Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-06-19T08:54:49Z

Dilde:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''– Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937–1978-жылдардын аралыгында Масы жана Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан жана түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан менен чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору – Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн жана аны курчап турган Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең -Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[АРСТАНБАП|Арстанбап]], [[КЫЗЫЛ-ҮҢКҮР|Кызыл Үңкүр]], Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы –3...–10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300– 400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карү-үңкүр суусу агат; ал Фергана жана Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү жана Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең-Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң жана күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер – дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, ит мурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, [[КОРЕЙЛЕР|корей]], [[БАШКЫРТТАР|башкырт]], татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты – пахтачылык, дан чарбасы жана тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз-Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио-

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү – автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы – жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек – Жалал Абад – Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон – Арстанбап, Базар-Коргон, Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003 – 2004-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер жана 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар жана өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл-Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар – Арстанбап -Ата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-06-19T08:53:51Z

Dilde:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''– Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937–1978-жылдардын аралыгында Масы жана Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан жана түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан менен чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору – Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн жана аны курчап турган Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең -Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[АРСТАНБАП|Арстанбап]], [[КЫЗЫЛ-ҮҢКҮР|Кызыл Үңкүр]], Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы –3...–10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300– 400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карү-үңкүр суусу агат; ал Фергана жана Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү жана Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең-Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң жана күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер – дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, ит мурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, корей, [[БАШКЫРТТАР|башкырт]], татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты – пахтачылык, дан чарбасы жана тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз-Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио-

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү – автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы – жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек – Жалал Абад – Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон – Арстанбап, Базар-Коргон, Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003 – 2004-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер жана 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар жана өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл-Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар – Арстанбап -Ата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-06-19T08:45:56Z

Dilde:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''– Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937–1978-жылдардын аралыгында Масы жана Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан жана түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан менен чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору – Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн жана аны курчап турган Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең -Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[АРСТАНБАП|Арстанбап]], Кызыл Үңкүр, Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы –3...–10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300– 400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карү-үңкүр суусу агат; ал Фергана жана Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү жана Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең-Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң жана күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер – дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, ит мурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, корей, башкырт, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты – пахтачылык, дан чарбасы жана тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз-Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио-

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү – автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы – жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек – Жалал Абад – Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон – Арстанбап, Базар-Коргон, Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003 – 2004-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер жана 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар жана өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл-Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар – Арстанбап -Ата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАРАБАРДЫК АКСИОМАЛАРЫ

2026-06-17T10:59:59Z

Dilde:

'''БАРАБАРДЫК АКСИОМАЛАРЫ – ''' математикалык далилдөөлөрдөгү барабардык катышынын колдонулушун тартиптөөчү аксиомалар. Бул аксиомалар барабардык катышынын рефлексивдүүлүгүн жана теӊди теӊи менен алмаштырууга боло тургандыгын аныктайт. Барабардык аксиомалары символдук түрдө төмөнкүчө жазылат: <math>x=x,x=y \land \varphi (y/v)\Rightarrow \varphi(x/v),x=y\Rightarrow t (y/v) \Rightarrow t=(x/v),
</math> мында φ– каалагандай формула, <math>t
</math> – каралып жаткан тилдин каалагандай терми,<math>x,y,v-
</math> өзгөрмөлөр. Барабардык аксиомаларынын жардамы менен барабардык катышынын симметриялуулугу, транзиттүүлүгү далилденет. Ал үчүн <math>\varphi
</math> нин ордуна биринчи учурда <math>y= \varphi
</math>, экинчи учурда <math>v=z
</math> формуласын алуу керек. Эгер каралып жаткан тилдин формулалары ж-а термдери логикалык байламталардын жана супер позициялардын жардамы аркылуу атомардык формулалардан жана термдерден түзүлсө, анда келтирилген барабардык аксиомаларын, <math>\varphi
</math> нин ж-а <math>t
</math> нын ордуна атомардык формулалар жана термдер алынганда, алардын жеке учурунан бөлүп алса болот. Символдук түрдө: <math>x_i=y_i\land P(x_1, ...x_i, ...x_n)\Rightarrow P(x_1, ...y_i, ...x_n)
</math>,

<math>x_i=y_i\Rightarrow f(x_1, ...x_i, ...x_n) = f(x_1, ...y_i, ...x_n),
</math> мында <math>P
</math> ж-а <math>f-n
</math>-орундуу предикаттык ж-а функционалдык символдорду түшүндүрөт. 

''А. А. Чекеев, С. С. Токсонбаев.''
[[Category: 2-том]]

ИСАБАЕВА

2026-06-17T10:38:41Z

Dilde: Dilde moved page ИСАБАЕВА to ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

#REDIRECT [[ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна]]

ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

2026-06-17T10:38:41Z

Dilde: Dilde moved page ИСАБАЕВА to ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна (27. 11. 1927-жылы туулган, Ысык- Көл облусу, Тоң району, Төрт-Күл айылы – 2001, Бишкек) – физиолог, медицина илимдеринин доктору (1976), профессор. (1977), Кыргыз ССР

[[File:ИСАБАЕВА40.png | thumb | none]]ИАнын корреспендент мүчөсү (1961). Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1977). КММИни бүтүргөн (1951). Кыргыз ССР ИАнын крайлык медицина институтунун сектор башчысы (1955–57), Кыргыз ССР курортология ж-а физиотерапия ИИИнин директорунун орун басары (1957–62), КММИнин ректору (1962–71), Кыргыз ССР ИАнын бийик тоо физиологиясы ж-а эксперименттик патология институтунун директору (1971– 82), 1983-жылдан ушул эле институтта лаборатория башчысы, КММИде жетектөөчү адис болуп иштеген. Кандын физиологиясы ж-а табигый адаптация физиологиясы боюнча адис. Исабаеванын изилдөөлөрү тоодо ж-а эксперименттик гипоксия шартында жалпы биологиялык мааниси бар адаптациянын физиологиялык негизинин бир катар олуттуу закон ченемин түшүндүрүүгө мүмкүнчүлүк түзгөн. 200дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 13 монография, 4 окуу китептин автору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (5–8-шайланышынын) депутаты, Эмгек Кызыл Туу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Эмг.: Хеморецепторы гемокоагуляции и высокогорье (в соавторстве). Ф., 1973; Система свёртывания крови и адаптация к природной гипоксии. Л., 1983; Медицинская география Киргизии (в соавторстве). Ф., 1988.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАБАЕВА Валентина Абдылдаевна

2026-06-17T10:37:02Z

Dilde:

ИСКАНДАРОВ

2026-06-17T10:30:57Z

Dilde:

ИСКАНДАРОВ Самандар (11. 06. 1951-жылы туулган, Ош облусу, Лейлек району, Кара-Суу айылы) – математик, физика-математика илимдеринин доктору (2003). КМУну бүтүргөн (1974). 1975-жылдан Кыргыз ССР ИАнын физика ж-а математика институтунда (1984), 1984-жылдан математика институтунда инженер, илимий кызматкер, жетектөөчү илимий кызматкер, учурда лаборатория башчысы. Дифференциалдык ж-а интегралдык теңдемелер боюнча адис. 180 илимий эмгеги жарык көргөн. Орто мектептин 9-классы үчүн кыргызча «Алгебра» окуу китебинин авторлорунун бири.

Эмг.: Метод весовых и срезывающих функций и асимптотические свойства решений интегро-дифференциальных и интегральных уравнений типа Вольтерра. Б., 2002.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАКОВ Сира

2026-06-17T10:13:41Z

Dilde:

ИСАКОВ Сира (1927-жылы туулган, Ош облусу, Кара-Суу району, Баш-Булак айылы) – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1957). Эмгек жолун 1943-жылы Фрунзе атындагы айыл чарба артелинде катардагы колхозчу болуп иш-

[[File:ИСАКОВ50.png | thumb | none]]теп баштаган. 1954-жылдан Ош облусунун Кара-Суу районундагы «Катта-Талдык» мамлекеттик асыл тукум кой өстүрүү заводунун баш чабаны болуп иштеген. Кой чарбасын өнүктүрүүдө мыкты ийгиликтерге жетишип, 1954–57-жылы ар жүз тубар койдон 115– 116 козу, ар койдон 4,9 кгдан жүн кыркып алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

КИДИБАЕВ

2026-06-15T10:17:38Z

Dilde: Dilde moved page КИДИБАЕВ to КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

#REDIRECT [[КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич]]

КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

2026-06-15T10:17:38Z

Dilde: Dilde moved page КИДИБАЕВ to КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич (16. 7. 1950-жылы туулган, Нарын облусу, Нарын шаары) – физик, физика-матема
[[File:КИДИБАЕВ25.png | thumb | none]]тика илимдеринин доктору (1997), профессор (1997). КР УИАнын корреспондент-мүчөсү (2006). Пржевальск мамлекеттик педагогика институтунун физикалык-география факультетин бүтүргөн (1972). КРдин инженердик академиясынын академиги (2001), КРдин илим ж-а техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2000), КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (2003). КР УИА ФИде кенже илимий кызматкер, жетектөөчү илимий кызматкер, лаборатория башчысы (1974–93), КРдин Өкмөтүнүн аппаратында референт (1993), Аралды сактоо боюнча эл аралык фонддун аткаруучу дирекциясында кеңешчи (1995), ошол эле жерде директор (1997–98), К. Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин ректору (1998–2004), КРдин билим берүү министри (2004–05), 2006-жылдан КР УИА ФИде лаборатория башчысы. Катуу заттардын физикасы боюнча адис. Кидибаевдин илимий изилдөөлөрүнүн негизги багыты – кристаллдын оптикалык ж-а ЭПР-спектроскопиясы, кристалл-физика, сызыктуу эмес оптика, катуу заттын радиациялык физикасы, оптикалык материалдар. 300гө жакын илимий эмгеги, анын ичинде 2 монография, 8 окуу китеби, 12 автордук күбөлүк ж-а 3 патенти бар.

Эмг.: Радиационно-оптические свойства функциональных материалов на основе активированных кристаллов фторидов лития и натрия. Б., 2009.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КИДИБАЕВ Мустафа Мусаевич

2026-06-15T10:16:53Z

Dilde:

КИБЕРНЕТИКА

2026-06-15T10:12:11Z

Dilde:

КИБЕРНЕ́ТИКА (гр. kybern–tike – башкаруу өнөрү) – татаал башкаруу системаларында маалымат алуунун, сактоонун, берүүнүн ж-а өзгөртүүнүн жалпы закондору жөнүндөгү илим. Башкаруу системасы катары жалаң эле техникалык эмес, ар кандай биологиялык, административдик ж-а социалдык системалар да алынат. Өтө татаал башкаруу системаларына тирүү организмдердин (адам организмин) нерв системалары, адам коомундагы башкаруу аппараты мисал боло алат. «Кибернетика» терминин 1-жолу (байыркы гректерден кийин) 1834-жылы француздук окумуштуу Ампер адам коомун башкаруу жөнүндөгү илимдин классификациясын түзгөндө колдонгон. Амперден кийин бул термин бат эле унутулуп калган. Кийин илимге 1947-жылы Н. Винер киргизген. Ал теориялык (математикалык ж-а логикалык негизи ж-а философия маселелери), техникалык [башкаруу ж-а эсептөө түзүлүштөрүндө колдонулуучу техникалык каражаттарды ойлоп табуу ж-а иштетүү (программалоо)], колдонмо (теориялык ж-а техникалык кибернетиканы өнөр жай, энергетика, транспорт, байланыш кызматтары ж. б. маселелерди чечүүдө колдонуу) болуп үч тармактан турат. Азыркы кибернетиканын өз алдынча илимий багыттарды элестеткен бир катар бөлүмдөрү бар. Кибернетиканын теориялык ядросун маалымат, алгоритмдер, автоматтар, операцияларды изилдөө, оптималдуу башкаруу, образдарды таанып-билүү теориялары түзөт. Кибернетика башкаруу системаларын ж-а акыл эмгегин автоматташтыруу үчүн система түзүүнүн жалпы принциптерин иштеп чыгат. Кибернетиканын маселелерин чечүүчү негизги техникалык каражат – ЭЭМ. Ошондуктан кибернетиканын өз алдынча илим катары пайда болуусу 20-кылымдын 40-жылдарында мындай машиналарды түзүү, ал эми кибернетиканын теориялык ж-а практикалык өнүгүшү электрондук эсептегич техника прогресси м-н байланыштуу. Технологиялык процесстерди автоматташтыруу маселесин чечүүгө багытталган илимдерди камтыган кибернетика техникалык кибернетика деп аталат. Технологияны башкаруу маселелери өндүрүштү уюштуруу ж-а экономикалык (пландаштыруу, керектүү материалдар м-н жабдуу, чыгарылган продукцияны өткөрүү, финансы операцияларын жүргүзүү ж. б.) башкаруу маселелери м-н түздөн түз байланыштуу. Бул маселелерди экономикалык кибернетика чечет.

Ад.: Винер Н. Кибернетика и общество. М., 2003.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КЕТОНДОР

2026-06-15T10:07:27Z

Dilde:

КЕТОНДОР – углеводороддордун эки радикалы м-н байланышкан карбонил тобу С=О бар органикалык бирикмелер '''R – C – R–.''' Радикалдын табиятына карата алифаттык, алициклдүү, ароматтык ж-а гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык кетондордун төмөнкү молекулалуу өкүлдөрү жагымдуу жыттуу, түссүз суюктуктар. Суу м-н жакшы аралашат. Кетондордун молекулалык салмагынын өсүшү м-н сууда эригичтиги төмөндөйт. Ири молекулалуу өкүлдөрү – катуу заттар. Бардык өкүлдөрү органикалык эриткичтерде жакшы эришет ж-а өздөрү да – эриткичтер. Кетондор негизинен экинчилик спирттерди катализатордун таасири астында дегидрлөө же окстендирүүдөн Н3С– СН(ОН) – СН3→СН3– СО –СН3+Н2 СН3– СНОН – СН3+[О] – СН3 – СО –СН3+Н2О, карбон кислоталарынын туздарын ысытып ажыратуудан (RСОО)2Са →R2СО + СаСО3 ж. б. жолдор м-н алынат. Кетондордун химиялык активдүүлүгү альдегиддерден начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү молекулада карбонил тобунун болушу м-н түшүндүрүлөт. Карбонил тобу кошуп алуу ж-а кычкылтектин атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Ошодой эле натрий бисульфити NаHSО3, хлороформ СНС13 ж. б. м-н оңой кошулат. Кетондор өз ара кошулуу реакциясына (альдолдук конденсация), суутекти кошуп алуу реакциясына да активдүү кирет. R'''COR,+Н2'''

. R CHOH. Кетондор техникада эриткич,органикалык заттарды синтездөөдө баштапкы зат катары кеңири колдонулат.

Ад.: Нейланд О. Я. Органическая химия. М., 1990;Адылов С. А. Органикалык химия. Б., 1991.

Ж. Медетбекова.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КЕТОНДОР

2026-06-15T09:56:20Z

Dilde:

КЕТОНДОР – углеводороддордун эки радикалы м-н байланышкан карбонил тобу С=О бар органикалык бирикмелер '''R – C – R–.''' Радикалдын табиятына карата алифаттык, алициклдүү, ароматтык ж-а гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык кетондордун төмөнкү молекулалуу өкүлдөрү жагымдуу жыттуу, түссүз суюктуктар. Суу м-н жакшы аралашат. Кетондордун молекулалык салмагынын өсүшү м-н сууда эригичтиги төмөндөйт. Ири молекулалуу өкүлдөрү – катуу заттар. Бардык өкүлдөрү органикалык эриткичтерде жакшы эришет ж-а өздөрү да – эриткичтер. Кетондор негизинен экинчилик спирттерди катализатордун таасири астында дегидрлөө же окстендирүүдөн Н3С– СН(ОН) – СН3→СН3– СО –СН3+Н2 СН3– СНОН – СН3+[О] – СН3 – СО –СН3+Н2О, карбон кислоталарынын туздарын ысытып ажыратуудан (RСОО)2Са →R2СО + СаСО3 ж. б. жолдор м-н алынат. Кетондордун химиялык активдүүлүгү альдегиддерден начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү молекулада карбонил тобунун болушу м-н түшүндүрүлөт. Карбонил тобу кошуп алуу ж-а кычкылтектин атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Ошодой эле натрий бисульфити NаHSО3, хлороформ СНС13 ж. б. м-н оңой кошулат. Кетондор өз ара кошулуу реакциясына (альдолдук конденсация), суутекти кошуп алуу реакциясына да активдүү кирет. RCOR,+Н2

. R CHOH. Кетондор техникада эриткич,органикалык заттарды синтездөөдө баштапкы зат катары кеңири колдонулат.

Ад.: Нейланд О. Я. Органическая химия. М., 1990;Адылов С. А. Органикалык химия. Б., 1991.

Ж. Медетбекова.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР

2026-06-15T08:56:08Z

Dilde:

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР, и з о ц и к л д ү ү б и р и к м е л е р – молекуласында көмүртек атомунан түзүлгөн цикли (шакеги) бар органикалык бирикмелер. Карбоциклдүү бирикмелер алициклдүү ж-а ароматтык болуп бөлүнөт. Ароматтык бирикмелерге бензол ж-а анын гомологдору м-н туундулары, трополондор, азулендер ж. б. кирет. Алициклдүү бирикмелерге каныккан алициклдүү, полиметилендүү (циклоалкандар ж-а алардын туундулары), мисалы, циклопропан, циклогексан, гексахлорциклогексан, каныкпаган алициклдүү бирикмелер (циклобутен, циклопентадиен) кирет. Карбоциклдүү бирикмелердин циклинде көмүртектин атомунун саны ж-а циклдеринин саны ар түрдүү. Шакектердин санына жараша алар бир ядролуу же моноциклдүү, би-, три - ж-а полициклдүү болуп бөлүнөт. Эки цикл бири-биринен көмүртектик түз чынжыр м-н, мисалы, дифенилэтан <math>C_6H_5-CH_2-CH-C,_2H_6</math> же жөнөкөй байланыш м-н байланышы мүмкүн, мисалы, дифенил <math>C_6-H_5-C_6-H_5</math> . Көпчүлүк учурда циклдер жалпы эки көмүртектин атомуна ээ конденсацияланган ядролор, мисалы, нафталин. Алицикддүү ж-а ароматтык бирикмелер химиялык жол м-н бири-бирине оңой өтөт. Мисалы, бензолду майдаланган Niдин үстүнөн гидрлегенде – циклогексан, ал эми ультра-кызгылт көк нур м-н нурландырып, хлорлогондо гексахлоргексан алынат.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОНАТТАР

2026-06-15T08:53:27Z

Dilde:

КАРБОНАТТАР – көмүр кислотасынын (Н2СО3) туздары. Алар орто (К2СО3, Na2СО3, СаСО3), кычкыл (КНСО3) ж-а негиздик [Сu(ОН)2СО3] болуп бөлүнөт. Щелоч ж-а щелочтуу жер металлдарын, аммоний ж-а таллийдин орто карбонаттары гана сууда эрийт. Эритмелери негиздик касиетке ээ. Карбонаттар ысытуудан ажырайт. Мисалы, CaCO3=СаО+CO2. Гидрокарбонаттар ысытканда, орто карбонаттарга айланат: 2NaНСО3=Na2СО3+Н2О+СО2. Жаратылышта орто карбонаттар кеңири таралган. Zn, Рb, Сu, Fе ж. б. сыяктуу металлдардын карбонаттары – баалуу металл кендери. Алардын ичинен СаСО3 – кальцит, МgСО3 – магнезит ж. б. курулушта, химия өнөр жайында, отко чыдамдуу материалдарды алууда колдонулат. Синтезделген карбонаттардан сода (Nа2СО3 ж-а NaНСО3) техникада кеңири колдонулат. Гидрокарбонаттар буфердик зат болуу м-н физиологиялык мааниси да чоң. Карбонаттар жаратылышта минералдар түрүндө кеңири таралган. Алардын негизгилери: кальцит СаСО3, магнезит МgСО3, сидерит FеСО3, родохрозит МnСО3, смитсонит ZпСО3;
витерит ВаСО3, стронцианит SrСО3, церуссит РbСО3 ж. б. Карбонаттар ачык түстө; жез карбонаты гана жашыл-көгүлтүр түстө болот. Бардык карбонаттар туз ж-а азот кислотасы м-н кошулганда көмүр кычкыл газын бөлүп чыгарат. Негизги өкүлдөрү (кальцит, доломит, сидерит) чөкмө түрүндө деңиз түбүндө пайда болот да, калың катмарларды түзөт. Карбонаттар Кыргызстанда өтө көп, негизинен химия, цемент өнөр жай үчүн сырьё ж-а курулуш материалы (акиташ, мрамор) катары колдонулат.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ

2026-06-15T08:44:02Z

Dilde:

КАРБО́Н КИСЛОТАЛАРЫ – молекуласында карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер. Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган радикалдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан ж-а каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык ж-а илимий номенклатуралар боюнча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мисалы, кумурска, алма, валериан, лимон кислотасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы боюнча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кислотасы» деген сөз кошулат. Мисалы, этан, бутан кислотасы ж. б. Рационалдык номенклатура боюнча карбон кислоталарынын аттары уксус кислотасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мисалы, СН3–СН2– СООН – метилуксус кислотасы, СН3–(СН2)2–СООН – этилуксус кислотасы, С6Н5–СН2–СООН – фенилуксус кислотасы ж. б. Карбон кислоталары начар кислоталар. Суудагы эритмеси минералдык кислоталарга салыштырмалуу начар диссоциацияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Молекулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү карбон кислоталарынын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; химиялык жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – <math>H_2</math>O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– COOR–+ H2O фосфор галогениди, хлордуу тионил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттардын таасиринде ангидриддерди (RCO)2O пайда кылат. Карбон кислоталары жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлөрүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттерди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. Карбон кислоталарынын бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мисалы, кумурска ж-а уксус кислоталары кездеме боёодо; уксус кислотасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молекулалуу карбон кислоталары самын, сыр, лак өндүрүүдө; адипин ж-а терефтал кислоталары синтез буласын алууда колдонулат.

С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРАТАЕВ Мадаминжан

2026-06-15T08:08:20Z

Dilde:

КАРАТАЕВ Мадаминжан Мусаевич (12. 8. 1962-жылы туулган, Ош облусу, Араван району, Тепе-Коргон айылы) – медицина илимдеринин доктору (2001), профессор (2002). КРдин илимине эмгек сиңирген ишмер (2009). КММИни (1986), ошол эле институтта аспирантураны бүтүргөн. КРдин саламаттык сактоо министрлигинде жетектөөчү адис (1988–93), Чүй облустук саламаттык сактоо борборунун директору, «Манас» улуттук программа долбоорунда эксперт (1988–95), КРдин саламаттык сактоо министрлигинин координация ж-а реформалоо башкы башкармалыгынын координатору ж-а башчысынын 1-орун басары (1995–2000), Кыргыз мамлекеттик медициналык кайра даярдоо ж-а адистикти жогорулатуу институтунда проректор (2000). 2005–10-жылдарда КРдин саламаттык сактоо министринин орун басары, 2010-жылдан КММАда профессор. Медициналык статистика ж-а саламаттык сактоо экономикасы боюнча адис. 140тан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монография, 20 окуу-методикалык куралы бар.

Эмг.: Финансирование здравоохранение Кыргызстана в условиях перехода к рыночной экономике (в соавторстве). Б., 2000; Методология организации профилактической работы среди женщин репродуктивного возраста (в соавторстве). Б., 2001.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРАНТИН

2026-06-15T08:01:54Z

Dilde:

КАРАНТИ́Н (итал. quaranta giorni – кырк күн) м е д и ц и н а д а – жугуштуу оорулардын (чума, холера, чечек ж. б.) чыккан жеринен таралып кетүүсүн алдын алуучу административдик, санитардык ж-а эпидемияга каршы чаралар жыйындысы. 14- кылымда Италияда 1-жолу карантин киргизилип, чума таралган өлкөдөн келген кемелерди 40 күн портко жолотпой, ачык деңизде кармашкан. Карантинге жеке адам, үй-бүлө, бала бакчасы, жатакана, аскер бөлүгү, кеме, айыл-кыштак, район, облус, мамлекет ж-а өлкө аймагы ж. б. алынат. Карантинге алынган зонадан башка жакка барууга алдын ала абсервациядан (убактылуу бөлүп, медициналык байкоо жүргүзүү) өтмөйүнчө тыюу салынат. Мөөнөтү оорунун түрүнө жараша (жашыруун мезгилинен ашык) болот. Мисалы, холерада 5 күнгө, ич келтеде – 21 күнгө, сарыкта 1,5–2 айга созулат. Эгерде карантинге алынган жамаатта же үй-бүлөдө жаңы киши ооруса, карантиндин мөөнөтү ошол күндөн баштап кайра узартылат. В е т е р и н а р и я д а – карантин коюунун тартиби, ылаңга каршы көрүлүүчү иш-чаралар, карантиндин мөөнөтү ж-а аны алдын алуу тартиби КРдин айыл чарба министрлиги тарабынан иштелип чыккан ветеринардык уставда ж-а инструкцияларда каралган. Ылаң чыккан очоктон айланадагы жаныбарларга тез жугуучу ылаңдын диагнозу аныкталганда, тез арада карантин коюлат. Карантин коюлуучу аймак (айыл, жайыт, ферма, чарба, район) ар бир инфекциялык ылаңдын өзгөчөлүгүнө ж-а ылаң чыккан жердин ыңгайына ж. б. кошумча факторлорго карата аныкталат. Карантин коюлган учурда аймак аркылуу малды айдап (транспортко салып) өтүүгө болбойт; чыккан ылаңды тез жугузуучу жаныбарлар бул аймактан сыртка чыгарылбайт ж-а киргизилбейт; ал аймактан жаныбарларды, алардын продуктуларын, жаныбар сырьёлорун, тоют даярдоого тыюу салынат; базарлар жабылат, ошол жердеги соо малды ылаңдуулары м-н чогуу жаюуга, сугарууга, бир сарайда кармоого тыюу салынат; жугуштуу ылаңдан өлгөн малдын өлүгү тез арада өрттөлөт же утилденет; ылаңдаган же ылаң боюнча шектүү малдын тезеги (кыгын, жампасын), төшөлгөсү ж-а тоют калдыгы жугушсуздандырылат же өрттөлөт; мал сарайларга, куш короолорго баруучу жолдор жабылат. Эгерде темир жол бекетине, аэропортко, көлдөгү портторго карантин коюлса, айыл чарба министрлигинин чечими боюнча ветеринариялык инструкцияга таянып, жаныбарды, алардын продуктуларын, сырьёлорун, тоюттарды сыртка же ичке ташууга тыюу салынат. Карантин эрежесинин так аткарылышын мамлекеттик ветеринар инспекторлор көзөмөлдөйт. Өтө коркунучтуу жугуштуу ылаң чыккан учурда республикалык, облустук ж-а ветеринариялык уюмдар убактылуу атайын ветеринариялык карантиндик отряддарды, постторду түзүп, карантин эрежелеринин так аткарылышы көзөмөлгө алынат. Карантин ылаң толук токтогондон кийин, пландалган иш-чаралар толук аткарылган соң, ветеринариялык инструкцияга таянып, жергиликтүү мамлекеттик администрациянын (акимчиликтин) чечими м-н алынат. Эл аралык масштабда карантин эрежелерин эл аралык эпизоотиялык бюро (борбору Парижде) даярдайт.

Д. Раимбеков.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРА ТЕШИК

2026-06-15T05:06:49Z

Dilde:

КАРА ТЕШИК (black hole) – космостук зор нерселердин чексиз гравитациялык кысылуусунан (гравитациялык коллапс) пайда болгон космос объектиси. Зор жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясында, анын массасы ж-а бара бара тартылуу күчү жогорулап, гравитациялык коллапска дуушар болот, башкача айтканда анын кысылуусуна эч бир турукташтыруучу күчтөр каршы тура албайт. Ал учурда нерсенин тыгыздыгы чексизге, ал эми объектинин радиусу нөлгө умтулат. Эйнштейндин салыштырмалуулук теориясына ылайык кара тешиктин борборунда мейкиндик м-н убакыттын сингулярдуулугу (чексиздиги, өзгөчөлүгү) орун алат. Кысылуудан жылдыздын бетиндеги гравитациялык талаа чоңоёт, бөлүкчөлөрдүн бөлүнүп чыгышы ж-а нурлануу кыйындайт. Бара-бара андай жылдыздар бир жактуу мембранага, башкача айтканда нурланууну ж-а бөлүкчөнү ичин көздөй гана тартып, сыртка эч нерсе чыгарбоочу кара тешикке айланат. Аны мейкиндик м-н убакыттын касиеттеринин чукул өзгөрүшүнөн байкоого болот ж-а ал Шварцшильд радиусу деп аталат. К. Шварцшильд 1916-жылы Эйнштейн теңдемесинин айланбаган кара тешик үчүн так чыгарылышын тапкан ж-а анын ысмында аталып калган. 1963-жылы жаңы зеландиялык физик Рой Керр айлануучу кара тешик үчүн Шварцшильд радиусун аныктаган, мисалы, 3 Күн массасындай кара тешик үчүн ал радиус болгону 9 км. Биздин галлактикада көптөгөн кара тешик бар. Зор кара тешиктер галлактиканын борборунда жайгашкан. Ал эми өлчөмү атомдукундай кара тешиктер Аалам эволюциясынын алгачкы фазасында, жогорку тыгыздыктагы абалда эле пайда болгон деп божомолдонот. Кара тешикке жакын келген космос нерселери, өлчөмүнө карабай талкаланып жок болот.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРА ТАМЫР

2026-06-15T04:58:43Z

Dilde:

КАРА ТАМЫР (Symphyium Тоurn.) – өсүмдүктөрдүн эндиктер тукумундагы көп жылдык чөп. Бийик өсөт, жалбырагы майда тикендүү, кезектешип жайгашат. Гүлү көк, кызгылт, ак, сары, көгүш кызыл. Түндүк Африкада, Азиянын батышында 25тей түрү белгилүү; 10дон ашык түрү КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө ж-а Батыш Сибирь токойлорунда кездешет. Эң негизгиси дары кара тамыр ж-а орус кара тамыры. О р у с к а р а тамырынын жалбырагы жазы, бийиктиги 1 мден ашык, көгүлтүр же сары гүлдүү, тамыры жоон. Орус кара тамыры тоют өсүмдүгү. Жашыл массасынан силос, чөп уну дардалат. Нымдуу жерде гектарынан 300-1000 ''ц силос массасы алынат. Түшүмдү негизинен жалбырагы берет. Орус кара тамырынан даярдалган 100'' кг жашыл тоютта 16 тоют бирдиги, 2,3 ''кг аш болумдуу прнотеин ж-а 600'' мг каротин болот Чөбүн чочко, коён, үй куштары жакшы жейт. Д а р ы к а р а т а м ы р ы медицинада, ветеринарияда колдонулат. Анын тамырында алкалоид ж-а өңдөгүч заттар бар.

[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ

2026-06-12T10:49:44Z

Dilde:

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ– жүрөктүн кагуу ыргагынын бузулушун атайын прибор – кардиостимулятордун жардамы м-н дарылоо ыкмасы. Анын жүрөк кагуусун тездетүүчү ж-а жайлатуучу түрлөрү болуп, жүрөктүн ж-а тамырдын кагуу ыргагына жараша колдонулат. Кардиостимулятор 2 негизги бөлүктөн – жүрөк булчуңун (миокардды) иштетүүчү электроддон ж-а энергия булагынан турат. Прибор операция жолу м-н туруктуу стимулдоо үчүн электроддор – миокардга, электр булагы курсак, көкүрөк же колтук терисинин астына жайгаштырылат. Кийинки убакта электродду кол же моюн венасы аркылуу жүрөк көңдөйүнө (оң карынчага) орнотуу ыкмасы иштелип чыккан. Электроддун жайгашуусу рентгендик изилдөө м-н текшерилип турат. Аны бардык курактагы оорулууга коюуга болот. Бул операция кардиохирургиялык мекемелерде жүргүзүлөт. Кардиостимуляция жүрөктүн кагуу ыргагы, '''ж-а''' кан өткөрүүсү бузулганда ж-а диагностикалык максатта колдонулат.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ

2026-06-12T10:47:08Z

Dilde:

КАРДИОСТИМУЛЯ́ЦЦЦЦЦЦцццЦИцЦЦЦЦЦ– жүрөктүн кагуу ыргагынын бузулушун атайын прибор – кардиостимулятордун жардамы м-н дарылоо ыкмасы. Анын жүрөк кагуусун тездетүүчү ж-а жайлатуучу түрлөрү болуп, жүрөктүн ж-а тамырдын кагуу ыргагына жараша колдонулат. Кардиостимулятор 2 негизги бөлүктөн – жүрөк булчуңун (миокардды) иштетүүчү электроддон ж-а энергия булагынан турат. Прибор операция жолу м-н туруктуу стимулдоо үчүн электроддор – миокардга, электр булагы курсак, көкүрөк же колтук терисинин астына жайгаштырылат. Кийинки убакта электродду кол же моюн венасы аркылуу жүрөк көңдөйүнө (оң карынчага) орнотуу ыкмасы иштелип чыккан. Электроддун жайгашуусу рентгендик изилдөө м-н текшерилип турат. Аны бардык курактагы оорулууга коюуга болот. Бул операция кардиохирургиялык мекемелерде жүргүзүлөт. Кардиостимуляция жүрөктүн кагуу ыргагы, '''ж-а''' кан өткөрүүсү бузулганда ж-а диагностикалык максатта колдонулат.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАРДИОСТИМУЛЯЦИЯ

2026-06-12T10:45:50Z

Dilde:

КАРДИОСТИМУЛЯЦМЯ – жүрөктүн кагуу ыргагынын бузулушун атайын прибор – кардиостимулятордун жардамы м-н дарылоо ыкмасы. Анын жүрөк кагуусун тездетүүчү ж-а жайлатуучу түрлөрү болуп, жүрөктүн ж-а тамырдын кагуу ыргагына жараша колдонулат. Кардиостимулятор 2 негизги бөлүктөн – жүрөк булчуңун (миокардды) иштетүүчү электроддон ж-а энергия булагынан турат. Прибор операция жолу м-н туруктуу стимулдоо үчүн электроддор – миокардга, электр булагы курсак, көкүрөк же колтук терисинин астына жайгаштырылат. Кийинки убакта электродду кол же моюн венасы аркылуу жүрөк көңдөйүнө (оң карынчага) орнотуу ыкмасы иштелип чыккан. Электроддун жайгашуусу рентгендик изилдөө м-н текшерилип турат. Аны бардык курактагы оорулууга коюуга болот. Бул операция кардиохирургиялык мекемелерде жүргүзүлөт. Кардиостимуляция жүрөктүн кагуу ыргагы, ж-а кан өткөрүүсү бузулганда ж-а диагностикалык максатта колдонулат.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАН ЖҮРҮҮ СИСТЕМАСЫ

2026-06-12T10:25:49Z

Dilde:

КАН ЖҮРҮҮ СИСТЕМАСЫ – жаныбарлар м-н адам организминде кан же гемолимфа айлануучу кан тамырлар ж-а көңдөй системалар. Кандын үзгүлтүксүз айланышын жүрөк ж-а кан тамырлар камсыз кылат. Бул системанын жардамы м-н ткань ж-а клеткалар азык заттарды, кычкылтекти алат, зат алмашуу продуктуларынан бошонот. Көпчүлүк омурткасыздардын (муунак буттуулар, моллюскалар), жөнөкөй хордалуулардын кан жүрүү системасы туташпаган (ачык); адам ж-а бардык омурткалуулар, кээ бир омурткасыздардыкы туташ (туюк) болот. Кан жүрүү системасы туташпаган (ачык) жаныбардын тамыр капталы жок, жылчык сымал боштуктар (чуңкур, коңул) м-н бөлүнгөн. Мында дененин бүткүл ткандарына кан (гемолимфа) тикеден тике тийишүү м-н катта-

[[File:КАН ЖҮРҮҮ СИСТЕМАСЫ17.png | thumb | Кан жүрүү системасы: І Балыктыкы: 1 бакалоор кан тамырлары; 2 дене кан тамырлары; 3 - жүрөк толтосу; 4- жүрөк карынчасы. ІІ Жерде-сууда жашоочулардыкы: 1 өпкө кан тамырлары; 2-оң жүрөк толтосу; 3-сол жүрөк толтосу; 4 -жүрөк карынчасы; 5- дене кан тамырлары. ІII Адамдыкы: 1 - баш ж-а моюн кан тамырлары; 2 - кол кан тамыры; 3 - толто; 4 - өпкө венасы; 5 - өпкө кан тамырлары; 6 - карын кан тамырлары; 7- көк боор кан тамыры; 8 - ичеги кан тамырлары; 9- бут кан тамырлары; 10 - бөйрөк кан тамырлары; 11 - боор кан тамырлары; 12-төмөнкү күрөө вена тамыры; 13- жүрөктүн сол карынчасы; 14 - жүрөктүн оң карынчасы; 15 - жүрөктүн он толтосу; 16 - жүрөктүн сол толтосу; 17 - өпкө артериясы; 18 жогорку күрөө вена тамыры, ]]
шат. Туюк кан жүрүү системасы бар жаныбарда кан тамыр м-н айланып, кан м-н ткандын ортосундагы зат алмашуу тамырдын капталы (керегеси) аркылуу жүрөт. Адам, омурткалуу жаныбар, кээ бир омурткасыздардын кан жүрүү системасынын башкы органы – жүрөк. Жүрөктөн кан агып чыгуучу тамырлар артерия, ага кан алып келүүчү тамырлар вена деп аталат. Кан жүрүү системасы бакалоор м-н дем алган оймок ооздуулар ж-а балыктарда (эки түрдүү дем алуучулардан башка) кан айлануунун бир тегерегинен, өпкөсү м-н дем алган бардык омурткалуу жаныбарларда ж-а кишиде кан айлануунун эки тегереги (чоң ж-а кичине) болот, к. ошондой эле, ''Жүрөк'', ''Кан айлануу'' макалаларын.
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]

КРЕМНИЙ

2026-04-29T10:34:58Z

Dilde:

КРЕ́МНИЙ (лат. Silicium), Si – элементтердин
мезгилдик системасынын IV тобунда жайгашкан химиялык элемент, атомдук номери 14, атомдук массасы 28,086. Табиятта үч изотоптун аралашмасынан турат: 28Si, 29Si
жана 30Si. Кремнийдин майда күкүмдөрү боз, ири кристаллдары күңүрт кара. Табиятта таралышы боюнча 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турат. 1825-ж. Берцелиус фтордуу кремнийди SiF4 калий менен калыбына келтирүүдөн жаңы элемент ачып, аны силиций деп атаган. Жер кыртышындагы кремнийдин 12%и SiO2 – кремнезём, 75%и татаал кычкылтектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сланец, слюда ж. б.) түрүндө кездешет. Кристаллдык кремний – тыгыздыгы 2,33 г/см3, балкып эрүү t 1417°С ж-а кайноо t 2600°С болгон катуу зат. Кремний көпчүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH4, SiF4, SiO2, Si3N4 ж. б., II валенттүү да SiО боло алат. Кычкылтек м-н кремний кош оксидин SiO2, оксидин SiO, галогендер м-н галогениддерди SiХ4, суутек м-н силандарды SinH2n+2 (жалпы формуласы), металлдар м-н силициддерди – кыйындык м-н эриген заттарды пайда кылат. Бөлмө температу расында майдаланган кремний м-н фтор гана реакцияга кире алат: Si + 2F2 = SiF4. Кремний хлор м-н 400–600°Cде, көмүртек ж-а азот м-н өтө жогорку температурада аракеттенет. Кадимки шартта кремнийге кислоталар таасир этпейт. Кремний щелочтор м-н аракеттенип, суутекти ж-а силикаттарды пайда кылат: Si + 2NaOH + H2O = Na2SiO3 + 2H2. Кремний кычкылтек м-н –Si–O–Si–O– сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирикмелери кеңири таралган. Мисалы, табигый ж-а синтез жолу м-н алынган силикаттар. Анын молекуласында ар бир кремний атому төрт кычкылтек атому м-н жөнөкөй байланыш түзөт. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому кремнийдин эки атому м-н байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү химиялык бирикме – SiO2 пайда болот. Ал – кыйындык м-н эрүүчү, кадимки шартта катуу зат. Кремнийдин 95–98% техникалык түрү арзан сырьё –кремнезёмду (SiO2) жогорку темп-рада көмүртек м-н калыбына келтирүүдөн алынат: SiO2+2C =Si+2CO. Ал эми өзгөчө таза кремний алуу үчүн техникалык кремний жеңил учма бирикмелерге SiCl4, SiI4 ж. б. өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу ж-а муздатуудан кийин тазаланган бирикме жогорку температурада суутек же чаң түрүндөгү цинк м-н калыбына келтирилет. Кремний жарым өткөргүч техникада, электроникада, электр-техникасында негизги материал катары кызмат кылса, күн батареясы катары космос кемелерин электр энергиясы м-н камсыз кылат. Чоюн ж-а болотко алардын механикалык касиеттерин жакшыртуу үчүн кошулат. Карборунддан SiC жасалган кайрак таштар катуулугу огюнча алмаздан кийин турат. Кремнийдин оргганикалык бирикмелеринен жасалган материалдар жогорку температурага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты касиеттерге ээ. Кремнийдин органикалык бирикмелеринен алынган майлоочу майлар өтө жогорку ж-а өтө төмөнкү температурада баштапкы касиеттерин өзгөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар – 20–30 км бийиктикте учкан реактивдүү самолёттордун кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмашкыс материал.

Ад.: Кремний и его сплавы. Екатеринбург, 2005.

А. Сүйүнбекова.
[[Категория:4-том, 547-596 бб]]

КӨБҮРГӨН (көп жылдык чөп)

2026-04-29T09:50:24Z

Dilde:

КӨБҮРГӨН (Al l ium at rasangui ene um ) – өсүмдүктөрдүн лилия гүлдүүлөр тукумунун пияздар уруусундагы түрү. Көп жылдык чөп. Жалбырагы наштардай. Гүлү чатырдай топ гүлгө чогулган. Желекчелери кызгылт, кара темгилдүү. Мөмөсү – кутуча. Майдан июлга чейин гүлдөйт ж-а мөмөлөйт. Кыргызстандын бардык аймактарында бийик тоонун таштак беттеринде кездешет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КӨБҮРГӨН (ириңдүү сезгенүү)

2026-04-29T08:53:57Z

Dilde:

КӨБҮРГӨН , п а н а р и ц и й – манжа ткандарынын ириңдүү сезгениши. Манжанын тырмак тушундагы кесилген, сыйрылган, тикен кирген жер аркылуу ириңдетүүчү микроб киргенден териде, тырмак астында, түбүндө (үстүнкү) ж-а тарамышта, муун сөөктө, тери астында (терең) пайда болот. Үстүнкү көбүргөндө теринин эпидермис катмары ириңдейт. Тырмак жанындагы көбүргөндө анын түбү кызарып, ириңдейт. Ириң тырмак астына өтүп кетсе, ал тырмакты алып салмайынча айыкпайт. Терең жайгашкан көбүргөн манжанын ички жагындагы тери астынан башталат. Ал жерде тери калың болгондуктан, ириң сыртка чыга албай, ал тарамыш, муун, сөөккө чейин өтүп кетиши мүмкүн. Тери астындагысы такай сайгылашат, түнкүсүн ооруйт, сезгенүү муунга же тарамышка тарап кетсе, манжа кыймылдабай калат. Ириңдетүүчү микробдор лимфа ж-а кан тамырлар аркылуу тарап, ар кайсы орган м-н ткандарды сезгентет ж-а сепсис пайда кылышы мүмкүн. Ал көпкө айыкпаса, сезгенүү алакан, каруу, билекке өтүп, оор хирургиялык операция жасоого туура келет. Алдын алуу үчүн өндүрүштө ж-а үй тиричилигинде жеке тазалык эрежелерин сактоонун мааниси чоң.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:55:18Z

Dilde:

КОСМОГОНИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын космогониясы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-кылымдарда космогониялык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-кылымдын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:54:23Z

Dilde:

КОСМОГОНИЯ ́НИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын космогониясы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-кылымдарда космогониялык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-кылымдын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ

2026-04-28T09:51:11Z

Dilde:

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ – үч бурчтуктун эки жагы ж-а ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине барабар же с2=а2+b2–2ab cosa, мында a, b, c –үч бурчтуктун жактары, a – а жана b жактарынын арасындагы бурч.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУС

2026-04-28T09:49:05Z

Dilde:

КО́СИНУС (лат. cosinus, complementi sinus – синусту толуктагыч) – тригонометриялык функциялардын бири; белгилениши: cos, башкача айтканда у= cosх, мында х – аргумент.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИВЦЕВА

2026-04-28T09:47:42Z

Dilde: Dilde moved page КОСИВЦЕВА to КОСИВЦЕВА Надежда Алексеевна

КОСИ́ВЦЕВА Надежда Алексеевна (1913,
[[File:КОСИВЦЕВА19.png | thumb | none]]Казакстан, Ак-Моло облусу, Новочеркас району, Астраханка айылы – 1986, Кыргызстан,Чүй облусу, Сокулук району, «Төмөнкү-Чүй» айылы) – кенеп өстүрүүчү. Социалисттик Эмгектин . Баатыры (1950). 1945-жылдан Сокулук районундагы «Төмөнкү-Чүй» совхозунда кенеп өстүрүчү звенонун башчысы. Анын звеносу кенептин ар гектарынан 94 цден түшүм алган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИВЦЕВА

2026-04-28T09:47:19Z

Dilde:

КОСМОДРОМ

2026-04-28T09:38:01Z

Dilde:

КОСМОДРО́М (космос ж-а гр. dr–mos – чуркоо, жүгүрүү орду) –космос аппараттарын кураштыруу, учууга даярдоо, учурууга арналган курулмалар м-н жабдуулар ж-а техникалык каражаттар ор-

[[File:КОСМОДРОМ20.png | thumb | Плесецк космодрому, Россия.
]]нотулган аймак. Космодромдун көмөкчү ж-а тейлөөчү жайлары м-н кызматына ракетанын кыймыл траекториясын аныктоочу өлчөө пункту, отункана, суу, энергия м-н камсыз кылуу тармагы, турак жай шаарчасы, байланыш ж-а телекөрсөтүү түйүндөрү, оңдоочу база, аэродром, унаа коммуникациясы кирет. Кээ бир космодромдо ракета алып жүргүчтүн иштетилген баскычтарын түшүрүү үчүн атайын жер участкалары бар. Т е х н и к а л ы к

п о з и ц и я – ракета-алып жүргүч м-н космос объектилерин кабыл алуу, сактоо, кураштыруу, сыноо, керек отунду куюу ж-а бири-бирине ашташтырып бириктирүү үчүн колдонулма атайын техикалык жабдуулар м-н жабдылган комплекс. С т а р т т ы к к о м п л е к с – ракета учурула турган системага орнотулат, күйүүчү отун куюлуп учурулат. Бул иштердин бардыгын орундатуу үчүн старттык комплексте атайын техникалык жабдуулар орнотулат. Космодром калк жашаган аймактан алыс ж-а экваторго жакын жерге курулат. Себеби штелген баскычтын калдыктары элге коркунучсуз аймакка түшөт ж-а ракета спутникти геостационардык орбитага жеңил алып чыгат. Космос кемесин ж-а космоско учуруучу аппараттар Капустин Яр, Плесецк (Россия), Байкоңур (Казакстан), Канаверал тумшугундагы Чыгыш сыноо полигону, Уоллопстогу Батыш сыноо полигону (АКШ), Куру (Франция), Сан-Марко (Италия), Утиноура, Танегасима (Япония), Чангенцзе (КЭР), Шрикарико (Индия) ж. б. космодромдордон учурулат. Алгачкы Жердин жасалма жандоочусу ж-а биринчи адам космоско СССРде (азыркы Казакстан) Байкоңур космодромунан учурулган.

Ад.: Уманский С. П. Ракеты носители. Космодромы. 
М., 2001.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОДРОМ

2026-04-28T09:33:35Z

Dilde:

КОСМОДРО́М (космос ж-а гр. dr–mos – чуркоо, жүгүрүү орду) –космос аппараттарын кураштыруу, учууга даярдоо, учурууга арналган курулмалар м-н жабдуулар ж-а техникалык каражаттар ор-

[[File:КОСМОДРОМ20.png | thumb | Плесецк космодрому, Россия.
]]нотулган аймак. Космодромдун көмөкчү ж-а тейлөөчү жайлары м-н кызматына ракетанын кыймыл траекториясын аныктоочу өлчөө пункту, отункана, суу, энергия м-н камсыз кылуу тармагы, турак жай шаарчасы, байланыш ж-а телекөрсөтүү түйүндөрү, оңдоочу база, аэродром, унаа коммуникациясы кирет. Кээ бир космодромдо ракета алып жүргүчтүн иштетилген баскычтарын түшүрүү үчүн атайын жер участкалары бар. Т е х н и к а л ы к

п о з и ц и я – ракета-алып жүргүч м-н космос объектилерин кабыл алуу, сактоо, кураштыруу, сыноо, керек отунду куюу ж-а бири-бирине ашташтырып бириктирүү үчүн колдонулма атайын техикалык жабдуулар м-н жабдылган комплекс. С т а р т т ы к к о м п л е к с – ракета учурула турган системага орнотулат, күйүүчү отун куюлуп учурулат. Бул иштердин бардыгын орундатуу үчүн старттык комплексте атайын техникалык жабдуулар орнотулат. Космсодрпом калк жашаган аймактан алыс ж-а экваторго жакын жерге курулат. Себебииштелгенбаскычтынкалдыктарыэлгекоркунучсуз аймакка түшөт ж-а ракета спутникти геостационардык орбитага жеңил алып чыгат. Космос кемесин ж-а космоско учуруучу аппараттар Капустин Яр, Плесецк (Россия), Байкоңур (Казакстан), Канаверал тумшугундагы Чыгыш сыноо полигону, Уоллопстогу Батыш сыноо полигону (АКШ), Куру (Франция), Сан-Марко (Италия), Утиноура, Танегасима (Япония), Чангенцзе (КЭР), Шрикарико (Индия) ж. б. К-дордон учурулат. Алгачкы Жердин жасалма жандоочусу ж-а биринчи адам космоско СССРде (азыркы Казакстан) Байкоңур К-унан учурулган.

Ад.: Уманский С. П. Ракеты носители. Космодромы. 
М., 2001.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСМОГОНИЯ

2026-04-28T09:14:01Z

Dilde:

КОСМОГО́НИЯ (космос ж-а ... гония) – астрономиянын асман телолору м-н алардын системаларынын (Күн системасы, жылдыздар, галактикалар ж. б.) пайда болушун ж-а эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Жылдыз ж-а Күн системасынын К-сы өтө жакшы өнүккөн. 18–19-к-да
К-лык гипотезалар Күн системасынын пайда болушуна гана арналган. 20-к-дын 2-жарымында асман телолорунун өлчөмүн, массасын, ылдамдык катыштарын анализдөө Күн системасынын бирдиктүү муздак газ-чаң булуттан ж-а тумандуулуктан пайда болушу жүнөндөгү божомолдоого алып келген. Гравитациялык күчтүн таасири астында сейректелген чөйрө (газ, тумандуулук) кысылып, анын натыйжасында жылдыз, жылдыз системасы ж-а планеталар калыптана баштайт. Космогонияны изилдөө объектилери боюнча планеталар, жылдыздар, галлактикалар космогониясы болуп бөлүнөт.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ

2026-04-28T09:08:41Z

Dilde:

КОСИНУСТАР ТЕОРЕМАСЫ – үч бурчтуктун эки жагы жана ошол жактардын арасында жаткан бурчу боюнча анын үчүнчү жагын аныктоочу теорема. Ал мындайча айтылат: үч бурчтуктун бир жагынын квадраты анын калган эки жагынын квадраттарынын суммасынан ошол жактар м-н алардын арасындагы бурчтун косинусун эки эселентип көбөйткөн көбөйтүндүсүн кемиткенине
барабар, же с2=а2+b2–2ab cosa, мында a, b, c –үч бурчтуктун жактары, a – а жана b жактарынын арасындагы бурч.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ

2026-04-28T08:23:04Z

Dilde:

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ , '''1 2nl f(t)t - zdt''' ? түрүндөгү интегралn. Мында y – комплекстик тегиздиктеги түздөлүүчү туюк ийри сызык ж-а f(t) чоңдугу комплекстик өзгөрмө t нын y ийри сызыгындагы анализдик функциясы. 1831-ж. О. Коши изилдеген бул интеграл анализдик функциялардын теориясында чоң роль ойнойт. Эгерде комплекстүү Z чекити ''г'' нын ичинде жайгашкан болсо, анда Коши интегралы ''y'' облусунда анализдик f(Z) функциясына барабар (Коши интегралдык формуласы). Ал эми Z чекити y нын ичинде жатпаса, анда ал интеграл нөлгө барабар. Эгер f(t) функциясынын y контурундагы чекиттерде гана берилген үзгүлтүксүз функция болсо, анда жогорудагы туюнтма К о ш и и н т е г р а л ы деп аталат. Мындай интегралды ж-а интегралдык формулаларды советтик математиктер Ю. В. Сохоцкий, Ю. Г. Привалов, В. В. Голубев, И. И. Правалов, Н. И. Мусхелишвили ж. б. изилдешкен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ

2026-04-28T08:19:57Z

Dilde:

КОШИ ИНТЕГРАЛЫ , '''1 2nl f(t)t - zdt''' ? түрүндөгү интегралn. . Мында y – комплекстик тегиздиктеги түздөлүүчү туюк ийри сызык ж-а f(t) чоңдугу комплекстик өзгөрмө t нын y ийри сызыгындагы анализдик функциясы. 1831-ж. О. Коши изилдеген бул интеграл анализдик функциялардын теориясында чоң роль ойнойт. Эгерде комплекстүү Z чекити ''г'' нын ичинде жайгашкан болсо, анда Коши интегралы ''y'' облусунда анализдик f(Z) функциясына барабар (Коши интегралдык формуласы). Ал эми Z чекити y нын ичинде жатпаса, анда ал интеграл нөлгө барабар. Эгер f(t) функциясынын y контурундагы чекиттерде гана берилген үзгүлтүксүз функция болсо, анда жогорудагы туюнтма К о ш и и н т е г р а л ы деп аталат. Мындай интегралды ж-а интегралдык формулаларды советтик математиктер Ю. В. Сохоцкий, Ю. Г. Привалов, В. В. Голубев, И. И. Правалов, Н. И. Мусхелишвили ж. б. изилдешкен.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОШ БОЙЛУУЛУК

2026-04-28T05:53:51Z

Dilde:

КОШ БОЙЛУУЛУК – аял организминде уруктанган энелик клеткасынын (түйүлдүктүн) өөрчүшү м-н мүнөздөлгөн физиологиялык процесс. Ал орто эсеп м-н 40 жума же 280 күнгө созулат. Энелик клетка жатын түтүгүндө уруктанып, жатынды карай жылат. Ал назик түкчөлөр м-н капталган көп клеткалуу түйүлдүккө айланат. Түкчөлөрү м-н жатындын былжыр челине жабышат. Түйүлдүк бекиген жерде түкчөлөр жыш өсүп, алардан киндик аркылуу түйүлдүк м-н туташкан баланын тону пайда болот. Түйүлдүк киндик кан тамырлары боюнча энеден азык зат, кычкылтек алып, зат алмашуу продуктуларын чыгарып турат. Жатын түтүгүнүн ар кандай ооруларында уруктанган энелик клетка жылбай, жатын түтүгүнө жабышып калышы мүмкүн (к. Жатындан тышкары бойго бүтүү). Кош бойлуу аялдын борбордук нерв системасында өзгөрүүлөр жүрүп, ошондон улам жатын булчуңун бошоңдотуучу жүлүндүн козголгучтугу төмөндөп, жатынды тынч абалга келтирет. Ал кезде жаңы ичке секреция бездери пайда болуп, алар кош бойлуулукка жардам берүүчү гормон иштеп чыгарат. Баланын тону чыгарган гормон эмчек безинин чоңоюшуна таасир этет. Жатын бир кыйла чоңоёт, баланын тонуна кан жеткирүүчү кан тамырлар көбөйүп, дем алуу тереңдейт, жүрөктүн жыйрылышы күчөп, маанилүү органдарга, жатынга канды тез-тез жеткирет. Бөйрөк иши, газ алмашуу күчөйт, кан тамырлар кеңейет. Кош бойлуу аялдын организминдеги органдар м-н системалардын иштешин камсыздоо ж-а түйүлдүктүн өөрчүшүнө жагымдуу шарт түзүү үчүн азык зат м-н кычкылтек көбүрөөк талап кылынат. Кош бойлуулуктун алгачкы жумаларында аялдын ден соолугу ж-а жүрүм-туруму түйүлдүктүн андан ары өөрчүшү ж-а болочок баланын ден соолугу үчүн чоң мааниге ээ. Түрдүү ооруларга (грипп, туберкулёз, кызыл жүгүрүк, ангина, кант диабети, аз кандуулук, боор, бөйрөк, жүрөк-кан тамыр системасынын жабыркашы ж. б.) чалдыгуу, туура эмес тамактануу, тамеки тартуу, ичкилик ичүү кош бойлуулукка ж-а түйүлдүккө чоң зыян келтирет.
[[Категория:4-том, 497-546 бб]]

КОРНЕВА

2026-04-28T05:44:56Z

Dilde:

КОРНЕВА́Р Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1944). 1944–63-жылдары ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия факультетинин деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.

Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОРНЕВА

2026-04-28T05:41:43Z

Dilde:

КОРНЕВА́РНЕ Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1944). 1944–63-жылдары ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия факультетинин деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.

Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОРНЕВА

2026-04-28T05:41:20Z

Dilde:

КОРНЕВА́РНЕВА Нина Григорьевна (1923-жылы туулган, Казакстан, Ак-Төбө облусу, Харьков кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1979), профессор (1980). Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгыныны лауреаты (1976). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1944). 1944–63-жылдары ошол эле иститутта ассистент, доцент, агрохимия кафедрасынын башчысы, агрономия факультетинин деканы. 1963-ж. Кыргызстан дыйканчылык ИИИнин агрохимия бөлүмүнүн башчысы. 1982-жылдан Кыргызстан дыйканчылык илимий өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, илимий кеңешчи. Кыргызстанда жер семирткичтерди колдонуу ыкмаларын иштеп чыккан; 150дөн ашуун илимий эмгектин автору.

Эмг.: Система удобрения культур в севообороте. Ф.,1968; Умелое применение удобрений – залог высоких урожаев. Ф., 1976.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОРИАНДР

2026-04-28T05:37:28Z

Dilde:

КОРИА́НДР (Coriandrum) – чатыр гүлдүүлөр тукумундагы эфир майлуу бир жылдык өсүмдүк. Сабагы (бийиктиги 30–120 см) бутактанып өсөт. Жалбырагы ичке, жара тилик, гүлү ак же күлгүн, саргыч, чатырча топ гүлгө чогулган. Мөмөсү тоголок данча (экиден). Сортуна жараша данында 0,2–1,4% эфир,16–28% май заттары бар. Көп жерде эгилет. КМШ өлкөлөрүнүн Борбордук кара топурактуу аймагында, Волга боюнда, Кавказ ж-а Украинада өстүрүлөт. Вегетация мезгили 110–125 күн, уругу 8–10°С жылуулукта өсүп чыгат. Кориандрдын майынан парфюмерия, кондитер ж. б. өнөр жай тармактарында колдонулуучу жыттуу зат алынат. Майы техникада да керектелет. Жаш өсүмдүгү м-н мөмөсү татымал катары тамак-ашка (кинза) ж-а тоютка пайдаланылат. Зыянкечтери: кориандр урук жегичи; илдеттери: бактериоз, ламуляриоз ж. б.
[[Категория:4-том,_453-496_бб]]

КОНУСТУК БЕТ

2026-04-28T04:04:55Z

Dilde:

КОНУСТУК БЕТ – конустун чокусу аркылуу өтүүчү ж-а берилген ийри сызыкты (багыттоочу) кесүүчү түз сызыктардын (түзүүчү) көптүгү. Эгер багыттоочусу айлана болуп, ал эми конустук беттин чокусу айлананын тегиздигинин борбору аркылуу өтүүчү перпендикулярда жатса, анда конустук бет тегерек конус деп аталат; ал чокусунда биригүүчү эки тегиздиктен турат. Конустук бет – 2-тартиптеги беттердин бир түрү. 2-тартиптеги чыныгы конустук беттин канондук теңдемеси <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}-\frac{z^2}{c^2}=0</math> түрүндө жазылат. Эгерде а=b болсо, анда т е г е р е к а й л а н у у ч у конустук бет деп аталат. 2-тартиптеги жалган (мнимый) конустук беттин канондук тендемеси: <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}+\frac{z^2}{c^2}=0</math>
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНСЕНСУС

2026-04-28T03:47:48Z

Dilde:

КОНСЕ́НСУС (лат. consensus – макулдук, бир пикирдүүлүк) – эл аралык конференцияларда ж-а кеңешмелерде активдүү түрдө каршылык билдирилбеген учурда, формалдуу добуш берүүнү өткөрбөстөн эле катышуучулардын жалпы макулдугунун негизинде чечимдерди же келишимдерди кабыл алуу. Консенсус методу БУУнун бир катар органдарында кабылданган, ал өткөргөн эл аралык конференцияларда ж-а кеңешмелерде колдонулат. 1975-жылы Европадагы коопсуздук ж-а кызматташтык боюнча кеңешмеде кардиналдуу чечимдерди кабыл алуу учурунда пайдаланылган. Саясий планда алганда ар түрдүү саясий күчтөрдүн ортосундагы жаңжалдарда сүйлөшүүлөр аркылуу ар тараптан өз ара элдешүүлөргө баруу м-н бир пикирге келүү жолу.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНОНОВ Виктор Сергеевич

2026-04-28T03:45:55Z

Dilde:

КОНОНОВ ́Н Виктор Сергеевич (1922, РФ, Орёл облусу – 2007, Бишкек) – медицина илимдеринин доктору (1970), профессор (1972). КММИни бүтүргөн (1950). КРдин эмгек сиңирген врачы (1984) ж-а илимге эмгек сиңирген ишмери (1995). 1997-жылдан КММАда профессор болуп иштеген. Балдар хирургиясы, травматология ж-а ортопедия боюнча адис. 350дөн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 3 монография, 9 ойлоп табуусу бар. Кызыл Жылдыз ордени, «Даңк» медалы м-н сыйланган.

Эмг.: Гематогенный остеомиелит у детей. М., 1974.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНОВАЛОВ ЗАКОНДОРУ

2026-04-28T03:43:53Z

Dilde:

КОНОВА́ЛОВ ЗАКОНДОРУ – бууланган эки заттан турган суюк эритменин курамы м-н анын каныккан буусунун курамы ж-а басымынын байланышы жөнүндөгү закондор. 1881–84-жылдарда орус химиги Д. П. Коновалов негиздеген. Биринчи закон: а) эритмеге караганда бууда көбүрөөк болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясы көбөйгөн сайын, эритменин буусунун басымы чоңоёт; б) эритмеге караганда бууда азыраак болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясынын көбөйүшү м-н эритменин буусунун басымы азаят; в) эритмеге караганда бууда көбүрөөк болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясынын көбөйүшү м-н эритменин кайноо температурасы төмөндөйт; г) эритмеге караганда бууда азыраак болгон компоненттин суюктуктагы концентрациясы көбөйгөн сайын эритменин кайноо температурасы чоңоёт. Экинчи закону: экстремум чекиттеринде буунун басымы изотермиялык шартта же кайноо температурасы изобаралык шартта буунун ж-а суюктуктун курамы бирдей. Коновалов закондору буулантуу, реактивдештирүү ишинде чоң мааниге ээ.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]