Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

ДАВИД КУРУУЧУ

2026-03-12T05:46:07Z

BermetB:

'''ДАВИ́Д КУРУУЧУ''' , ''Д а в и д IV Г е о р г и е в и ч'' (1073-жыл ченде – 1125) – Багратиони династиясынан чыккан грузин падышасы. Грузин княздыктарын бир мамлекетке баш коштурууга көмөктөшкөн ири мамлекеттик ишмер. 1097-жылы селжуктарга салык төлөөнү токтотуп, Грузиянын көз каранды эместигин калыбына келтирген, ага Кахети, Эрити (1104) ж. б. жерлерди кошуп алган. 1122-жылы Тбилисини бошотуп, Грузиянын борбору (мурда Кутаиси эле) кылган. Давид Куруучу шаар, кербен сарай, көпүрө, жол курууга зор көӊүл бөлгөн; агартуу ишин өөрчүтүп, Гелати академиясын негиздеген. Ушундай иштери үчүн ал «Куруучу» атыккан. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАВЕНЕОЗ

2026-03-12T05:41:51Z

BermetB:

'''ДАВЕНЕО́З''' (Davaineioses) – тоок, күрп, цесарка жана жапайы куштардын ичегисин дартка чалдыктыруучу гельминтоз ылаӊы. Бардык жерде таралган, көбүнчө тоокту ылаӊдатып, экономикалык чоӊ зыянга учуратат. Тоок ылаӊдаткычынын (D. proglottina) узундугу 0,5–1,5 ''мм'', 2–5 муунактан турат. Жетилген муунагына кабыкчасы жок жумурткалар толгон. Аралык ээси кургакта жашоочу моллюскалар, алардын денесинде жумурткалар цистицеркоиддерге айланат. Алар менен тооктун денесине кирип, 12–16 күндө жыныстык жактан жетилет. Көбүнчө балапандар ылаӊдайт. Ылаӊ жазында башталып, жайында көбөйөт, себеби күн ысыган сайын, моллюскалардын да активдүүлүгү күчөйт. Клиникалык белгилери мүнөздүү эмес. Дартка чалдыккан балапандар жем жебейт, суусайт, үлдүрөйт, кээде таажысы жана желбирөөчтөрү саргаят; акыры өлүмгө чалдыгат. Жемге кошуп камаланы (1 ''кг'' салмагына 1–2 ''г''), ареколинди (0,003 ''г/кг''), филиксанды (0,5 ''г/кг''), мышьяк калий кычкылын, биотенолду (0,2 ''г/кг'') төрт күн бою эки ирет берет. Гельминтсиздөө учурунда бакма куштарды эки күн сыртка чыгарбайт, заӊын чогултуп өрттөйт.

''Д. Раимбеков.''
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАБДЫРАӉ

2026-03-12T05:40:00Z

BermetB:

'''ДАБДЫРАӉ''' – организмде жалпы зат алмашуу бузулуп, жүрөк жана дене булчуӊдарынын өзгөрүүсү менен мүнөздөлүүчү ылаӊ. Аны менен малдын бардык түрү жана бакма канаттуулар ылаӊдайт. Кыргызстандын шартында 3–4 айга чейинки козулар ылаӊдап, бир кыйла зыянга учуратат. Ылаӊдын негизги себеби – малды бир түрлүү жана сапатсыз, Е витамини жана организмдин тиричилигине эӊ керек селенит микроэлементи жок тоют менен тоюттандыруу. Ылаӊ өзгөчө 10– 20 күндүк козуларда өтө оор өтөт. Эгерде жүрөгү дартка чалдыкса, демигет, көзүнүн былжыр кабыкчалары саргарат, дем алуусу жана жүрөк кагышы тездейт. Булчуӊ эти жабыркаган козулар араӊ жатып-турат, бутун араӊ шилтеп, дабдыраӊдайт. Убакыт өткөн сайын мойну, буту кайра-кайра карышат, жарым-жартылай шалга айланат. Дене булчуӊдары катуу жана шишигендей сезилет. Муундары шишийт. Ылаӊдын клиникалык белгилери билине баштаганда эле отордогу бардык козуларга селенит натрий эритмесин тери алдына же булчуӊуна куят. Селенит натрий өтө уу зат болгондуктан, анын эритмесин даярдоо жана эмдөө өтө кылдат жүргүзүлөт. Селенитти куйгандан кийин малдын ууланганы сезилсе, жем же суу менен 1,5 ''мг/кг'' эсебинде атаксил 3–5 күн берилет. Ылаӊды алдын алуу максатында тоют сапаттуу даярдалып, малды витаминдүү, минералдык заттары жетиштүү тоют менен камсыз кылуу керек. Ошондой эле, туутка 3–4 жума калганда, бардык койго селенит эритмесин куюу сунуш кылынат.

''Д. Раимбеков.''
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

«ДЕН СООЛУК» ЖУРНАЛЫ

2026-03-12T05:35:10Z

BermetB:

'''«ДЕН СООЛУК» ЖУРНАЛЫ''' – Кыргыз ССР Саламаттык сактоо министрлигинин илимий-популярдуу көркөм журналы. 1960-жылдан айына бир жолу чыгып турган. Анда медицина илиминин жаӊы ачылыштары, ийгиликтери, жетишкендиктери, коомдук жана жеке гигиена, ар кандай дарттардын алдын алуу, санитариялык талаптарды аткаруу, эмгекти, эс алууну туура уюштуруу, эне менен баланын саламаттыгын коргоо сыяктуу маанилүү маселелер боюнча макалалар, очерктер, сүрөттөр, адистин кеӊештери басылып турган. Учурда журналга КР Саламаттык сактоо министрлиги жана «Ден соолук» акционердик коому ээлик кылып, ал ай сайын кыргыз жана орус тилдеринде чыгат. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

«ДАСТАН» ТРАНСУЛУТТУК КОРПОРАЦИЯСЫ

2026-03-12T05:30:32Z

BermetB:

'''«ДАСТАН» ТРАНСУЛУТТУК КОРПОРАЦИЯСЫ''' – ачык акционердик коом (1993). Бишкектеги Кыргыз CCРинин 50 жылдыгы атындагы «Физприборлор» заводунун (1956) базасында уюшулган. Коом – КМШда деӊиз аскеринин курал-жарактарын‚ суу алдындагы-техникалык атайын багыттагы каражаттарды куруучу негизги ишканалардын бири. Коргонуу комплексинин жогорку технологиясы медициналык техниканы өндүрүү үчүн пайдаланылат‚ ал техникалар менен КМШ өлкөлөрүнүн көпчүлүгүнүн медицина мекемелери жабдылган. Жаӊы экономикалык шарттарда иштөө мезгилинде өндүрүштүк-техникалык багыттагы буюмдарды, эл керектөөчү товарларды чыгаруу өздөштүрүлдү. Москва‚ Красноярск‚ Новосибирск‚ Екатеринбург (Россия)‚ Полтава (Украина) шаарларында корпорациянын сервистик кызмат көрсөтүү борборлору менен өкүлчүлүктөрү түзүлгөн. Коом 1994-ж. «Алтын глобус» Эл аралык сыйлыгына татыган.
[[Категория:3-том, 5-85 бб]]

ДАДАБАЕВ Мурат Хасанович

2026-03-12T05:25:00Z

BermetB:

'''ДАДАБАЕВ''' Мурат Хасанович (1957-жылы туулган, Баткен облусу, Кадамжай району, Тажик-Кыштак айылы) – медицина илимдеринин доктору (1986). Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2002). КММИни бүтүргөн (1980). Шаардык клиникалык ооруканада (№ 2) врач, ЦКТБде жүрөк жана кан тамыр рентген-хирургия илимий бөлүмүнүн башчысы, 2002-жылдан ошол эле жерде директордун орун басары. Жүрөк-кан тамыр жана рентген эндоваскулалык хирургия боюнча адис. 70тен ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 моногафиясы бар.

Эмг.: Современный подход к хирургическому лечению единственного желудочка серца. Ф., 1988; Способ выбора анатомической коррекции единственного желудочка сердца. Ф., 1990; Эндоваскулярная и минимально инвазивная хирургия серца и сосудов у детей. Б., 1999. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАВЫДОВ МӨӉГҮСҮ

2026-03-12T05:22:24Z

BermetB:

'''ДАВЫ́ДОВ МӨӉГҮСҮ''' – Ак-Шыйрак тоо массивинин түндүк-батыш капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөӊгү. Узундугу 5,8 ''км'', аянты 11,6 ''км''<sup>2</sup>. Нарын дарыясынын башаты Кум-Төр суусунун алабынан орун алган. Мөӊгүнүн башы деӊиз деӊгээлинен 4840 ''м'', этеги 3720 ''м'' бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4160 м. Абляция облусунун аянты 2,7 ''км''<sup>2</sup>. Мөӊгүнүн «тили» 1932–57-жылдарда 380 ''м''ге тартылып, анын учу 1955–57-жылдарда 3,5 ''м''ге жукарган. Азыркы мезгилде мөӊгү акырындап тартылууда. Мөӊгүдөн Сары-Төр суусу (Кум- Төрдүн сол куймасы) башталат. Илимпоз географ жана гидролог Л. К. ''Давыдовдун'' ысмынан аталган. Мөӊгүнүн этегинде Кум-Төр алтын кени казылып алынууда (2007).
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАНИЛЕВСКИЙ

2026-03-12T04:47:00Z

BermetB:

'''ДАНИЛЕВСКИЙ''' Николай Яковлевич [4(16).12. 1822, Орлов губерниясы, Ливенский уезди, Остров кыштагы – 7(19).11.1885, Тифлис (азыркы Тбилиси)] – орус философу, биологу, публицисти, панславизм идеологу. Данилевский баарына бештен белгилүү: байыркы, орто кылым жана жаӊы тарых болуп бөлүнгөн бирдиктүү дүйнөлүк тарых деген концепцияны четке каккан. Ал «Россия жана Европа» аттуу китебинде (1869) биологиялык организмдер сыяктуу өз бет алдынча обочолонуп өсүп-өнүгүүчү «маданий-тарыхый типтер» (цивилизациялар) деген теориясын киргизген. Бул теория кийин О. ''Шпенглердин'' жана А. ''Тойнбинин'' локалдык (аймактык) цивилизациялар деп аталган концепцияларына негиз болгон. Ар бир тип өзүнүн жаралуу, телчигүү, гүлдөө жана соолуп-өчүү доорлорун басып өтөт. Данилевский өз китебинде маданий-тарыхый жактан өнүгүүнүн 10 тибин: египет, кытай, байыркы семит (ассирия-вавилон-финикия-халдей), индия, иран, еврей, грек, рим, жаӊы семит (араб), европа (роман-герман) цивилизацияларын атаган. Анын пикири боюнча тарыхта жаӊыдан жаралып жаткан 11-маданий тарыхый тип – славян цивилизациясы. Ал буга чейинки цивилизациялардан алда канча жогору турат жана келечектүү деп эсептеген.

''Т. Абдылдабеков.''
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАВАН МАМЛЕКЕТИ

2026-03-12T04:25:22Z

BermetB:

'''ДАВАН МАМЛЕКЕТИ''' , П а р к а н а – биздин заманга чейин1-миӊ жылдыктын акырында Фергана өрөөнүндө түзүлгөн мамлекет. Фарсы жазма булактарында Паркана, кытай жылнаамаларында Да-юань (Даван) деп аталган. Чоӊ, кичине шаарлары 70тен ашып, борбору [[Эрши]] шаары болгон. Калкынын саны болжол менен 300 миӊден ашып, алар чыгыш иран тилинде сүйлөгөн. Дыйкандары [[шалы]], [[буудай]], [[беде]], гозо эккен. Жемиш бактары, өзгөчө жүзүмдүн мыкты түрлөрү өстүрүлүп, андан көпкө сактала турган шарап даярдалган. Давандыктар асыл тукум жылкылары менен даӊазаланган. Даван мамлекети [[Улуу Жибек жолу]] калыптанганга чейин [[Чыгыш Түркстан]] менен соода байланышын түзгөн ([[Фергана]], [[Алай]] жана Борбордук [[Теӊир-Тоо]]догу көрүстөндөрдү казган учурда кытай буюмдары, коло теӊгелери арбын табылган). [[Кытай]] булактарында: «давандыктар Кытайдан алтын, күмүш алып, андан тыйын чеккен эмес, буюмдарды жасашкан». Биздин заманга чейин 128-жылы кытай элчиси [[Чжан Цянь]] [[усундар]] өлкөсүнөн [[Нарын дарыясы]]н бойлой Даван мамлекетине келген. Даван мамлекети жөнүндө маалымат кытай императоруна ушул элчи аркылуу жеткен. Даван мамлекетин каратып алууга жана алардын асыл тукум жылкыларына кызыккан Хань императору Ли Гуанлинин жетекчилиги астында б. з. ч. 103-жылы жортуул уюштурган. Алгачкы жортуулда кытай аскерлери Даван мамлекетинин чыгыш чек арасында жайгашкан Ю шаарына (азыркы [[Өзгөн]]дөн 8 ''км'' түндүк тарапта, Шоро-Башат кыштагына жакын) жетип, шаарды зор кыйынчылык менен багынткан. Бирок, көп өтпөй кытай аскерлери чегинип кеткен. Ли Гуанли башында турган жүз миӊ аскер экинчи ирет император У-Динин буйругу менен биздин заманга чейин 101-жылы жөнөтүлгөн. Ли Гуанли колун экиге бөлүп, бир бөлүгүн Эрши, экинчисин Ю шаарларына жөнөткөн. Сан жагынан аз болгонуна карабай, Ю шаарынын тургундары катуу каршылык кылып, Эршини болсо кытайлар 40 күн курчоого алып, дарыяны бууп, суусуз калтырышкан. Падыша Мугуа чыккынчылык менен өлтүрүлүп, элдешүүнүн белгиси катары анын башы Ли Гуанга жиберилген. Тактыга Моцай төрө олтурат. Бирок Эрши шаарынын жашоочулары толук багынган эмес. Ал эми Ю шаарынын тургундары Кытай менен түзүлгөн тынчтык келишимге каршы турган. Натыйжада Ли Гуанли бул жакка чоӊ күч жиберүүгө аргасыз болгон. Алар Ю шаарын зор кыйынчылыктар менен ээлешкен. Бул жортуулда кытайлар 90 миӊ колунан ажырап, колго түшкөн 3 миӊ аргымактын миӊин гана императоруна жеткиришкен. Ли Гуанлинин аскери кайтып кетери менен Даван мамлекети Хан империясынын таасиринен чыгып, Моцай өлүм жазасына өкүм кылынган. Эрши шаары катуу бүлгүнгө учурагандыктан, кийин борборду кайра Гуйшан шаарына (мурунку борбору) көчүрүшкөн. Биздин заманга чейин 42– 36-жылдарда түндүк хунндардын шанүйү [[Чжичжи]] чапкын уюштурат, бирок Даван мамлекетин баш ийдире алган эмес. Биздин замандын 1-кылымынын ортосунда Жаркентке (Чыгыш Түркстан) убактылуу баш ийип, 3–5-кылымдарда өз алдынчалыгын сактап турган. Биздин замандын 5-кылымынын ортосунда Фергана өрөөнү толугу менен [[Эфталиттер|эфталиттер]]ге карап, 5-кылымдын аягында [[Кушан империясы|Кушан империясы]]нын карамагына кирип, толук бойдон жоюлган.

Ад.: Ад.: Chavannes E. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950.

''Т. Жуманалиев.''
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

«ДИВАНУ ЛУГАТ-ИТ-ТҮРК»

2026-03-12T04:17:24Z

BermetB:

'''«ДИВАН ЛУГАТ- АТ-ТҮРК»''' («Түрк тилдеринин түшүндүрмө сөздүгү») – 11- кылымдын экинчи жарымында жашаган [[энциклопедия]]чы түрколог, тилчи-лексиколог [[Махмуд Кашгари]]нин эмгеги. Сөздүктө 7500дөн ашык түрк сөзү камтылган: ошол кездеги [[түрк тилдери]]нин фонетикалык жана граммататикалык, диалектилик өзгөчөлүктөрү, түрк урууларынын тарыхы, жайгашкан аймактары, этнографиясы, оозеки көркөм чыгармаларынан үлгүлөр, тилдеринин жиктелиши жөнүндө маалыматтар берилген. Сөздүктүн дагы бир баалуулугу – ал түзгөн дүйнөнүн ошол мезгилдеги тегерек картасы болуп эсептелет. Андан тышкары эмгекте 290 макал-ылакап, 100 чамалуу ыр, 100гө жакын шаар-кыштактардын (мисалы, Аргу, Баласагун, Барскан, Фараб ж. б.), географиялык аталыштар (мисалы, Ертиш, [[Иле]], Жейхун, [[Ысык-Көл]] ж. б.), уруулардын аттары (мисалы, [[аргу]], кыркыз, басмыл, чигил, тукси, ягма ж. б.), аларга тиешелүү түшүнүктөр, аныктамалар келтирилген.

[[File:«ДИВАНУ ЛУГАТ-ИТ-ТҮРК»90.png | thumb | М. Кашгари түзгөн картанын көчүрмөсү. 1333-жылкы (мусулман жыл санагы – хижра боюнча) басылышынан алынган.]]

Анын ичинен түрк уруусунун бири катары кыргыздар бир нече жолу эскерилип, перстерди (фарси) түрктөр жек көрүп, аларды «тат» (азыркы кыргызча «дат») деп атыктырганын, перс сөзүн кошпогон кыргыз, жикилдер ж.б. түркчө таза сүйлөрүн баса белгилеген. Түрк элинин каада-салты тууралуу мисалдардын биринде «киркиз, йабаку, кыпчактар» кандайдыр бир себептерге байланыштуу келишим түзөрдө алдыларына кылыч коюп, убаданы бузсам «бул көк болуп кирип, кызыл болуп чыксын» деп ант-шерт беришерин белгилеп өтөт. Махмуд Кашгари түзгөн карта жана сөздүктөгү кээ бир аталыштар боюнча айырмачылыктын бар экенинен улам, алардын кийин түзөтүлгөнү байкалат. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде кол жазма кийин мамлюктар курган өлкөдө калып, 1266-жылы Мухаммад ибн Аби Бакр ибн Аби-л-Фатх ас-Сави анын түп нускасынан көчүрмө кылып алган. 1400–1401-жылдары сөздүк каирлик Мухаммад ибн Ахмад Хатаб Дараййа деген адамдын колунда болгон. Мамлюктардын өлкөсү [[Осмон империясы]]нын курамына кошулгандан кийин 1517-жылы сөздүк [[Стамбул шаары]]на алынып келинген. Көчүрмөнү 1914-ж. Стамбулдун эски китеп базарынан Али Эмири сатып алган. Ал азыр Стамбул шаарындагы Файзулла Эфенди медресесинде жайгашкан Миллет китепканасында сакталып турат. Сөздүктү алгач К. Рифат иретке келтирип, 1–2- (1915) жана 3-томун (1917) Стамбулдан басып чыгарган. Анын негизинде немец чыгыш таануучусу К. Брокельманн 1928-жылы «Орто түрк тилинин сөздүгүн» [Mahmud al-Kašgharis Darstellung des türkischen Verbalbaues. Keleti Szem le, XVIII (1918-1919)] жарыялаган. Алардан кийин Б. [[Аталай]] түрк тилине (1939–43), С. Муталлибов өзбек тилине (1960–63) которгон. С. Муталлибовдун котормосу (3 том) 1967-ж. Ташкенттен басылып чыккан. Сөздүктүн географиялык картасын И. Умняков изилдеп, ал эки жолу жарык көргөн. 1950-жылдары чыгыш таануучу О. Прицактын Караханиддердин тарыхына жана Махмуд Кашгаринин өмүр баянына байланыштуу талаштуу маселелерге арналган макалалары жарыяланган. 1999–2003-жылдары казак окумуштуусу З. А. Ауэзова өз алдынча араб тилинен которуу үстүндө иштеп, бул эмгек 2005-жылы жарыкка чыккан. Кыргыз адабияты, тил таануу илиминде Сөздүк өткөн кылымдын 70-жылдарынан окумуштуулар Б. [[Орузбаева]], Б. Осмоналиева, З. Мусабаева ж. б. тарабынан кызуу изилдене баштап, акыркы мезгилде Г. Жаманкулова, И. Султаналиев Т. Токоевдер котормо үстүндө иштешкен. Кыргыз тилине которулган сөздүк 2017-жылы жарык көргөн.

Ад.: ''Жузе П. К.'' Дивану лугат-ат-түрк// «Известия восточного факультета Азербайжанского государственного университета им. В. И. Ленина», Т. 1, 1926; Кононов А. Н. Махмуд Кашгарский и его Дивану лугат-ат-түрк//«Советская тюркология», Баку, 1972, Орузбаева Б. О. Словарь Махмуда Кашгари как источник для изучения лексики киргизского языка в историческом плане//«Советская тюркология», 1972; Осмоналиева Б. Об отражении лексики киргизского языка в словаре Махмуда Кашгари «Дивану лугат-ат-түрк» //«Советская тюркология», 1972; Чоротегин Т. К. Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын «Дивану лугат-ат-түрк» сөз жыйнагы (1072–1077). Б., 1997; Махмуд ал-Кашгари, Диван Луга ат-Турк /Пер., предисл. и комм. З. А. М. Ауэзовой. А., 2005; Султаналиев И. «Дивану лугат ат-турк» Махмуда Кашгари и современный кыргызский язык. Б., 2011. Махмуд Кашгари. Түрк тилдеринин сөздүгү – Диван лугати ат-түрк: I-II-III том, /которгон: Т. Т. Токоев, К.С. Кошмоков. Б., 2017.
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАРГИНДЕР

2026-01-22T02:42:35Z

BermetB:

'''ДАРГИНДЕР''' (өздөрүн д а р г а н, д а р г а н т и деп аташат) – Дагстан Республикасынын жергиликтүү калкы. Россиянын Ставрополь крайында жана Калмакстанда да жашайт. Жалпы саны 365,0 миӊ адам, анын ичинде (тили, маданияты, турмуш-тиричилиги жагынан жакын кайтаг ж-а кубачилер м-н кошо) 280,4 миӊи Дагстанда (2000). Даргин, ошондой эле

[[File:ДАРГИНДЕР37.png | thumb | none]]
орус тилинде да сүйлөшөт. Дини – мусулман-суннит. Даргин этноними алгач 15-кылымда эскерилет. Даргиндердин негизги кесиби – дыйканчылык, мал чарбачылык , багбанчылык. Байыртан өнүккөн кол өнөрчүлүгү бар. Негизинен тоолуу аймактарда жүн (кездеме, килем, таар ж. б. токуу иштери), металл, жыгач, таш ж-а тери иштетүү кеӊири өнүккөн. Кубачи зергерлери курал-жарактары, зeр буюмдары м-н даӊкталган. Даргиндердин негизги социалдык уюткусун айылдык жамаат түзүп, кичи үй-бүлө түрү калыптанган. Бир тукумдан тараган тухум – үй-бүлөнүн патрилиниялык тобу сакталган. Даргиндер үстү темир же черепица м-н жабылган эки же көп кабат үйлөрдө жашашат. Эркектер көйнөк, ыштан, бешмант, черкеска (бели тар, жакасыз, узун чапан), бурка (жеӊсиз чапан), тон, булгаары жана кийизден жасалган бут кийим, аялдар көйнөк, кенен шым, тон жана булгаары өтүк, башына күмүш кооздуктар м-н жасалгаланган чухта жамынган. Салттуу тамак-ашы – дан, эт, сүт азыктары, ошондой эле жашылча-жемиштер.

''Ш. Керимова.''
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]