF4 калий менен калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны силиций деп атаган. Жер кыртышындагы кремнийдин 12%и SiO2 – кремнезём, 75%и татаал кычкылтектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сланец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристаллдык кремний – тыгыздыгы 2,33 г/см3, балкып эрүү t 1417°С ж-а кайноо t 2600°С болгон катуу зат. Кремний көпчүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH4, SiF4, SiO2, Si3N4 ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек м-н кремний кош оксидин SiO2, оксидин SiO, галогендер м-н галогениддерди SiХ4, суутек м-н силандарды SinH2n+2 (жалпы формуласы), металлдар м-н силициддерди – кыйындык м-н эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө температу расында майдаланган кремний м-н фтор гана реакцияга кире алат: Si + 2F2 = SiF4. Кремний хлор м-н 400–600°Cде, көмүртек ж-а азот м-н өтө жогорку температурада аракеттенет. Кадимки шартта кремнийге кислоталар таасир этпейт. Кремний щелочтор м-н аракеттенип, суутекти ж-а силикаттарды пайда кылат: Si + 2NaOH + H2O = Na2SiO3 + 2H2. Кремний кычкылтек м-н –Si–O–Si–O– сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирикмелери кеңири таралган. Мисалы, табигый ж-а синтез жолу м-н алынган силикаттар. Анын молекуласында ар бир кремний атому төрт кычкылтек атому м-н жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому кремнийдин эки атому м-н байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү химиялык бирикме – SiO2 пайда болот. Ал – кыйындык м-н эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. Кремнийдин 95–98% техникалык түрү арзан сырьё –кремнезёмду (SiO2) жогорку темп-рада көмүртек м-н калыбына келтирүүдөн алынат: SiO2+2C =Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза кремний алуу үчүн техникалык кремний жеңил учма бирикмелерге SiCl4, SiI4 ж. б. өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу ж-а муздатуудан кийин тазаланган бирикме жогорку температурада суутек же чаң түрүндөгү цинк м-н калыбына келтирилет. Кремний жарым өткөргүч техникада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн батареясы катары космос кемелерин электр энергиясы м-н камсыз кылат. Чоюн ж-а болотко алардын механикалык касиеттерин жакшыртуу үчүн кошулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак таштар катуулугу огюнча алмаздан кийин турат. Кремнийдин оргганикалык бирикмелеринен жасалган материалдар жогорку температурага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты касиеттерге ээ. Кремнийдин органикалык бирикмелеринен алынган майлоочу майлар өтө жогорку ж-а өтө төмөнкү температурада баштапкы касиеттерин өзгөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – 20–30 км бийиктикте учкан реактивдүү самолёттордун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмашкыс материал.

Ад.: Кремний и его сплавы. Екатеринбург, 2005.

А. Сүйүнбекова.
[[Категория:4-том, 547-596 бб]]

КӨБҮРГӨН (көп жылдык чөп)

2026-04-29T09:50:24Z

Dilde:

КӨБҮРГӨН (Al l ium at rasangui ene um ) – өсүмдүктөрдүн лилия гүлдүүлөр тукумунун пияздар уруусундагы түрү. Көп жылдык чөп. Жалбырагы наштардай. Гүлү чатырдай топ гүлгө чогулган. Желекчелери кызгылт, кара темгилдүү. Мөмөсү – кутуча. Майдан июлга чейин гүлдөйт ж-а мөмөлөйт. Кыргызстандын бардык аймактарында бийик тоонун таштак беттеринде кездешет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮРГӨН (ириңдүү сезгенүү)

2026-04-29T08:53:57Z

Dilde:

КӨБҮРГӨН , п а н а р и ц и й – манжа ткандарынын ириңдүү сезгениши. Манжанын тырмак тушундагы кесилген, сыйрылган, тикен кирген жер аркылуу ириңдетүүчү микроб киргенден териде, тырмак астында, түбүндө (үстүнкү) ж-а тарамышта, муун сөөктө, тери астында (терең) пайда болот. Үстүнкү көбүргөндө теринин эпидермис катмары ириңдейт. Тырмак жанындагы көбүргөндө анын түбү кызарып, ириңдейт. Ириң тырмак астына өтүп кетсе, ал тырмакты алып салмайынча айыкпайт. Терең жайгашкан көбүргөн манжанын ички жагындагы тери астынан башталат. Ал жерде тери калың болгондуктан, ириң сыртка чыга албай, ал тарамыш, муун, сөөккө чейин өтүп кетиши мүмкүн. Тери астындагысы такай сайгылашат, түнкүсүн ооруйт, сезгенүү муунга же тарамышка тарап кетсе, манжа кыймылдабай калат. Ириңдетүүчү микробдор лимфа ж-а кан тамырлар аркылуу тарап, ар кайсы орган м-н ткандарды сезгентет ж-а сепсис пайда кылышы мүмкүн. Ал көпкө айыкпаса, сезгенүү алакан, каруу, билекке өтүп, оор хирургиялык операция жасоого туура келет. Алдын алуу үчүн өндүрүштө ж-а үй тиричилигинде жеке тазалык эрежелерин сактоонун мааниси чоң.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:55:18Z

Dilde:

КОСМОГОНИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын космогониясы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-кылымдарда космогониялык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-кылымдын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:54:23Z

Dilde:

КОСМОГОНИЯ ́НИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын космогониясы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-кылымдарда космогониялык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-кылымдын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ

2026-04-28T09:51:11Z

Dilde:

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ – үч бурчтуктун эки жагы ж-а ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине барабар же с2=а2+b2–2ab cosa, мында a, b, c –үч бурчтуктун жактары, a – а жана b жактарынын арасындагы бурч.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУС

2026-04-28T09:49:05Z

Dilde:

КО́СИНУС (лат. cosinus, complementi sinus – синусту толуктагыч) – тригонометриялык функциялардын бири; белгилениши: cos, башкача айтканда у= cosх, мында х – аргумент.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИВЦЕВА

2026-04-28T09:47:42Z

Dilde: Dilde moved page КОСИВЦЕВА to КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна

КОСИ́ВЦЕВА Надежда Алексеевна (1913,
[[File:КОСИВЦЕВА19.png | thumb | none]]Казакстан, Ак-Моло облусу, Новочеркас району, Астраханка айылы – 1986, Кыргызстан,Чүй облусу, Сокулук району, «Төмөнкү-Чүй» айылы) – кенеп өстүрүүчү. Социалисттик Эмгектин . Баатыры (1950). 1945-жылдан Сокулук районундагы «Төмөнкү-Чүй» совхозунда кенеп өстүрүчү звенонун башчысы. Анын звеносу кенептин ар гектарынан 94 цден түшүм алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]