Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

КРЕМНИЙ

2026-04-29T10:34:58Z

Dilde:

КРЕ́МНИЙ (лат. Silicium), Si – элементтердин
мезгилдик системасынын IV тобунда жайгашкан химиялык элемент, атомдук номери 14, атомдук массасы 28,086. Табиятта үч изотоптун аралашмасынан турат: 28Si, 29Si
жана 30Si. Кремнийдин майда күкүмдөрү боз, ири кристаллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы боюнча 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. Берцелиус фтордуу кремнийди SiF4 калий менен калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны силиций деп атаган. Жер кыртышындагы кремнийдин 12%и SiO2 – кремнезём, 75%и татаал кычкылтектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сланец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристаллдык кремний – тыгыздыгы 2,33 г/см3, балкып эрүү t 1417°С ж-а кайноо t 2600°С болгон катуу зат. Кремний көпчүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH4, SiF4, SiO2, Si3N4 ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек м-н кремний кош оксидин SiO2, оксидин SiO, галогендер м-н галогениддерди SiХ4, суутек м-н силандарды SinH2n+2 (жалпы формуласы), металлдар м-н силициддерди – кыйындык м-н эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө температу расында майдаланган кремний м-н фтор гана реакцияга кире алат: Si + 2F2 = SiF4. Кремний хлор м-н 400–600°Cде, көмүртек ж-а азот м-н өтө жогорку температурада аракеттенет. Кадимки шартта кремнийге кислоталар таасир этпейт. Кремний щелочтор м-н аракеттенип, суутекти ж-а силикаттарды пайда кылат: Si + 2NaOH + H2O = Na2SiO3 + 2H2. Кремний кычкылтек м-н –Si–O–Si–O– сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирикмелери кеңири таралган. Мисалы, табигый ж-а синтез жолу м-н алынган силикаттар. Анын молекуласында ар бир кремний атому төрт кычкылтек атому м-н жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому кремнийдин эки атому м-н байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү химиялык бирикме – SiO2 пайда болот. Ал – кыйындык м-н эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. Кремнийдин 95–98% техникалык түрү арзан сырьё –кремнезёмду (SiO2) жогорку темп-рада көмүртек м-н калыбына келтирүүдөн алынат: SiO2+2C =Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза кремний алуу үчүн техникалык кремний жеңил учма бирикмелерге SiCl4, SiI4 ж. б. өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу ж-а муздатуудан кийин тазаланган бирикме жогорку температурада суутек же чаң түрүндөгү цинк м-н калыбына келтирилет. Кремний жарым өткөргүч техникада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн батареясы катары космос кемелерин электр энергиясы м-н камсыз кылат. Чоюн ж-а болотко алардын механикалык касиеттерин жакшыртуу үчүн кошулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак таштар катуулугу огюнча алмаздан кийин турат. Кремнийдин оргганикалык бирикмелеринен жасалган материалдар жогорку температурага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты касиеттерге ээ. Кремнийдин органикалык бирикмелеринен алынган майлоочу майлар өтө жогорку ж-а өтө төмөнкү температурада баштапкы касиеттерин өзгөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – 20–30 км бийиктикте учкан реактивдүү самолёттордун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмашкыс материал.

Ад.: Кремний и его сплавы. Екатеринбург, 2005.

А. Сүйүнбекова.
[[Категория:4-том, 547-596 бб]]

КӨБҮРГӨН 1

2026-04-29T09:50:24Z

Dilde:

КӨБҮРГӨН (Al l ium at rasangui ene um ) – өсүмдүктөрдүн лилия гүлдүүлөр тукумунун пияздар уруусундагы түрү. Көп жылдык чөп. Жалбырагы наштардай. Гүлү чатырдай топ гүлгө чогулган. Желекчелери кызгылт, кара темгилдүү. Мөмөсү – кутуча. Майдан июлга чейин гүлдөйт ж-а мөмөлөйт. Кыргызстандын бардык аймактарында бийик тоонун таштак беттеринде кездешет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮРГӨН

2026-04-29T08:53:57Z

Dilde:

КӨБҮРГӨН , п а н а р и ц и й – манжа ткандарынын ириңдүү сезгениши. Манжанын тырмак тушундагы кесилген, сыйрылган, тикен кирген жер аркылуу ириңдетүүчү микроб киргенден териде, тырмак астында, түбүндө (үстүнкү) ж-а тарамышта, муун сөөктө, тери астында (терең) пайда болот. Үстүнкү көбүргөндө теринин эпидермис катмары ириңдейт. Тырмак жанындагы көбүргөндө анын түбү кызарып, ириңдейт. Ириң тырмак астына өтүп кетсе, ал тырмакты алып салмайынча айыкпайт. Терең жайгашкан көбүргөн манжанын ички жагындагы тери астынан башталат. Ал жерде тери калың болгондуктан, ириң сыртка чыга албай, ал тарамыш, муун, сөөккө чейин өтүп кетиши мүмкүн. Тери астындагысы такай сайгылашат, түнкүсүн ооруйт, сезгенүү муунга же тарамышка тарап кетсе, манжа кыймылдабай калат. Ириңдетүүчү микробдор лимфа ж-а кан тамырлар аркылуу тарап, ар кайсы орган м-н ткандарды сезгентет ж-а сепсис пайда кылышы мүмкүн. Ал көпкө айыкпаса, сезгенүү алакан, каруу, билекке өтүп, оор хирургиялык операция жасоого туура келет. Алдын алуу үчүн өндүрүштө ж-а үй тиричилигинде жеке тазалык эрежелерин сактоонун мааниси чоң.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:55:18Z

Dilde:

КОСМОГОНИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын космогониясы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-кылымдарда космогониялык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-кылымдын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:54:23Z

Dilde:

КОСМОГОНИЯ ́НИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын космогониясы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-кылымдарда космогониялык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-кылымдын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ

2026-04-28T09:51:11Z

Dilde:

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ – үч бурчтуктун эки жагы ж-а ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине барабар же с2=а2+b2–2ab cosa, мында a, b, c –үч бурчтуктун жактары, a – а жана b жактарынын арасындагы бурч.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУС

2026-04-28T09:49:05Z

Dilde:

КО́СИНУС (лат. cosinus, complementi sinus – синусту толуктагыч) – тригонометриялык функциялардын бири; белгилениши: cos, башкача айтканда у= cosх, мында х – аргумент.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИВЦЕВА

2026-04-28T09:47:42Z

Dilde: Dilde moved page КОСИВЦЕВА to КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна

#REDIRECT [[КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна]]

КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна

2026-04-28T09:47:42Z

Dilde: Dilde moved page КОСИВЦЕВА to КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна

КОСИ́ВЦЕВА Надежда Алексеевна (1913,
[[File:КОСИВЦЕВА19.png | thumb | none]]Казакстан, Ак-Моло облусу, Новочеркас району, Астраханка айылы – 1986, Кыргызстан,Чүй облусу, Сокулук району, «Төмөнкү-Чүй» айылы) – кенеп өстүрүүчү. Социалисттик Эмгектин . Баатыры (1950). 1945-жылдан Сокулук районундагы «Төмөнкү-Чүй» совхозунда кенеп өстүрүчү звенонун башчысы. Анын звеносу кенептин ар гектарынан 94 цден түшүм алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна

2026-04-28T09:47:19Z

Dilde:

КОСМОДРОМ

2026-04-28T09:38:01Z

Dilde:

КОСМОДРО́М (космос ж-а гр. dr–mos – чуркоо, жүгүрүү орду) –космос аппараттарын кураштыруу, учууга даярдоо, учурууга арналган курулмалар м-н жабдуулар ж-а техникалык каражаттар ор-

[[File:КОСМОДРОМ20.png | thumb | Плесецк космодрому, Россия.
]]нотулган аймак. Космодромдун көмөкчү ж-а тейлөөчү жайлары м-н кызматына ракетанын кыймыл траекториясын аныктоочу өлчөө пункту, отункана, суу, энергия м-н камсыз кылуу тармагы, турак жай шаарчасы, байланыш ж-а телекөрсөтүү түйүндөрү, оңдоочу база, аэродром, унаа коммуникациясы кирет. Кээ бир космодромдо ракета алып жүргүчтүн иштетилген баскычтарын түшүрүү үчүн атайын жер участкалары бар. Т е х н и к а л ы к

п о з и ц и я – ракета-алып жүргүч м-н космос объектилерин кабыл алуу, сактоо, кураштыруу, сыноо, керек отунду куюу ж-а бири-бирине ашташтырып бириктирүү үчүн колдонулма атайын техикалык жабдуулар м-н жабдылган комплекс. С т а р т т ы к к о м п л е к с – ракета учурула турган системага орнотулат, күйүүчү отун куюлуп учурулат. Бул иштердин бардыгын орундатуу үчүн старттык комплексте атайын техникалык жабдуулар орнотулат. Космодром калк жашаган аймактан алыс ж-а экваторго жакын жерге курулат. Себеби штелген баскычтын калдыктары элге коркунучсуз аймакка түшөт ж-а ракета спутникти геостационардык орбитага жеңил алып чыгат. Космос кемесин ж-а космоско учуруучу аппараттар Капустин Яр, Плесецк (Россия), Байкоңур (Казакстан), Канаверал тумшугундагы Чыгыш сыноо полигону, Уоллопстогу Батыш сыноо полигону (АКШ), Куру (Франция), Сан-Марко (Италия), Утиноура, Танегасима (Япония), Чангенцзе (КЭР), Шрикарико (Индия) ж. б. космодромдордон учурулат. Алгачкы Жердин жасалма жандоочусу ж-а биринчи адам космоско СССРде (азыркы Казакстан) Байкоңур космодромунан учурулган.

Ад.: Уманский С. П. Ракеты носители. Космодромы. 
М., 2001.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОДРОМ

2026-04-28T09:33:35Z

Dilde:

КОСМОДРО́М (космос ж-а гр. dr–mos – чуркоо, жүгүрүү орду) –космос аппараттарын кураштыруу, учууга даярдоо, учурууга арналган курулмалар м-н жабдуулар ж-а техникалык каражаттар ор-

[[File:КОСМОДРОМ20.png | thumb | Плесецк космодрому, Россия.
]]нотулган аймак. Космодромдун көмөкчү ж-а тейлөөчү жайлары м-н кызматына ракетанын кыймыл траекториясын аныктоочу өлчөө пункту, отункана, суу, энергия м-н камсыз кылуу тармагы, турак жай шаарчасы, байланыш ж-а телекөрсөтүү түйүндөрү, оңдоочу база, аэродром, унаа коммуникациясы кирет. Кээ бир космодромдо ракета алып жүргүчтүн иштетилген баскычтарын түшүрүү үчүн атайын жер участкалары бар. Т е х н и к а л ы к

п о з и ц и я – ракета-алып жүргүч м-н космос объектилерин кабыл алуу, сактоо, кураштыруу, сыноо, керек отунду куюу ж-а бири-бирине ашташтырып бириктирүү үчүн колдонулма атайын техикалык жабдуулар м-н жабдылган комплекс. С т а р т т ы к к о м п л е к с – ракета учурула турган системага орнотулат, күйүүчү отун куюлуп учурулат. Бул иштердин бардыгын орундатуу үчүн старттык комплексте атайын техникалык жабдуулар орнотулат. Космсодрпом калк жашаган аймактан алыс ж-а экваторго жакын жерге курулат. Себебииштелгенбаскычтынкалдыктарыэлгекоркунучсуз аймакка түшөт ж-а ракета спутникти геостационардык орбитага жеңил алып чыгат. Космос кемесин ж-а космоско учуруучу аппараттар Капустин Яр, Плесецк (Россия), Байкоңур (Казакстан), Канаверал тумшугундагы Чыгыш сыноо полигону, Уоллопстогу Батыш сыноо полигону (АКШ), Куру (Франция), Сан-Марко (Италия), Утиноура, Танегасима (Япония), Чангенцзе (КЭР), Шрикарико (Индия) ж. б. К-дордон учурулат. Алгачкы Жердин жасалма жандоочусу ж-а биринчи адам космоско СССРде (азыркы Казакстан) Байкоңур К-унан учурулган.

Ад.: Уманский С. П. Ракеты носители. Космодромы. 
М., 2001.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:14:01Z

Dilde:

КОСМОГО́НИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын К-сы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-к-да
К-лык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-к-дын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ

2026-04-28T09:08:41Z

Dilde:

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ – үч бурчтуктун эки жагы жана ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине
барабар, же с2=а2+b2–2ab cosa, мында a, b, c –үч бурчтуктун жактары, a – а жана b жактарынын арасындагы бурч.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ

2026-04-28T08:23:04Z

Dilde:

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ , '''1 2nl f(t)t - zdt''' ? түрүндөгү интегралn. Мында y – комплекстик тегиздиктеги түздөлүүчү туюк ийри сызык ж-а f(t) чоңдугу комплекстик өзгөрмө t нын y ийри сызыгындагы анализдик функциясы. 1831-ж. О. Коши изилдеген бул интеграл анализдик функциялардын теориясында чоң роль ойнойт. Эгерде комплекстүү Z чекити ''г'' нын ичинде жайгашкан болсо, анда Коши интегралы ''y'' облусунда анализдик f(Z) функциясына барабар (Коши интегралдык формуласы). Ал эми Z чекити y нын ичинде жатпаса, анда ал интеграл нөлгө барабар. Эгер f(t) функциясынын y контурундагы чекиттерде гана берилген үзгүлтүксүз функция болсо, анда жогорудагы туюнтма К о ш и и н т е г р а л ы деп аталат. Мындай интегралды ж-а интегралдык формулаларды советтик математиктер Ю. В. Сохоцкий, Ю. Г. Привалов, В. В. Голубев, И. И. Правалов, Н. И. Мусхелишвили ж. б. изилдешкен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ

2026-04-28T08:19:57Z

Dilde:

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ , '''1 2nl f(t)t - zdt''' ? түрүндөгү интегралn. . Мында y – комплекстик тегиздиктеги түздөлүүчү туюк ийри сызык ж-а f(t) чоңдугу комплекстик өзгөрмө t нын y ийри сызыгындагы анализдик функциясы. 1831-ж. О. Коши изилдеген бул интеграл анализдик функциялардын теориясында чоң роль ойнойт. Эгерде комплекстүү Z чекити ''г'' нын ичинде жайгашкан болсо, анда Коши интегралы ''y'' облусунда анализдик f(Z) функциясына барабар (Коши интегралдык формуласы). Ал эми Z чекити y нын ичинде жатпаса, анда ал интеграл нөлгө барабар. Эгер f(t) функциясынын y контурундагы чекиттерде гана берилген үзгүлтүксүз функция болсо, анда жогорудагы туюнтма К о ш и и н т е г р а л ы деп аталат. Мындай интегралды ж-а интегралдык формулаларды советтик математиктер Ю. В. Сохоцкий, Ю. Г. Привалов, В. В. Голубев, И. И. Правалов, Н. И. Мусхелишвили ж. б. изилдешкен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШ БОЙЛУУЛУК

2026-04-28T05:53:51Z

Dilde:

КОШ БОЙЛУУЛУК – аял организминде уруктанган энелик клеткасынын (түйүлдүктүн) өөрчүшү м-н мүнөздөлгөн физиологиялык процесс. Ал орто эсеп м-н 40 жума же 280 күнгө созулат. Энелик клетка жатын түтүгүндө уруктанып, жатынды карай жылат. Ал назик түкчөлөр м-н капталган көп клеткалуу түйүлдүккө айланат. Түкчөлөрү м-н жатындын былжыр челине жабышат. Түйүлдүк бекиген жерде түкчөлөр жыш өсүп, алардан киндик аркылуу түйүлдүк м-н туташкан баланын тону пайда болот. Түйүлдүк киндик кан тамырлары боюнча энеден азык зат, кычкылтек алып, зат алмашуу продуктуларын чыгарып турат. Жатын түтүгүнүн ар кандай ооруларында уруктанган энелик клетка жылбай, жатын түтүгүнө жабышып калышы мүмкүн (к. Жатындан тышкары бойго бүтүү). Кош бойлуу аялдын борбордук нерв системасында өзгөрүүлөр жүрүп, ошондон улам жатын булчуңун бошоңдотуучу жүлүндүн козголгучтугу төмөндөп, жатынды тынч абалга келтирет. Ал кезде жаңы ичке секреция бездери пайда болуп, алар кош бойлуулукка жардам берүүчү гормон иштеп чыгарат. Баланын тону чыгарган гормон эмчек безинин чоңоюшуна таасир этет. Жатын бир кыйла чоңоёт, баланын тонуна кан жеткирүүчү кан тамырлар көбөйүп, дем алуу тереңдейт, жүрөктүн жыйрылышы күчөп, маанилүү органдарга, жатынга канды тез-тез жеткирет. Бөйрөк иши, газ алмашуу күчөйт, кан тамырлар кеңейет. Кош бойлуу аялдын организминдеги органдар м-н системалардын иштешин камсыздоо ж-а түйүлдүктүн өөрчүшүнө жагымдуу шарт түзүү үчүн азык зат м-н кычкылтек көбүрөөк талап кылынат. Кош бойлуулуктун алгачкы жумаларында аялдын ден соолугу ж-а жүрүм-туруму түйүлдүктүн андан ары өөрчүшү ж-а болочок баланын ден соолугу үчүн чоң мааниге ээ. Түрдүү ооруларга (грипп, туберкулёз, кызыл жүгүрүк, ангина, кант диабети, аз кандуулук, боор, бөйрөк, жүрөк-кан тамыр системасынын жабыркашы ж. б.) чалдыгуу, туура эмес тамактануу, тамеки тартуу, ичкилик ичүү кош бойлуулукка ж-а түйүлдүккө чоң зыян келтирет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОРНЕВА Нина Григорьевна

2026-04-28T05:44:56Z

Dilde:

КОРНЕВА́Р Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1944). 1944–63-жылдары ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия факультетинин деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.

Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОРНЕВА Нина Григорьевна

2026-04-28T05:41:43Z

Dilde:

КОРНЕВА́РНЕ Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1944). 1944–63-жылдары ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия факультетинин деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.

Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОРНЕВА Нина Григорьевна

2026-04-28T05:41:20Z

Dilde:

КОРНЕВА́РНЕВА Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1944). 1944–63-жылдары ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия факультетинин деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.

Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОРИАНДР

2026-04-28T05:37:28Z

Dilde:

КОРИА́НДР (Coriandrum) – чатыр гүлдүүлөр тукумундагы эфир майлуу бир жылдык өсүмдүк. Сабагы (бийиктиги 30–120 см) бутактанып өсөт. Жалбырагы ичке, жара тилик, гүлү ак же күлгүн, саргыч, чатырча топ гүлгө чогулган. Мөмөсү тоголок данча (экиден). Сортуна жараша данында 0,2–1,4% эфир,16–28% май заттары бар. Көп жерде эгилет. КМШ өлкөлөрүнүн Борбордук кара топурактуу аймагында, Волга боюнда, Кавказ ж-а Украинада өстүрүлөт. Вегетация мезгили 110–125 күн, уругу 8–10°С жылуулукта өсүп чыгат. Кориандрдын майынан парфюмерия, кондитер ж. б. өнөр жай тармактарында колдонулуучу жыттуу зат алынат. Майы техникада да керектелет. Жаш өсүмдүгү м-н мөмөсү татымал катары тамак-ашка (кинза) ж-а тоютка пайдаланылат. Зыянкечтери: кориандр урук жегичи; илдеттери: бактериоз, ламуляриоз ж. б.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОНУСТУК БЕТ

2026-04-28T04:04:55Z

Dilde:

КОНУСТУК БЕТ – конустун чокусу аркылуу өтүүчү ж-а берилген ийри сызыкты (багыттоочу) кесүүчү түз сызыктардын (түзүүчү) көптүгү. Эгер багыттоочусу айлана болуп, ал эми конустук беттин чокусу айлананын тегиздигинин борбору аркылуу өтүүчү перпендикулярда жатса, анда конустук бет тегерек конус деп аталат; ал чокусунда биригүүчү эки тегиздиктен турат. Конустук бет – 2-тартиптеги беттердин бир түрү. 2-тартиптеги чыныгы конустук беттин канондук теңдемеси <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}-\frac{z^2}{c^2}=0</math> түрүндө жазылат. Эгерде а=b болсо, анда т е г е р е к а й л а н у у ч у конустук бет деп аталат. 2-тартиптеги жалган (мнимый) конустук беттин канондук тендемеси: <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}+\frac{z^2}{c^2}=0</math>
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНСЕНСУС

2026-04-28T03:47:48Z

Dilde:

КОНСЕ́НСУС (лат. consensus – макулдук, бир пикирдүүлүк) – эл аралык конференцияларда ж-а кеңешмелерде активдүү түрдө каршылык билдирилбеген учурда, формалдуу добуш берүүнү өткөрбөстөн эле катышуучулардын жалпы макулдугунун негизинде чечимдерди же келишимдерди кабыл алуу. Консенсус методу БУУнун бир катар органдарында кабылданган, ал өткөргөн эл аралык конференцияларда ж-а кеңешмелерде колдонулат. 1975-жылы Европадагы коопсуздук ж-а кызматташтык боюнча кеңешмеде кардиналдуу чечимдерди кабыл алуу учурунда пайдаланылган. Саясий планда алганда ар түрдүү саясий күчтөрдүн ортосундагы жаңжалдарда сүйлөшүүлөр аркылуу ар тараптан өз ара элдешүүлөргө баруу м-н бир пикирге келүү жолу.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНОНОВ Виктор Сергеевич

2026-04-28T03:45:55Z

Dilde:

КОНОНОВ ́Н Виктор Сергеевич (1922, РФ, Орёл облусу – 2007, Бишкек) – медицина илимдеринин доктору (1970), профессор (1972). КММИни бүтүргөн (1950). КРдин эмгек сиңирген врачы (1984) ж-а илимге эмгек сиңирген ишмери (1995). 1997-жылдан КММАда профессор болуп иштеген. Балдар хирургиясы, травматология ж-а ортопедия боюнча адис. 350дөн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 3 монография, 9 ойлоп табуусу бар. Кызыл Жылдыз ордени, «Даңк» медалы м-н сыйланган.

Эмг.: Гематогенный остеомиелит у детей. М., 1974.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНОВАЛОВ ЗАКОНДОРУ

2026-04-28T03:43:53Z

Dilde:

КОНОВА́ЛОВ ЗАКОНДОРУ – бууланган эки заттан турган суюк эритменин курамы м-н анын каныккан буусунун курамы ж-а басымынын байланышы жөнүндөгү закондор. 1881–84-жылдарда орус химиги Д. П. Коновалов негиздеген. Биринчи закон: а) эритмеге караганда бууда көбүрөөк болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясы көбөйгөн сайын, эритменин буусунун басымы чоңоёт; б) эритмеге караганда бууда азыраак болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясынын көбөйүшү м-н эритменин буусунун басымы азаят; в) эритмеге караганда бууда көбүрөөк болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясынын көбөйүшү м-н эритменин кайноо температурасы төмөндөйт; г) эритмеге караганда бууда азыраак болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясы көбөйгөн сайын эритменин кайноо температурасы чоңоёт. Экинчи закону: экстремум чекиттеринде буунун басымы изотермиялык шартта же кайноо температурасы изобаралык шартта буунун ж-а суюктуктун курамы бирдей. Коновалов закондору буулантуу, реактивдештирүү ишинде чоң мааниге ээ.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОЛЕСНИЧЕНКО

2026-04-27T10:59:02Z

Dilde:

КОЛЕСНИЧЕНКО Мария Павловна (1928-жылы туулган, РФ, Одесса облусу, Овидиополь району, Овидиополь кыштагы)

[[File:КОЛЕСНИЧЕНКО2.png | thumb | none]]
– кенеп өстүрүүчү, Социалистик Эмгектин Баатыры (1950). Кыргыз ССРинин Сокулук районундагы «Төмөнкү-Чүй» совхозунда кенеп өстүрүүчү звенонун башчысы болуп иштеген. 1949-жылы анын звеносу 19 га кенептин ар гектарынан 121,3 цден түшүм жыйнап алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КЛИМЕНКО

2026-04-27T10:53:44Z

Dilde: Dilde moved page КЛИМЕНКО to КЛИМЕНКО Михаил Дмитриевич

#REDIRECT [[КЛИМЕНКО Михаил Дмитриевич]]

КЛИМЕНКО Михаил Дмитриевич

2026-04-27T10:53:43Z

Dilde: Dilde moved page КЛИМЕНКО to КЛИМЕНКО Михаил Дмитриевич

КЛИМЕ́НКО Михаил Дмитриевич (1911-жылы туулган, азыркы Ысык-Көл облусу, Түп району, Михайловка айылы – 1983, ошол эле жер)

[[File:КЛИМЕНКО17.png | thumb | none]]
– механизатор, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1951). 1934-жылдан Ак-Суу ж-а Түп райондорундагы МТС-терде тракторчу, комбайнчы болуп иштеген. Дан бастырууда чоң ийгиликтерге жетишкен. Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу ордендери м-н сыйланган.

[[Категория:4-том, 307-352 бб]]

КЛИМЕНКО Михаил Дмитриевич

2026-04-27T10:52:55Z

Dilde:

КЛИМАТ МЕНЕН ДАРЫЛОО

2026-04-27T10:51:14Z

Dilde:

КЛИ́МАТ МЕНЕН ДАРЫЛОО – ден соолукту
чыңдоо ж-а оорулууну дарылоо максатында туруктуу жашаган жердин ж-а санаторий-курорттордун климат шартын пайдалануу. Ал өз алдынча дарылоо ыкмалары м-н айкалыш жүргүзүлөт. Климат м-н дарылоого аба (аэротерапия), күн (гелиотерапия) м-н дарылоо, деңизге, көлгө түшүү ж. б. кирет. Климаттык курортто дарыланууда жүрөк-кан тамыр системасынын ж-а дем алуу органдарынын функциясы жакшырып, кандын курамы оңолуп, кычкылтек м-н каныгуусу жакшырат, күн нуру зат алмашууну күчөтөт, анын таасиринен Д витамини пайда болот, организм чыңдалып, ооруларга байымдуулугу жогорулайт. Климатты кескин өзгөртүү (мисалы, күн ысык кезде өлкөнүн түндүк, ошондой эле башка аймактарынан түштүккө көчүү) организмдин ыңгайлануу мүмкүнчүлүгүнө чоң талап коёт. Улгайган, узакка ооруган, дем алуу, жүрөк-кан тамыр, нерв системасы бузулган кишилердин, кичине балдардын ыңгайлануу реакциясы начар болгондуктан, жалпы абалы начарлап, оорусу кармап калышы ыктымал. Мындай киши өзүнө көнүмүш климаттык шартта дарыланганы оң.
[[Категория:4-том, 307-352 бб]]

КЛИМАКС

2026-04-27T10:47:45Z

Dilde:

КЛИ́МАКС (гр. klimax – шаты) – адамдын жыныс органдарынын функциясы акырындап басаңдоочу физиологиялык мезгил. Ал организмдин картайышына байланыштуу. Эркекте 50–60 жашта башталып, узакка созулат, көпчүлүгүнүн жыныс безинин функциясынын басаңдашы башка оорулар м-н коштолбойт. Жыныс гормондорун иштеп чыгаруучу клеткалардын саны азайып, жыныс гормондорунун төмөндөшүнө алып келет. Жүрөктүн тушу ооруп, кагышы тездейт, артерия басымы көтөрүлүп, башы айланат, көңүлү чөгөт, санааркайт, уйкусу качат, унутчаак болуп, ишке жөндөмү төмөндөйт. Айрым учурда жыныстык жөндөмдүүлүгү басаңдайт. Аялда 45–50 жашта башталат. Кээде эрте (35–36 жашында) башталып, ага көбүнчө ангина, грипп, өнөкөт тонзиллит, гайморит ж. б. себеп болот. Климакс убагында гипофиздин ж-а жыныс системасынын ишин жөнгө салуучу нейрогормондорду бөлүп чыгаруу начарлайт. Аялда 3–5 жылча (этек кир таптакыр токтогуча) созулат. Анын алгачкы белгиси – этек кирдин келбей калышы. Кээ бир аялдарда 3–4 айда бир келсе, айрымдарда тез-тез келет. Көпчүлүк аялдын организминде анча өзгөрүү болбойт. Климакс учурунда гипоталамус тканында өзгөрүүлөр болуп, жыныс системасына таасир этүүчү гормон бөлүп чыгаруу бузулат. Натыйжада энелик бездер, энелик клеткалар өөрчүбөй, жатындын былжыр чели жукарат, андан энелик безге ж-а гипоталамуска кеткен нерв импульстары начарлайт. Организмдеги мындай өзгөрүүлөр кан тамырдын ж-а нервдин бузулушуна алып келет. Бул учурда климактерий синдрому деп аталган ар кандай белгилер пайда болот (күнүнө бир нече жолу өң кубарып, көл-шал тердөө, себепсиз тынчы кетүү, коркуу, туталануу). Айрым учурда артерия басымы көтөрүлөт, жүрөктүн кагуусу тездейт же жайлайт, мезгили м-н жүрөк, көкүрөк ж-а жүрөк тушу ооруйт, жүрөк-кан тамырдын иштөөсү бузулат. Башы айланып, кулагы дүңгүрөйт, денеси чымырайт, уйкусу бузулат. Климакста болгон организмдеги өзгөрүүлөр, адатта, өзүнөн-өзү жоголот, себеби организм акырындап жаңы физиологиялык шартка ыңгайланат.

Ад.: Смежных. В. П. Медицина климактерия. М.,2006.
[[Категория:4-том, 307-352 бб]]

КЛЕТКА ТЕОРИЯСЫ

2026-04-27T10:44:11Z

Dilde:

КЛЕТКА ТЕОРИЯСЫ - тирүү организмдердин келип чыгышы, өнүгүшү ж-а түзүлүшү бирдей экендигин далилдеген биологиялык жыйынтык. Өсүмдүктүн клеткалык түзүлүшүн биринчи болуп англиялык физик Р. Гук (1665) байкаган. Андан кийин голландиялык табият таануучу А. Левенгук (1680) бир клеткалуу организмдерди ачкан ж-а биринчилерден болуп жаныбар клеткасын (эритроциттер) көргөн. Кийинчерээк италиялык окумуштуу Ф. Фонтана (1781) жаныбар клеткасын сүрөттөп жазган. Өсүмдүк клеткасынын ядросун англиялык окумуштуу Р. Броун (1831) ачкан. Клетка теориясын түзүүгө немис физиологу Т. Шванн чоң салым кошкон. Өсүмдүк ж-а жаныбарлардын ткандык түзүлүшүн салыштырып, алардын клеткалык түзүлүшүнүн ж-а өсүүсүнүн окшоштугун көрсөткөн. Кийинчерээк клетка теориясында көбүнчө бир клеткалуу организмдер изилденип, клетканын негизги компоненти болгон ядро ж-а протоплазма жөнүндөгү түшүнүк калыптанып, клетканын бөлүнүшү далилденген. Митоздук бөлүнүүнүн ж-а клетканын негизги органоиддеринин ачылышы, кийинчерээк биохимиянын ж-а молекулалык биологиянын өөрчүшү м-н клетканын түзүлүшү ж-а аткарган кызматы, тирүү табияттын клетка деңгээли жөнүндөгү азыркы түшүнүктөр калыптанган. Клетканын түзүлүшү, тиричилик-аракети ж-а өөрчүшү жөнүндөгү жаңы маалыматтардын алынгандыгына карабастан, клетка теориясынын негизги жоболору өзүнүн маанисин жоготкон жок: 1) клетка – тирүү организмдин эң жөнөкөй бирдиги; 2) ар түрдүү организмдин клеткалары өзүнүн түзүлүшү, химиялык курамы, зат алмашуусу боюнча гомологиялуу; 3) жаңы клетка өзүндөй эле (баштапкы) клеткадан бөлүнүү жолу м-н пайда болот; 4) көп клеткалуу организмдер бүтүн ткань ж-а органдар тутумуна бириккен, бири-бири м-н жөнгө салынуунун клетка аралык, гумордук ж-а нервдик байланышкан клеткалардын татаал тобу. Азыркы клетка теориясы көп клеткалуу организмди өз ара аракеттенишкен ж-а кызмат аткарган татаал система катары карайт. Клетканын негизги түзүлүш элементи ядролуу эукариот, ошондой эле ядросуз прокариотко да окшош болот. Вирустар өз алдынча жашай албайт ж-а өзгөчө клетка митеси экендигине карабастан, алардын жашоосу тирүү организмдин клеткалык түзүлүшүнүн жалпы бирдейлигин бекемдейт. Ошону м-н бирге баарыдан мурда химиялык курамынын ж-а зат алмашуусунун окшоштугун далилдейт. Нуклеин кислоталары ж-а белоктор клетка тиричилигиндеги маанилүү бөлүктөр, алардын синтезделиши ж-а айланышы жалпы бирдей ж-а бардык тирүү организм клеткасында бири-бирине окшош.

Т. Дөөлөткелдиева.
[[Категория:4-том, 307-352 бб]]

КВАДРАТ

2026-04-27T08:33:19Z

Dilde:

КВАДРА́Т (лат. quadrаtus – төрт бурчтук, чарчы) – 1) тең жактуу тик бурчтук. Квадратты бурчтары тик ромб же бардык бурчтары ж-а жактары барабар параллелограмм деп да аныктоого болот. Мындан, квадрат параллелограммдын, төрт бурчтуктун ж-а ромбдун бардык касиеттерине ээ экендиги келип чыгат. Квадраттын диагоналдары өз ара перпендикуляр ж-а барабар болуп, кесилиш чекитинде тең экиге бөлүнөт. Квадрат төрт симметрия огуна ж-а бир симметрия борборуна ээ. Квадратка сырттан ж-а ичтен айлана сызууга болот. Квадрат анын жагы же диагоналы аркылуу түзүлөт. Пифагор мектебинде квадрат анын диагоналдары аркылуу өлчөнбөй тургандыгы табылган, башкача айтканда эгер а=1 болсо, анда d= <math>\sqrt{2}</math> болот, мында а – жагы, d – диагоналы. Каалаган квадратта: 1) <math>\angle</math>A=<math>\angle</math>B=<math>\angle</math>С=<math>\angle</math>D=90°=<math>\pi</math>/2; 2) <math>d_1</math><math>\perp</math><math>d_2</math>; 3) d=a <math>\sqrt{2}</math>; 4) S=a2=d2<math>/</math>2;5) r=a/2; 6) R=d/2; 7) S=4r2, мында S – аянт,r – ичтен сызылган ж-а R – сырттан сызылган айлананын радиусу; 2) эки бирдей көбөйүүчүлөрдүн көбөйтүндүсү же сандын, туюнтманын экинчи даражасы да квадрат болуп эсептелет.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАДРАТ

2026-04-27T08:27:49Z

Dilde:

КВАДРА́Т (лат. quadrаtus – төрт бурчтук, чарчы) – 1) тең жактуу тик бурчтук. Квадратты бурчтары тик ромб же бардык бурчтары ж-а жактары барабар параллелограмм деп да аныктоого болот. Мындан, квадрат параллелограммдын, төрт бурчтуктун ж-а ромбдун бардык касиеттерине ээ экендиги келип чыгат. Квадраттын диагоналдары өз ара перпендикуляр ж-а барабар болуп, кесилиш чекитинде тең экиге бөлүнөт. Квадрат төрт симметрия огуна ж-а бир симметрия борборуна ээ. Квадратка сырттан ж-а ичтен айлана сызууга болот. Квадрат анын жагы же диагоналы аркылуу түзүлөт. Пифагор мектебинде квадрат анын диагоналдары аркылуу өлчөнбөй тургандыгы табылган, башкача айтканда эгер а=1 болсо, анда d= <math>\sqrt{2}</math> болот, мында а – жагы, d – диагоналы. Каалаган квадратта: 1) <math>\angle</math>'''A='''<math>\angle</math>'''B='''<math>\angle</math>'''С='''<math>\angle</math>'''D=90°='''<math>\pi</math>'''/2; 2)''' <math>d_1</math><math>\perp</math><math>d_2</math>'''; 3) d=a''' <math>\sqrt{2}</math>'''; 4)''' S=a2=d2<math>/</math>2;5) r=a/2; 6) R=d/2; 7) S=4r2, мында S – аянт,r – ичтен сызылган ж-а R – сырттан сызылган айлананын радиусу; 2) эки бирдей көбөйүүчүлөрдүн көбөйтүндүсү же сандын, туюнтманын экинчи даражасы да квадрат болуп эсептелет.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КАШКУЛАК

2026-04-27T08:17:36Z

Dilde:

КАШКУЛАК (Meles meles) – суусарлар тукумундагы сүт эмүүчү.

[[File:КАШКУЛАК2.png | thumb | none]]
Дене узундугу 60–90 см, куйругу 12 – 24 см. Жону, капталы боз, боору каралжын. Башынын эки жагында тумшугунан кулактарын көздөй кара жолчолор кетет. Буттары кыска, манжалары узунураак, тырмагы чоң, ийилип турат. Евразия токойлорунда, жарым чөлдөду мекендейт. Кыргызстанда да кездешет. Ийинде жашайт. Суук аймактарда кышкысын чээнге кирет. 1–6 бала тууйт. Кашкулак майда кемирүүчүлөр, бака, кескелдирик, омурткасыздар, өсүмдүк тамыр-сабагы, мөмө, жаңгак, козу карын ж. б. м-н ылгабай азыктанат. Майы дары катары керектелет.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КАШКАР ЖУП ЖАЛБЫРАКЧАСЫ

2026-04-27T08:15:42Z

Dilde:

КАШКАР ЖУП ЖАЛБЫРАКЧАСЫ (Zygo-phyllum kascharicum) – өсүмдүктөрдүн жуп жалбырактуулар тукумундагы ийри-буйру өркүндүү бадал. Кабыгы кырдуу, боз түстө, жыгачы сары. Жан жалбыракчалары майда, жаргак сымал. Жаш өркүндөрүндө жалбырактары тушташ экиден, эскилеринде топтошуп жайгашат. Гүлдөрү саптуу, 1–2ден жалбырак колтугунда жайгашат, жалбыракчалары 3 (4), эттүү, сүйрү мөмөсүндө кала берет. Кутучаларынын узундугу 23 ммге жакын, эни 1–3 мм. Сүйрү, түп жагы учтуу, чоку жагы жалпак, үч канаттуу, канаттары уясынан 1,5–2 эсе жазы. Уясында 1–2 уругу саргыч. Мөмөсү август айында бышат. Деңиз деңгээлинен 1400–1700 м бийикте таштак чөлдөрдө кездешет. Кашкарга жакын тоо кыркаларында, Кыргызстандын Борбордук Теңир-Тоо кыркаларында өсөт.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАНТТЫК МЕХАНИКА

2026-04-27T08:10:45Z

Dilde:

КВАНТТЫК МЕХА́НИКА , т о л к у н м е х а н и к а с ы – микробөлүкчөлөрдүн (мисалы, атом, молекула, кристалл электрондору) кыймыл закондорун ж-а түшүндүрүү ыкмаларын аныктоочу физикалык теория; кванттык теориянын негизги бөлүмдөрүнүн бири. Кванттык механика атом структурасын, спектрин ж-а элементтердин мезгилдүү системасын биринчи жолу түшүндүрүүгө, химиялык байланыштын табиятын аныктоого мүмкүндүк берди. 20-кылымдын башында Ньютон классикалык механикасы м-н электр-магниттик талаанын классикалык теориясынын жоболору жарыктын зат м-н өз ара аракеттенишине ж-а атомдо болуучу процесстерге колдонулбай тургандыгын аныктаган. Бул процесстерди жаңы теориянын негизинде түшүндүрүү үчүн жүргүзгөн аракеттердин натыйжасы кванттык механиканын закондорун ачууга алып келди. Квант түшүнүгүн физикага биринчи жолу М. Планк жылуулук чыгаруу теориясына арналган илимий эмгегинде киргизген (1900). Макроскопиялык нерселердин касиеттери аларды түзгөн бөлүкчөлөрдүн кыймылы ж-а өз ара аракеттери м-н аныкталат. Кванттык механиканын закондору ядро энергетикасын, кванттык электрониканын жана башкаларды түшүндүрүүнүн негизи болуп эсептелет. Классикалык механиканын теориясынан айырмаланып, кванттык механикада бардык бөлүкчөлөр корпускулалык ж-а толкундук (дуализм) касиетке ээ деп эсептелет. Кванттык механикада каралуучу микробөлүкчөлөрдүн (мисалы, атом электрондорунун) энергиясы дискреттүү (үзгүлтүксүз) деп далилденет. Кванттык системанын абалы толкундук функция м-н чечмеленет, ал функциянын модулунун квадраты системанын берилген абалынын ыктымалдуулугун ж-а ал маанинин чоңдугун аныктайт. Кванттык механикадан бардык эле физикалык чоңдуктар бир убакта так мааниге ээ болбойт деген натыйжа келип чыгат. Толкун функциясы бөлүкчөлөрдүн дифракциясын түшүндүрүүчү суперпозиция принцибине баш иет. Кванттык теориянын өзгөчөлүгү – көпчүлүк физикалык чоңдуктардын мүмкүн болуучу маанилеринин дискреттүүлүгү, мисалы, атом электрондорунун энергиясы, кыймыл санынын моменти ж-а анын ар кандай багытка проекциясы ж. б. Кванттык механикада планк туруктуулугу (h) негизги мааниге ээ, ал – кубулуштарды туура түшүндүрүү үчүн классикалык физика же кванттык теорияны колдонуларын аныктоочу негизги табият масштабынын (ченинин) бири. Эгер физикалык кубулуш классикалык физика м-н түшүндүрүлсө, анда h=0. Бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгын жарык ылдамдыгынан аз учурду караштыруучу релятивдик эмес кванттык механика карама-каршылыксыз толук теория болуп эсептелет. Кванттык механиканын закондору көптөгөн макроскопиялык кубулуштарды түшүндүрүүнүн негизи болуп эсептелет. Мисалы, катуу нерселердин көптөгөн касиеттерин түшүнүүгө, өтө өткөрүмдүүлүк кубулушун, ферромагнетизмди, өтө агуучулукту ж. б. түшүндүрүүгө мүмкүндүк берди. Кванттык механиканын закондорунун негизинде ядро энергиясы, кванттык электроника түшүндүрүлөт.

Ад.: Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 7-е изд. СПб., 2004; Фок В. А. Начала квантовой механики. 5-е изд. М., 2008.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КАЛКАНБАЕВА Чолпон

2026-04-24T08:31:20Z

Dilde:

КАЛКАНБАЕВА Чолпон (24. 2. 1958, Нарын облусу, Кочкор району, Көк-Жар айылы-10.07.2020, Бишкек шаары) – медицина илимдеринин доктору (2003), профессор (2009). И.К.Ахунбаев атындагы КММИни бүтүргөн (1981).Эмгек жолун Чүй облусундагы Токмок шаарынын төрөт үйүндө врач-интерн болуп баштаган. Кемин районундагы Боролдой участкалык ооруканада гинеколог (1982–84), Фрунзе шаарындагы № 4 клиникалык төрөт үйүндө акушер-гинеколог (1984–87), КММИде ассистент, доцент (1987– 2000), 2001-жылдан КММАда доцент, 2003-жылдан профессор. Саламаттык сактоонун отличниги (2002). Илимий багыты – климакс ж-а йод жетишсиз абал, кош бойлуулук ж-а остеопороз ж. б. 159тан ашык илимий эмгектери, анын ичинде 2 монография,9 методикалык иштеп чыгуу, 3 окуу куралдары жарык көргөн.

Эмг.: Особенности становления и реализации репродуктивной функции у женшин с эндемическим зобом. Б., 2002; Этиопатогенез, клиника, диагностика, лечение. Б., 2009;
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

КАЛЕМПИР мурч

2026-04-24T08:25:43Z

Dilde:

КАЛЕМПИР – бакча өсүмдүгүнүн мөмөсүн кургатып, майдалап жасалган татымал (кызыл жана кара калемпир). Ал тилди ачыштырып, дүүлүктүрүүчү майда күкүм түрүндө болот, к. ''Мурч'' макаласын.
[[Файл:Кызыл.jpg|left|thumb|Кызыл калемпир (мурч)]]
[[Файл:Кара мурч.jpg|center|thumb|Кара калемпир (мурч)]]
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

КАЛИЙ

2026-04-20T04:28:04Z

Dilde:

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мезгилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. 39К, 40К ж-а 41К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары химия, биология ж-а медицинада кеңири колдонулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган. Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыздыгы 0,862 г/см3, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негизги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); карналлит (КCl.MgCl2 .6<math>H_2</math>О; каинит -- КСl-MgS<math>O_4</math> - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакталат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К2O, К2O2) пайда кылат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөйрөдө гидридди КN, электр зарядынын таасири астында азот м-н азидди КН3 ж-а нитридди К3N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К2CO3, К2SO4) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К2S), карбиддерди (КC8, КC16, К2C2) берет. Калийдин жардамы м-н кычкылдарды (B2О3, Al2O3 ж-а SiO2) калыбына келтирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмалары болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl ++Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl2 +CaO + Al2O3; К2СО3 + 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К2SO4 жер семирткич, К2S, КMnO4 медицинада ж-а ветеринарияда, КBr фотографияда, КF – металлургияда, К2CO3 самын ж-а айнек жасоодо ж. б. колдонулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамына кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жыйрылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кармап турууга ж. б. катышат.
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

ВОИНОВ Александр Хусаинович

2026-04-17T08:01:14Z

Dilde:

ВО́ИНОВ '''Александр''' Хусаинович (20.4.1961-жжылы туулган, Тажикстан, Ленинабад шаары) – КРдин эмгек сиңирген машыктыргычы (кикбоксинг), СССР спортунун чебери (Дзюдо – 1989; ушу-саньда – 1990), кикбоксинг (ушу-саньда) боюнча дүйнөнүн профессионалдар арасында чемпиону (1992). Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун
[[File:ВОИНОВ43.png | thumb | none]] (1966) ж-а И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекекттик университетин (2003) бүтүргөн. Эмгек жолун Ысык - Ата районунун жаштар спорт мектебинин дзюдо боюнча машыктыргычы болуп баштаган. 1989-жылы Ысык-Ата районунун спорт комитетитинин төрагасы, 1991-жылы Бишкек шаарындагы чыгыш күрөш боюнча мектептин жетекчиси, 1993-жылдан КРдин кикбоксинг боюнча улуттук командасын жетектейт. Ушул эле жылы профессионалдык «Гермес-профи» спорт клубун ачып, Бүткүл Азия кикбоксинг ассоциациясынын президенти болуп дайындалган. Ал КРдин олимпия комитетинин вице-президенти (2006), Кыргыз Республикасынын президентинин денет арбия ж-а спорт иштери боюнча кеңешчиси (2007). Воинов бир нече спорт чеберлерин (Ш. ''Шабанов'', Ж. Амантаев, А. ''Ибраев'', Б. ''Борбашев'', И. Мамбетов, Р. ''Абасов'', К. ''Сыдыгалиев'', А. ''Порсуков'' ж. б.) даярдаган. Даңк медалы (1999) ж-а Данакер ордени (2006) м-н сыйланган.
''Б. Үсөнканов.''

[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР

2026-04-16T04:41:26Z

Dilde:

'''БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР ''' – курамында боёочу заттары бар өсүмдүктөр. Мисалы, шафран, индиго, ышкын, эӊилчек жана башкалар. Алардын кабыгында, жалбырагында, мөмөсүндө, тамырында, гүлүндө, бүчүрүндө жана уругунда боёгуч заттар болот. Көбү кымыздыктар, талдар, чанактуулар, эндиктер, тыттар жана башка өсүмдүк урууларына кирет. Белгилүү болгон 2 миӊден ашык өсүмдүк пигменттеринин 100дөн ашууну пайдаланылат. Табигый боёк заты байыртадан белгилүү болуп, XIX кылымдын 2-жарымына чейин текстиль өндүрүшүндө, тери, жүн боёдо, парфюмерия жана башкаларда колдонулуп келген. Химия өнөр жайынын өсүшүнө байланыштуу табигый боёктор синтездик боёктор менен алмашылды, бирок айрым табигый боёктор азыр да пайдаланылат. Кыргыз эли өсүмдүк кабыгын, тамырын ж-а ашын тери, жип, тон, жүн боёдо эзелтеден бери колдонуп келген.
[[Файл:Индиго.png|alt=Индиго|thumb|Индиго]]
[[Файл:Кымыздык.png|thumb|Кымыздык]]
[[Файл:Изображение 2024-06-20 141723835.png|left|thumb|alt=Шафран|Шафран]]
[[Category: 2-том]]

ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ

2026-04-15T09:33:49Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ to ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

#REDIRECT [[ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ]]

ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

2026-04-15T09:33:49Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ to ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

ЖАПЫШЕВ '''Рысбай''' (1933-жылы туулган, Ош облусу, Алай району, Будалык кыштагы) –
[[File:ЖАПЫШЕВ97.png | thumb | none]]
малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1986). Кыргыз ССРинин мал чарбасына эмгек сиңирген устат (1976). Эмгек жолун 1948-жылы Ош облусунун Гүлчө районундагы (азыр Алай району) «Октябрь» колхозунда чабандын жардамчысы болуп иштеп баштаган. 1960-жылдан баш чабан. Кой чарбасын өнүктүрүүдө мыкты натыйжаларга жетишип, 1985-жылы биринчи туут койдун ар жүзүнөн 127ден козу, ар койдон 5,2 кгдан жүн кыркып алган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы ордендери м-н сыйланган. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]

ЖАПЫШЕВ

2026-04-15T09:20:48Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ to ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ

#REDIRECT [[ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ]]

ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

2026-04-15T09:20:47Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ to ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ

ЖАНЫБАРЛАР МИГРАЦИЯСЫ

2026-04-15T08:53:47Z

Dilde:

ЖАНЫБАРЛАР МИГРАЦИЯСЫ – жаныбарлардын мекендеген жериндеги жашоо шарттын өзгөрүшүнө же өрчүү циклине байланыштуу жер которушу. Жашоо шартынын өзгөрүшүнөн болгон миграция мезгилдик (жыл мезгили, суткалык) ж-а мезгилсиз болуп айырмаланат. М е зг и л д и к м и г р а ц и я табиятта ар түрдүү болот. Сүт эмүүчүлөрдүн, куштардын ж-а курт-кумурскалардын тоолуу аймактарда өйдө-ылдый көчүшү, омурткасыздардын суунун же топурактын тереңин көздөй оошу, өрдөмө балыктардын деңизден өзөнгө өрдөшү, ал эми тескерисинче өзөндөн деңизге түшүшү ж. б. Деңиз таш бакасы м-н деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн океандагы, туяктуулар м-н кемирүүчүлөрдүн, жырткыч сүт эмүүчүлөрдүн кургактыктагы, көпчүлүк канаттуулардын, жарганаттардын, курт-кумурскалардын абадагы которулушу миграцияга кирет. М е з г и л с и з м и г р а ц и я д а кээ бир отурукташкан жаныбарлар (тыйын чычкан, леммингдер ж. б.) чөйрө шарттарынын кескин өзгөрүшүнөн (өтө кургакчылык, өрт, суу каптоо ж. б.) жашаган жерин которот. Мындай миграция күтүлбөгөн жерден болуп, жаныбардын кырылышына алып келет. Жаныбарлардын өрчүшүнүн ар кандай стадиясында түрдүү жашоо шартты талап кылуусу личинка стадиясында түрлөрдүн таралышына шарт түзөт (онтогенездик миграция). Жаныбарлар миграциясы жаныбарларга белги коюу м-н изилденет. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]

ЖАМГЫРЧИЕВ Качаган

2026-04-15T08:47:59Z

Dilde:

ЖАМГЫРЧИЕВ Качаган (1892, Ысык-Көл облусу, Түп району, Санташ кыштагы – 1977, Нарын облусу, Тянь-Шань району, Улакол кыштагы) – малчы, Кыргыз ССРинин илим ж-а техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1974). 1933-жылдан Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы № 53-жылкы заводунун Улакол бөлүмүндө чабан болуп эмгектенген. Тянь- Шань коюн чыгарууга катышкан. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]

ЖАМАНБАЕВ Муратаалы

2026-04-15T08:44:10Z

Dilde:

ЖАМАНБАЕВ Муратаалы Жүзүмалиевич (23. 2. 1952, Чүй облусу, Аламүдүн району, Кара-Жыгач айылы - 3.04. 2026, биШКЕК ) – физика-математика илимдеринин доктору (1999), профессор (2002). КМУну (1974), КР УИАнын авто-

[[File:ЖАМАНБАЕВ47.png | thumb | none]]матика институтунун аспирантурасын (1980) бүтүргөн. 1976– 86-жылдарда КР УИАнын автоматика институтунда инженер, илимий кызматкер, 1986–2000-жылдарда КАЧИде мугалим, КАУда кафедра башчысы, 2000– 01-жылдарда КРдин билим берүү, илим ж-а маданият министрлигинде илим боюнча башкармалыктын башчысы, 2001– 06-жылдарда КР Өкмөтүнүн алдындагы илим ж-а интеллектуалдык менчик боюнча мамлекеттик агенттикте башкармалыктын башчысы, КТМИде профессор болуп иштеген. 2006– 10-жылдарда И. Раззаков атындагы КМТУнун ректору, 2010-жылдан профессор. Суюктук, газ ж-а плазма механикасы тармагы боюнча адис. 50дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монографиясы жарык көргөн.

Эмг.: Методы фильтрационных расчётов в слоистых средах (в соавторстве). Ф., 1983; Фильтрационный расчёт хвостохранилища рудника Кумтор (в соавторстве) // Сб. науч. тр. БВКК. Б., 1999.

[[Категория:3-том, 215-326 бб]]

КОЛДОН УРУКТАНДЫРУУ

2026-04-15T08:27:36Z

Dilde:

КОЛДОН УРУКТАНДЫРУУ , ж а с а л м а к у у т – уруктандыруу үчүн жаныбарлардын жыныс клеткаларын жасалма жалгоо ыкмасы. Уруктануусу организмден сырткары өтүүчү балыктардын икрасы эркегинин уругу м-н аралаштырылып, атайын инкубатордо өстүрүлөт. Уруктануусу организмдин өзүндө жүрүүчү сүт эмүүчүлөр м-н куштарда урук (эякулят) атайын аспаптар м-н ургаачысынын жыныс органдарына жиберилет. Колдон уруктандыруу мал чарбасында кеңири колдонулат. Бул ыкма аркылуу тукумунун сапаты текшерилген баалуу тукумдук малды көбүрөөк пайдаланууга болот (буканын бир жолку уругу м-н 200 ж-а андан көп уй уруктандырылат); малдын тукумдук ж-а продукттуулук сапаты жакшырат; жугуштуу ылаңдар (вибриоз, трихомоноз ж. б.) ж-а кысыр калуу азаят. Алгач С. Якоби (1765, Германия) колдон уруктандыруу ыкмасын сунуш кылган. Колдон уруктандыруунун теориялык негизин ж-а ишке ашыруу принциптерин советтик биолог И. И. Иванов иштеп чыккан. Колдон уруктандыруу 5 процессти камтыйт: тукумдук малдын уругун алуу, анын сапатын баалоо, суюлтуу, сактоо ж-а ургаачы малдын жыныс органдарына салуу. Малдын физиология өзгөчөлүктөрүнө жараша урук жыныс органына, жатынга, жатын оозундагы каналга, урук жылуучу түтүккө салынат.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]