Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БАЙБИЧЕ-ТОО

2025-03-20T08:30:18Z

Ayday:

'''БАЙБИЧЕ-ТОО '''— Ички Теңир-Тоодогу тоо; ''Кара-Тоонун'' уландысы. Орто Нарын жана Ат-Башы өрөөндөрүн бөлүп турат. Узундугу 140 ''км,'' туурасы 13 ''км.'' Орточо бийиктиги 3890 ''м,'' эң бийик жери 4337 ''м.'' Палеозойдун акиташ, сланец жана гранит тектеринен турат. Түзүлүшү боюнча горст-антиклиналь. Чыгыш тарабы кууш, коктулуу. Тоону кесип өткөн антецедент капчыгайлары (Кара-Бүк, Ак-Тал, Учкун, Терек) бар. Кыры тайпак, мөңгү жок. Түн.-чыгыш капталдарынын айрым жерлеринде токой (карагай, бадал), колотторунда субальп өсүмдүктөрү (3100-3300 ''м''), түштүк күнөстүү беттеринде бетеге, шыбак, доңуз сырты өсөт. Малга жайлуу. Байбиче-Тоо аркылуу Баетов кыштагынан Орто-Сыртка автомобиль жолу өтөт.

[[File:БАЙБИЧЕТОО6.png | thumb | none]] [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

«БАЙЧЕЧЕКЕЙ»

2025-02-10T11:09:14Z

Ayday:

[[Файл:Байчечекей.jpg|thumb| '''«БАЙЧЕЧЕКЕЙ» журналы''']]
'''«БАЙЧЕЧЕКЕЙ» '''- бала бакча жана башталгыч класс курагындагы балдарга арналган, түстүү сүрөттүү, адабий-көркөм журнал. 1977-жылдын январынан баштап чыгууда. Башкы редактору - акын Т. ''Самудинов.'' Максаты - бөбөктөрдү мектепке даярдоочу жана башталгыч мектеп программасын толуктоочу материалдарды жарыялоо менен жеткинчектин таанып-билүү жөндөмүн арттырууга жана эне тилинин байлыгын, көркөм
касиетин өздөштүрүүгө көмөктөшүү. Негизги рубрикалары: «Ата журтуң - алтын уяң», «Кел, чогулуп окуйлу!», «Сабактан кийинки сабак», «Табиятты сүй, үйрөн, кастарла!», «Эмне үчүн минтип айтабыз?», «Куйма кулак балдарга», «Тууган жердин аттары», «Адептүүлүктүн алиппеси», «Сөз оюндар». Испаниялык «Асіиаіійай» журналынын эл аралык сыйллыгы менен сыйланган (2003). [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БОЗУЧУК

2025-02-07T10:27:49Z

Ayday:

''' БОЗУЧУК''' , Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысыккөл обл-нун Аксуу р-нундагы кыштак. Бозучук айыл өкмөтүнө караштуу. Бозучук суусунун ж-а Каракол – Сарыжаз автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊг. 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол ш-нан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темиржол бекетинен 253 ''км''. Калкы 3152 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Бозучук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, мад-т үйү, клуб бар. Кыштакка жакын
«Алтын булак» жылуу суу м-н дарылануучу жай иштейт.
[[Category: 2-том, бүтө элек]]

БОЗАДЫР

2025-02-07T10:21:34Z

Ayday:

''' БОЗАДЫР''' – Баткен р-нундагы кыштак. Суубашы айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Баткен ш-нан 27 ''км'' түш.-чыгыш тарапта. Исфара темиржол бекетинен (Тажикстан) 49 ''км''. Деӊиз деӊг. 1190 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 1780 (2005); негизинен мал чарбасында, тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, ФАП, дарыкана, соода борбору, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
[[Category: 2-том, бүтө элек]]

БИР ӨӉЧӨЙ МҮЧӨ

2025-02-07T10:07:55Z

Ayday:

''' БИР ӨӉЧӨЙ МҮЧӨ''' – бирдей суроолорго жооп берип, сүйлөмдө бирдей милдет аткарып, бири-бири м-н байламталар же интонация аркылуу байланышкан сүйлөм мүчөлөрү (мис., Эмне үчүн бала адамга да, айбанга да, канаттууга да таттуу болуп калды экен?). Ал бир өӊчөй ээ, бир
өӊчөй баяндооч, бир өӊчөй аныктооч, бир өӊчөй толуктооч, бир өӊчөй бышыктооч деп бөлүнөт. [[Category: 2-том, бүтө элек]]

БАЛЬЗАК

2025-02-07T07:52:01Z

Ayday:

'''БАЛЬЗАК '''Оноре де (20. 5. 1799, Тур - 18. 8.
1850, Париж) - француз жазуучусу. Вандом коллежинде, Парижде укуктаануу мектебинде окуган. Жаш кезинде философияга өтө кызыккан. 
Француз агартуучуларынын материализми Б-ка күчтүү таасирин тийгизген. Саясий көз карашы боюнча ал легитимист болгон. 1822-25-ж.
түрдүү псевдонимдер м-н 8 роман жарыялаган. «Чигирим булгаары» (1830) романын чыг-лык ишинин башталышы деп санаган. 1829- жылдан жалпы мазмуну, каармандары бири-бири м-н байланышкан 90 чыгармадан - роман, аңгемеден турган «Адам комедиясы» эпопеясын жаза баштаган, а. и. романдары: «Белгисиз шедевр» (1831), «Евгения Гранде» (1833), «Горио ата» (1834-35), «Цезарь Биротто» (1837), «Унутулган кыялдар» (1837-

[[File:БАЛЬЗАК63.png | thumb | none]]
43), «Кузина Бетта» (1846). Бул эпопеясында 1816-46-ж. француз коомун кеңири камтып, анын карама-каршылыктарын, саясий, экон., моралдык турум-турпатын, адеп-ахлакты реалисттик мүнөздө ачып берген. Жеке адамдын коом м-н тарыхка багынычтуулугу, коомдун өкүлдөрүнүн идеалдары, жашоо принциптери «Гобсек» (1830), «Нусингендин банк үйү» (1838), «Дыйкандар» (1844) өңдүү ири чыгармаларында ашкереленген, ал түрдүү мүнөздөгү классикалык образдардын бүтүндөй бир галереясын түзгөн. «Бальзак француздарды 5 миң кишиге көбөйттү» деген афоризм да ушундан улам чыккан. Анын чыгармалары дүйнөлүк көркөм өнүгүшкө зор таасир тийгизген. Мис., А. С. Пушкин, В. Г. Белинский, А. И. Герцен, И. А. Тургенев, Л. Н. Толстой, айрыкча Ф. М. Достоевский м-н М. Горький анын чыг-лык мектебинен өткөн. Айрым чыгармалары кыргыз тилине которулган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА БАКЧА

2025-02-07T07:33:05Z

Ayday:

'''БАЛАБАКЧА '''- мектепке чейинки курактагы балдарды тарбиялоочу мекеме. 1 жаштан 6-7 жашка чейинки балдар тарбияланат. Б. төмөнкүдөй топко бөлүнөт: 1-2 жашка чейин - наристелердин экинчи тобу; 2-3 жашка чейин - биринчи кенже балдар тобу; 3- 4 жашка чейин - экинчи кенже балдар тобу; 4-5 жашка чейин - ортоңку курактагы балдар тобу; 5-6 жашка чейин - жогорку курактагы балдар тобу; 6-7 жашка чейин - мектепке даярдоо тобу. Окуу-тарбия иштери жогоркудай жаш курактарына, жекече жаш өзгөчөлүктөрүнө ылайык түзүлгөн программанын чегинде жүргүзүлөт. Ар бир топто 20-30га чейин бала болот, ага тарбиячы ж-а анын жардамчысы бекитилет. Б-ны атайы пед. билими бар, тажрыйбалуу педагог жетектейт. Окуу-тарбия иши КР Билим берүү министрлиги тарабынан бекитилген мамл. ж-а альтернативалык программалык документтер б-ча мамл., расмий тилде ж. б. улуттар басымдуу жайгашкан чөйрөдөгү ата-энелердин каалоосу б-ча тандалып алынган тилде жүргүзүлөт. Б-лардын
педагог, врачтары режимдик талаптардын так
аткарылышына, балдардын денсоолугуна ж-а
алардын дене-бой жагынан өнүгүшүнө көзөмөл
жүргүзүшөт. Дидактикалык-өркүндөтүүчү ж-а
кыймылдуу оюндарга өзгөчө көңүл бөлүнөт. Ал
эми атайы уюштурулган сабактарда балдардын
көңүлү эне тилине, эсептөөгө, сүрөт ж-а конструкциялоого, ырдоо-бийлөөгө, айлана-чөйрө м-н
тааныштырууга бурулат. Эмгекке тарбиялоо балдардын өзүн-өзү тейлөөгө, жаратылыш бурчунда, бакчанын короосунда өсүмдүктөргө ж-а жаныбарларга кам көрүү милдеттерин аткаруу аркылуу жүргүзүлөт. Ата-энелер, коомчулук Б-да
окуу-тарбия ишин уюштурууга, анын алдыңкы
идеяларын эл арасында жайылтууга көмөк
көрсөтүшөт. Ата-энелердин суроо-талаптарын
аткаруу ж-а балдардын ден соолугуна кам көрүү,
аларды колдоо максатында жер-жерлерде күнү-түнү иштөөчү, ден соолугу начар (мис., сокур, дүлөй) балдар үчүн санаторийлик типтеги Б. уюштурулат. Коомдогу социал.-экон. өзгөрүүлөргө байланыштуу бюджеттик Б-лар м-н бирге азыркы
күндө альтернативалуу: үй-бүлөлүк Б., «Энелер
мектеби», «Кошумча билим, тарбия кызматын
көрсөтүүчү борборлор» ж. б. уюштурулууда. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЙ

2025-02-07T07:11:33Z

Ayday:

'''БАЙ '''- кыргыз коомунда малдуу, мүлктүү, жери, кыштоосу, жайлоосу бар социалдык топ. Ошондой эле Орто Азия, Казакстан аймактарында, Кавказдын айрым жерлеринде да көп сандаган мал, байлык күткөндөр жана ири жер ээлери Бай аталып, Октябрь Революциясынан кийин алар коомдук социалдык катмар - «эзүүчү» тап катары Совет бийлиги тарабынан «түп-тамырынан» жоюлган. Байыркы кыргыздын рун жазууларында, бүгүнкү күнгө чейин сакталып жеткен түрк тилдүү кол жазмаларда Бай деген аталыш кеңири кездешип, мал-мүлкү бар адамдарга карата айтылган. Ири Байлар түмөндөгөн төрт түлүк малды, жайыттарды же зор аймактагы айдоо аянттарды менчиктеген. Мисалы, Кочкор өрөөнүндөгү Шамен Сейит уулунун 2000 жылкысы, 3000 кою, 200 төөсү, 300 ую; Солтон-Сары менен Кара-Кужурду ээлеген Калча байдын 10 000 кою, 1000 жылкысы, 200дөй топозу болгон. Калчанын малын 21 койчу, 15 жылкычы баккан. Дыйканчылык өнүккөн аймактардагы Байлар ири жер ээлери болушкан. Куршабдык Ташмамат бай 250, алабукалык Калмабай 270 танап (1 танап - 1/6 ''га'' жакын) жер ээлешкен. Бай кыргыз коомунда бараандуу орун ээлеген. Алар коомдук мамиледе жана чарба башкарууда уюштургуч, жаратуучу катары маанилүү роль ойногон. Б. Солтоноевдин жазганына караганда кыргыз байлары төрткө бөлүнгөн: 1) «чоң Бай». Калк арасында күткөн аброюна карата, сөөлөттүү жүрүм-турумуна жараша аларга «мырза Бай», «март Бай», «уюткулуу Бай» деген ызааттоо эпитети колдонулган. Уюткулуу Бай, демек, байлык атадан балага калып, анын көлөмү кемибегендерге карата айтылган. Бай адамдын таза кийинип, мырзалык жүрүм-туруму менен эл башкарып, колунда бар байлыгына чиренбестен букараларына, коңшу-колоңдоруна кайрылып жардам кылып турушу анын марттыгын билдирген. Адатта чоң Байдын саясий-коомдук статусу манаптарга жакын болуп, алар бийлик ишине олуттуу таасир көрсөтө алышкан; 2) «сараң Бай» - сараңдыгынан улам калк арасында аларды «чык татырбас Чыйбыл Бай» деп да аташкан; 3) «сасык Бай же кокуй Бай» - алар мал туягын санап, үйүнөн ырымга да кан чыгарбастан, өлгөн жандыктын этин жешкен. Жакшы кийинип, кенен ичип-жегенди жаман көргөн; 4) «жеке мерез Бай», «макоо Бай» - алар жанына коңшу жолотпостон, жайы-кышы жалгыз конгон. Буюм сураса урушуп, берген эмес. «Жаман атка жал бүтсө, жанына торсук байлатпайт, жаман эрге мал бүтсө, жанына коңшу кондурбайт» деген макал ошондон калса керек. Совет идеологиясы бай адамдар жана байлык тууралуу атайылап терс көз караш таратып, Совет бийлиги алгачкы жылдардан эле Байга чектөө саясатын жүргүзгөн. 1927-28-жылдарда Кыргызстанда жүргүзүлгөн жер-суу реформасынын учурунда 494 байдын жеке менчик чарбасы жоюлуп, 3447 оокаттуу чарба кысымга алынган жана алардын 17277 ''га'' жери коомдоштурулган. 1929-жылы Кыргыз АССР БАКтын ири Байлар менен манаптарды республиканын чегинен сырткары жер которуштуруу жөнүндөгү чечимине ылайык, оокаттуу чарба ээлеринин көпчүлүгү үй-бүлөсү менен башка жактарга (Украина) айдалган. Ал эми жеке чарбаларды коллективдештирүүнүн негизинде «Байлардын калдыгы» тап катары биротоло жок кылынган. Идеологиялык жобого ылайык, аларга каршы күрөш социалисттик революциянын мыйзамы катары түшүндүрүлгөн. Илимий эмгектерде, адабий чыгармаларда кыргыз Байлары асыресе ачкөз, каардуу жана кедей-кембагалдын канын соргон мите сыяктуу сүрөттөлгөн. Совет бийлигинин саясаты ошол мезгилдеги кыргыз маданиятынын, кыргыз рухунун нукура интеллектуалдык өкүлдөрүн «Бай» деген шылтоо менен эзүүчү тап катары жок кылып жибергендиги маалым. КР эгемендикке ээ болгону өлкөдө жеке менчикке негизделген коомдук өзгөрүүлөрдүн шартында жеке ишканалар, окуу жайлар, мектептер, дарылоо мекемелери ж. б. ачылып, адамдарга өз алдынча байлык топтоого мүмкүндүктөр берилди. Учурда өлкөдө иши менен таанылган жеке ири ишкана ээлери, бай ишкерлердин катары күн санап өсүүдө.

''М. Кожобеков.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЙБАЧА

2025-02-07T06:50:06Z

Ayday:

'''БАЙБАЧА '''— байдын уулу, мырза. Совет бийлигинин орношу менен тап катары жоюлган ''байлардын'' тобу менен бирге эле Байбача да запкы көрүп, алар менен кошо айдалган, түрмөгө түшкөн. Айрымдары кийин Совет бийлигине кызмат өтөшкөн. Бара-бара Байбача аталышы колдонуудан чыгып калган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БОЛГАРИЯ

2025-01-23T08:31:27Z

Ayday:

''' БОЛГА́РИЯ''' (България), Б о л г а р Р е с п у бл и к а с ы (Республика България) – Европанын түштүк-чыгышындагы мамлекет. Балкан жарым аралынын чыгышында жайгашкан. Түндүгүнөн

[[File:БОЛГАРИЯ64.png | thumb | none]]

Румыния, батышынан Сербия, Черногория жана Македония, түштүгүнөн Грекия жана Түркия менен чектешет. Чыгышынан Кара деӊиз чулгайт.

[[File:БОЛГАРИЯ65.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү 2005]]

Аянты 111,0 миӊ ''км''2. Калкы 7,5 млн (2005). Борбору – София шаары. Расмий тили – болгар тили. Администрадивдик аймагы жактан 28 облуска бөлүнөт. Акча бирдиги – лев. Болгар Республикасы – БУУнун, Европа Советинин, Эларалык валюта фондунун ж. б. эларалык уюмдардын мүчөсү.

==Мамлекеттик түзүлүшү==
 Болгар Республикасы – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 1991-жылы 12-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Элдик жыйналыш. Аткаруу бийлигинин жогорку органы – премьер-министр жетектеген Министрлер Совети. Саясий партиялары: Болгар социалистик партиясы, Демократиялык күчтөр союзу. Эркиндик жана укуктар үчүн кыймыл ж. б.

==Табияты==
 Түндүгүндө Дунайды бойлой созулуп жаткан ''Төмөнкү Дунай түздүгүнүн'' түштүк бөлүгү
чыгышында Добруж платосуна өтөт. Түштүгүрөөк, бүт өлкөнү батыштан чыгышты карай Стара-Планина (Балкан) тоолору (бийикт. 2376 ''м'', Ботев чокусу) ээлеп, түштүк капталдары узатасынан созулган кууш ойдуӊдарга (Казанлык, Карлова ж. б.) тик түшөт. Түштүгүрөөктө анча бийик эмес ''Средна-Гора'' жапыз тоосу (1604 ''м'', Богдан чокусу) жайгашкан. Өлкөнүн борбордук жана түштүк-чыгыш аймактарын Жогорку Фракия түздүгү
ээлейт. Түштүк жана түштүк-батышта Балкан ж. андагы эӊ бийик ''Рила'' (Б-нын эӊ бийик жери, 2925 ''м'', Мусала чокусу), ошондой эле Пирин (бийикт. 2914 ''м'', Вихрен чокусу) жана Родопи (2191 ''м,'' Голям-Перелик чокусу ) тоолору жатат. Кара деӊиз жээги көбүнчө жапыз, кумдуу пляждары
кенен, айрым жерлери тик. Өлкөнүн эӊ четки түштүк-чыгышында Сакар тоо массиви (бийикт. 856 ''м''), түндүгүндө Странжа (Истранжа) тоосунун түн. тармактары жайгашкан. Карст процессинен пайда болгон көптөгөн үӊкүрлөр бар, алар Стара Планина, Родопидеги Райчова-Дупка, Магура, Леденика ж. б. үӊкүрлөр туристтик жайга айландырылган. Климаты түндүгүндө мелүүн континенттик, түштүгүндө жер ортолук деӊиздик. Тоолоруна климаттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүүү.

[[File:БОЛГАРИЯ66.png | thumb | none]]
[[File:БОЛГАРИЯ67.png | thumb | Төмөнкү Дунай түздүгү.]]

[[File:БОЛГАРИЯ68.png | thumb | Кара деӊиз жак жээги.]]

Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 450– 550 ''мм'', тоолордо 850–1300 ''мм''ге чейин. Б-нын дарыялары Кара жана Эгей деӊиздеринин алаптарына кирет. Алардын суубөлгүчү – Стара-Планина, Странжа. Кара деӊиздин алабына кирген негизги дарыялар: ''Дунай'' (кеме каттаган жалгыз дарыя; анын куймалары: Искыр, Янтра, Вит), Камчия ж. б. Эгей деӊизине Б-дагы эӊ суусу мол дарыя – Марица (куймалары: Тунжа, Арда), о. эле Места, Струма дарыялары таандык. Көлү аз; ири лиман көлдөрү: Бургас, Варнен. 500дөн ашык минералдык суу булактары бар, алардын базасында бальнеол. борборлор уюшулган. Аймагынын 30%ке жакынын (негизинен тоолор) токой ээлейт. Жазы жалбырактуу токой (бук, эмен, граб) басымдуу; андан жогору ийне жалбырактуу токой (карагай, көк карагай, мырза карагай), 1700–1800 ''м''ден жогору тоо шалбаасы, түштүгүндө жана түштүк-чыгышында бадал өсүмдүктөрү өсөт. Б-да табияты коргоого алынган 49 аймагынын жалпы аянты 491 миӊ ''га;'' а. и. улуттук парктары: Рила, Борб. Балкан ж. б. ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине киргендери: Сребырна биосфера резерваты жана Пирин улуттук паркы.

==Калкынын==
 негизин болгарлар (83,9%) түзөт (2001-жылкы эл каттоо боюнча), о. эле түрк (9,4%), цыган (4,7%), македониялыктар, орустар, армяндар ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Христиан (85%), мусулман (12% сүнөттөр) ж. б. диндерин тутат. Орт. жыштыгы 1 ''км''2 жерге 67,4 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники – 68,4, аялдарыныкы –75,9 жаш. Шаар калкы 70%. Ири шаарлары: София,

[[File:БОЛГАРИЯ69.png | thumb | Пловдив шаарынын жалпы көрүнүшү.]]

Пловдив, Варна, Русе, Бургас, Стара-Загора, Плевен.

==Тарыхы==
 Б-нын аймагын адамдар палеолит
доорунан бери мекендеген. Б. з. ч. 8–6-к-дагы грек тарыхый булактарынын маалыматтарына караганда, бул жерлерге индевропалык уруулар (фракиялыктар) отурукташа баштаган. Б. з. 1к-на карата фракиялык жерлер ''Рим империясына'' каратылып, мында римдик Мезия ж-а Фракия провинциялары түзүлөт. Рим империясы кыйрагандан кийин, 395-ж. эки провинция ''Византиянын'' курамына кирген. 6-к-дын аягында Б-нын аймагына славян уруулары отурукташа баштаган. 7-к-дын 70-жылдарында ''Аспарух'' хан баштаган булгарлар (түрк уруулары) Азов деӊизинин жээги менен Түн. Кавказдан жер которуп келип, 681-ж. Балкан тоолору менен Дунайдын төмөнкү агымында славян-булгар урууларынын мамлекетин – I Болгар падышалыгын негиздейт. Князь Бористин убагында (852–889) христиан дини мамлекеттик дин катарында кабыл алынат. Мамлекетти славяндаштыруу процесси күчөп, акырында булгарлар менен славяндардын этностук айырмачылыгы жоюлуп, болгарлар деген эл түзүлөт. 894-ж. ага-ини Кирилл жана Мефодий славян жазмасын түзүшөт. 9-к-да Сердиканы, Адрианополду кошуп алуунун натыйжасында мамлекеттин чегарасы кеӊейет. 1014-ж. византиялык император Василий II Беласицанын алдында болгар аскерлерин талкалаган соӊ, 1018-ж. Б. толук Византияга каратылат. 1185–87-ж. элдик көтөрүлүштүн натыйжасында Византиянын бийлиги кулатылып, 2-Болгар падышалыгы түзүлөт (1186–1396). Падыша Иван Асен IIнин тушунда (1218–41) бир топ жогорулап, Кара, Эгей, Адрия деӊиздеринин аралыгын ээлеп, Балкан жарым аралындагы күчтүү мамлекетке айланган. 13-кылымдын 2-жарымынан ич ара чыр-чатактардан улам Б. мамлекети начарлай баштайт. Болгар падышалыгы алгач Батый ханга, 13-кылымдын аягы – 14-кылымдын башынан Ногой ордосуна салык төлөп турган. 14-кылымдын аягында бытыранды Болгар жерлерин ''Осмон империясы'' басып алып, болгарлар массалык түрдө мусулмандаштырылып, дээрлик 500 жыл бою башкарып турган. 19-кылымдын 2-жарымынан Б-да улуттук-боштондук үчүн кыймылдар күч алып, алар Б-га автономия берүүсүн талап кылышат. 1877–78-жылы орус-түрк согушунда болгарлар Россия тарабында салгылашып, орус армиясынын жеӊип чыгышы жана Сан-Стефано тынчтык келишиминин шарты боюнча, өлкөнүн түндүгү өзалдынча Б. княздыгы болуп түзүлүп, түштүгү –
Чыгыш Румелия Түркиянын автономиялуу провинциясы бойдон калган. 1885-жылы Пловдивдеги түрктөргө каршы көтөрүлүштүн натыйжасында
өлкөнүн аймагы бириктирилип, 1908-жылы Б. өзүнүн толук көзкаранды эместигин жарыялап,
өзалдынча падышалык болуп жарыяланган.

[[File:БОЛГАРИЯ70.png | thumb | none]]-Балкан согушунда (1912–13) Б. Түркияга каршы Балкан союзун түзүүгө демилгечи болуп, анын айрым аймактарын өзүнө каратканы менен, 2-Балкан согушунда (1913) мурдагы жерлеринен айрылган. Б. 1-дүйнөлүк согушта Германия менен Австрия-Венгрия тарапта салгылашты. 2-дүйнөлүк согушта Б. алгач бейтараптык саясат жүргүзүүгө аракеттенгендиги менен, 1941-жылы Германия, Италия жана Япония ортосунда түзүлгөн Үчтүк Союз пактысына кол коюп, фашисттик блокко кошулган. 1944-жылы 9-сентябрда Б-га Кызыл Армиянын аскерлери кирип,
өлкөдө болуп өткөн мамлекеттик төӊкөрүштүн натыйжасында бийлик алмашат. 1946-жылы 15-сентябрда монархиялык башкаруу жоюлуп, Болгария Элдик Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланат. 1946–89-жылы Б. соц. өнүгүү жолун тандаган мамлекеттердин катарында ''Экономикалык өзара жардамдашуу советине'' (1949), ''Варшава келишимине'' (1955) мүчө болгон. 1955-жылы Б. БУУга мүчө болуп кабыл алынган. 80-жылдардын аягында өлкөдө башталган саясий-экономикалык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында, 1991-жылы чейин өкмөттү башкарып келген Болгария коммунисттик партиясы бийликтен кетет. 1991-жылы Б-нын жаӊы Конституциясы кабыл алынып, өлкө Болгария Республикасы деп аталат. 1996-жылы Демократиялык күчтөр союзунун өкүлү П. Стоянов президент болуп шайланган.

==Экономикасы==
 Б. – экономикасы ортоңку өнүккөн
өлкөлөрдүн катарына кирет. 1990-жылы СССР менен
болгон байланыш солгундагандан баштап өлкөдө тереӊ экономикалык кризис болгон. 1996-жылдын аягынан 1997-жылдын башынан экономикалык өнүгүү турукташа баштаган. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 61,6 млрд доллар (2004; АКШ, аны киши башына бөлүштүргөндө Европа кеӊешине кирген өлкөлөрдүн ортонку дегээлинин 1/ инен аз. Ички дүӊ продукциясында тейлөө чөйрөсүнүн
үлүшү 58,4%, өнөр-жайыныкы 30,1%, а. ч-ныкы 11,5%ти түзгөн. Өнөр-жайынын башкы тармагы: азык-түлүк, ичимдик жана тамеки өндүрүшү. Б-нын отун-энергетикасында нефть продукциялары 24,3%, жаратылыш газы 14,8%, ташкөмүр жана лигнит 38,1%, атом энергиясы 20,1%, гидроэнергия 2,7%ды түзөт. Энергия ресурстарынын (нефть, газ, ташкөмүр, ядро отуну) 70%ын сырттан, негизинен Россиядан алат. Күрөӊ көмүр жана лигнитти казып алуу 38 млн (1987) тдан 26,5 млн т га (2004) чейин кыскарган. Ошондой эле нефть (жылына 26,5 миӊ т, 2004), жаратылыш газы (333 млн ''м''3, Кара деӊиздин шельфинен) казылып алынат. 2004-жылы 42,6 млрд ''кВт·с'' электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 52%ке жакыны ЖЭСке, 40% АЭСке туура келет. Ири ЖЭСтери: «Марица-Чыгыш-2» (кубаттуулугу 1450 ''МВ''т), Варна (1260 МВт) жылуулук электр борборлору; АЭСтери: Козлодуй (3700 МВт),
«Белене» (курулууда; долбоор б-ча кубаттуулугу 2000 МВт); Рила-Родопи тоо массивиндеги ГЭС каскадына, ошондой эле Белмекен-Чаир ГЭС–ГАЭС

[[File:БОЛГАРИЯ71.png | thumb | none]]
[[File:БОЛГАРИЯ72.png | thumb | Доспат суусактагычы.]]

комплексине өлкөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын 8% туура келет. 2002-жылы 1,5 млн тонна болот прокаты, 70 миӊ тоннадай коргошун, 80 миӊ тоннадан ашык цинк, 41 миӊ тонна жез жана жез эритмеси өндүрүлгөн. Машина куруу өнөржайынан кеме куруу заводдору (Варна, Бургас, Русе), станок жана инструмент өнөржай өндүрүштөрү, байланыш, радио-телевизор, ЭЭМ (София), электртех. (Стара-Загора, Пловдив, Радомир), вагон куруу (Бургас), химия өнөржайы үчүн жабдуу
чыгаруучу ишканалары (Хасково) иштейт
(2005). Балкан жарым аралындагы эӊ ири «ЛукойлНефтхим» хим. комбинаты (жылына 10 млн тга жакын чийки нефть иштетилет), синтетикалык каучук (Пазаржик), минералдык жерсемирткичтер жана пестициддер (Димитровград, Стара-Загора, Плевен ж. б.) өнөржайлары бар. Парфюмерия-косметика, фармацевтика өнөржайларынын продукциялары экспорттолот. Жыгачты Россиядан (Коми Респ-нан) алат. Текстиль өнөржайында жылына 70–90 млн ''метр'' кездеме токулат; борборлору: София, Пловдив, Габрово, Сливен, Варна, Панагюриште. Жылына 60–70 миӊ тонна жашылча-жемиш консервасын, 57,9 миӊ тонна
өсүмдүк майын, 153 миӊ тонна кант, 83,6 млн ''литр''
шарап, 23,7 миӊ тонна тамеки өндүрүлөт (Благоевград, София, Стара-Загора, Пловдивде шарап, тамеки, жашылча-жемиш), консервалары ж. б. азык-түлүк товарлары даярдалат; көбү экспорттолот.
Б-да 1990-жылы агрардык реформа жүргүзүлүп, жеринин көп бөлүгү мурунку жер ээлерине кайтарылып, айыл чарбага жарактуу жери майдаланып, бөлүнүп кеткен. Натыйжада жер пайдаланууда олуттуу проблема түзүлгөн. А. ч-сы 2002-ж.

[[File:БОЛГАРИЯ73.png | thumb | Болгария акчасы.]]

1990-жылга салыштырмалуу 12%га төмөндөгөн. Жер ээлеринин өндүрүштүк кооперативдери, фермер чарбалары түзүлүүдө. Айыл чарбага жарактуу жери 5,3 млн ''га'' (2003), же өлкөнүн аянтынын 48% дайы; а. и. 3,2 млн ''га''сы иштетилет. Айдоо аянттарынын басымдуу бөлүгү Дунай түздүгүндө жана Жогорку Фракия ойдуӊунда (50–70%) жайгашкан. Сугат жери 800 миӊ ''га''. Бак-дарак
өстүрүү жана жүзүмчүлүк Стара-Планина жана Родопи тоолорунун этектеринде, ошондой эле Кюстендиль ойдуӊунда өнүккөн. Дан эгиндери (3,3 млн тонна буудай, 1,4 млн тонна жүгөрү, 1,0 млн тонна арпа), тоют
өсүмдүктөрү (люцерна, жүгөрүнүн жашыл массасы), күнкарама (700 миӊ тонна), тамеки, канткызылча, пахта (түш. райондорунда) айдалат. Карлови, Казанлык ойдуӊдарында, Стара-Планинанын түш. капталдарында эфир-май берүүчү
өсүмдүктөрү (роза, жалбыз, лаванда) өстүрүлөт. Роза майын өндүрүп экспорттоо боюнча Б. дүйнөдө алдыӊкы орунда (2004, 1000 ''кг''га жакын же дүйнөлүк өндүрүштүн 1/ ). Огородчулук өнүккөн. 2004-жылы 600 миӊ тонна картошка, 400 миӊ тонна помидор, 160 миӊ тонна калемпир, 130 миӊ тонна бадыраӊ, 120 миӊ тонна капуста, 80 миӊ тонна пияз, 210 миӊ тонна дарбыз жыйналган. Жемиш бактарын (алма,
өрүк, алмурут, шабдалы ж. б.) өстүрүү жана жүзүмчүлүк (400 миӊ тонна; жүзүмдөн шарап жасалат, бир бөлүгү экспорттолот) өнүккөн. Мал чарбасында майда жандык басымдуу. Кой, эчки (2004-жылы 2,4 млн баш), чочко (945 миӊ), бодо мал (701 миӊ), үйкушу (21 млн) асыралат. Өлкө табигый климаттык, маданий-тарыхый ж. б. рекреациялык ресурстарга бай. Кара деӊиз жээгиндеги климаттык курорт зоналары – Албена – Алтын-Кум – Варна жана Күнөстүү Жээк – Несебыр – Поморие – Бургас. Тоо климаттык жана бальнеол. курортторго, түрдүү спорт оюндарын өткөрүүчү жайларга жана эсалуу борборлоруна (Витоша, Рила, Пирин, Родопи тоо массивдеринин капталдарында, Струма жана Места д-нын өрөөндөрүндө) бай. Көптөгөн тарыхый, архитектураралык эстеликтер бар. Жылына 4 млндон ашык турист келет.
Б-нын аймагынан эларалык транспорт коридорлору – темиржол тармагы, автомагистралдар (Белград – София – Пловдив – Стамбул ж-а София – Солоники – Афины) өтөт. Бул жолдор

тармагы Батыш жана Борб. Европаны Жакынкы жана Ортоӊку Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштырат. Автомобиль жолунун уз. 37,3 миӊ ''км'' (а. и. асфальтталганы 35,0 миӊ ''км''), темиржолунуку 4294 ''км'' (а. и. 4049 ''км''и европалык стандартка ээ, анын 2710 ''км''и электрлештирилген), ички суу жолунуку 470 ''км''. Дунайдагы негизги дарыя порттору: Русе, Лом. Деӊиз соода флотунун тоннажы 758,0 миӊ ''рег.бр.''-т же 1115,2 миӊ т дедвейт (2005). Башкы деӊиз порту – Бургас. Куур магистралынын уз. 2920 ''км'' (а. и. газ кууру 2425 ''км'', нефтиники 339 ''км'', нефть продукциясын өткөрүүчү куурдуку 156 ''км'').
Өлкөдө 5 эларалык аэропорт (София, Пловдив, Варна, Бургас, Горна-Оряховица) бар. Башкы авиакомпаниясы – «Bulgaria Air». Сырттан машина жана анын жабдууларын, металл жана анын эритмесин, химикаттарды, пластика, отун ж. б. алып, сыртка жеӊил өнөржайынын продукцияларын (кийим-кечек, кездеме, буткийим), металл, машина жана анын жабдууларын, нефть, нефть продукцияларын, химикаттарды, азыктүлүк товарларын ж-а суусундуктарды чыгарат. Сырткы соодасынын 50%дан ашыгы Европа Союзу өлкөлөрүнө туура келет; негизги соода шериктештери: Италия, Германия, Түркия, Бельгия, Грекия, АКШ, Франция (импорт); Германия, Италия, Россия, Грекия, Түркия, Франция, Австрия (экспорт).

==Маданияты==
 Билим берүү жана агартуу сферасындагы мамлекеттик саясат Билим берүү жана илим Министрлиги тарабынан жана билим берүү жана илим комиссиясы өлкөнүн Улуттук чогулушу тарабынан көзөмөлдөнөт. Мектепке чейинки мекемелер, мектептеги окутуунун бардык түрү жергиликтүү. бийлик менен регионалдык билим берүү инспекциясы жетектейт. Ал эми жогорку окуу жайларын ректорлор кеӊеши башкарат. Негизги регламенттик документ болуп, 1991-жылы кабыл алынган билим берүү, 1995-жылкы жогорку билим, 1999-жылкы кесиптик билим жөнүндөгү мыйзамдар эсептелет. Б-да эларалык билим берүүнүн стандарттык классификациясы ISСED– 97 кабыл алынган. Билим берүү системасы мектепке чейинки мекеме (3–7 жаш), негизги мектеп [башталгыч билим (1–4-класс), гимназиялык билимден (5–8-класс)] турат. Жаштар 16 жашка чейин акысыз жана милдеттүү түрдө билим алышат. О. эле орто билим (9–12-класс) алуу да киргизилген. Орто адистештирилген окуу жайлары 6–8-класстын жана орто мектептин билим базасында жүргүзүлөт. Б-да 42 университет жана 9 коллеж бар. Ири университеттери: Климент Оридский атн. (1888-ж. негизделген София), Паисия Хиландарский атн. (1961, Пловдив), Ыйык Кирилл жана Мефодий атн. (1971, Велико-Тырново), Аскер Академиясы, улуттук жана дүйнөлүк
чарбалар унивеситети, жогорку медициналык институт. БИА иштейт. Өлкөдө 400дөн ашык китепкана (а. и. 49

ири), 220дан ашык музей (а. и. «Шипка-Бузлужа» улуттук музейи, Несебыр, Копривштица, Арбанаси ж. б. шаар-музейлер) бар.
М а с с а л ы к м а а л ы м а т к а р а ж а тт а р ы да жакшы өнүккөн. Негизи гезиттери:
«24 саат», «Эмгек», «Дума», «Народна младеж»,
«Стандарт», «Монитор», «Демокрация». Радиоуктуруу 1929-жылдан (белгилүү каналдары: «Хоризонт», «Христо Ботев», «Радио Нэт», «Дарик Радио»), телекөрсөтүү 1959-жылдан жүргүзүлөт. 1999-жылдан менчик канал К 2, Б. телеграф агентчилиги (Българска телеграфна агенция – БТА, 1898-ж. негизделген) иштейт. Б-нын медиарыногу чет элдик капиталга (Германия, Швейцария) көзкаранды.
Б-нын а д а б и я т ы славян адабияттарынын ичинен эӊ байыркы адабият. Өлкө христианчылыкты кабыл алгандан кийин 9-к-дын 2-жарымында пайда болгон. Алгачкы диний текстерди агартуучулар Кирилл жана Мефодий түзгөн. Байыркы адабияты Б-нын 1-падышасы Б. Симеондун (893– 927) тушунда өсүп өнгөн. Бул мезгилде Климент Охридскийдин жыйнактары (сыйынуу, ыйыктардын панегириктери), Константин Преславскийдин (ыр менен жазылган сыйынуу), Иоанна Экзарханын, Черноризца Храбранын (трактаттары) жарык көргөн. 1018–1186-ж. (Византия бийлик кылган мезгилде) ад-т өсүшүн токтоткон. 14-к-да жаӊы өсүш башталып, Евфимий жана анын окуучулары Григорий Цамблак жана Константин Костенеческийлер адабиятка чоӊ салым кошушкан. Ад-ттын жаӊы этабы улуттук кайра жаралуу менен байланыштуу. Поэзия ургалдуу
өнүгүп, 1-болгар журналы «Любословие» (1844)
чыккан. Б-нын ад-тынын өнүгүшүнө орус адабияты
чоӊ таасир тийгизген. 1917–23-жылдардагы ревалюция адабиятка чоӊ таасир эткен. Экинчи дүйнөлүк согуштан коммунисттик режим кулаганга чейин (1989жылдын аягы) Б. адабияты, соц. талаптын басымы астында келген, бирок көптөгөн жазуучулар жасалма шаблонго каршы турушкан. Учурда ад-тынын негизги темасы улуттук каада-салт жана акыл-ой байлыгы болууда. 21-кылымдын башталышында адабияттагы кризисти жоюу тенденциясы байкалууда. Прозасында коррупцияга, кылмыштуулукка ж. б-га анализ берүү колдонулууда.
«Аялдар» адабияты активдүү өнүгүүдө.
Өлкөнүн аймагындагы байыркы эстеликтер (карапа, кооз буюмдар ж. б.) неолит дооруна (б. з. ч. 6-миӊ жылдык чен) таандык. Коло жана темир доорундагы курулуштар дольмендер тарабынан курулган. Фракия мад-тынын курулуштарынан өтө сейрек кездешүүчү эстеликтери (Казанлык аймагында) сакталган. Фракия мурасын Вылчитрына, Рогозена алтын, Панагюриштен казыналары (б. з. ч. 4-к-дын аягы – 3к-дын башы) толуктайт. Казанлыктан анча алыс эмес жерден Одрис падышалыгынын борбору Севтополистин (б. з. ч. 4–3-к.) калды
гы сакталган. Анда суу куурлары, цитадель сарайы менен табылган. Археол. табылгалар (карапа, монета, коло жана баалуу металлдардан жасалган буюмдар) Фракия менен Грекия тыгыз байланышта экенин күбөлөндүрөт. Коргонуу үчүн курулган курулуштардын калдыктары Софияда, Пловдивде, Варнада, Ивойловградка жакын ж. б. жерлерде сакталган. Булар курулуш техникасынын жогорку деӊгээлде өнүккөнүн далилдейт. Эрте византия доорунда христиан храмдары пайда болуп, живопись менен кооздолгон. Биринчи болгар падышалыгы (680–1018) пайда болгондон баштап Б-нын искусствосу калыптана баштайт. Ал доордун алгачкы архитектура эстеликтери таш чептеринин калдыктары жана Плиска менен Преславдагы сарайлар (9–10-к.). Экинчи болгар падышалыгы мезгилинде (1187–1396), Тырново көркөм искуствонун негизги борборуна айланган. Тырноводогу бул көркөм мектеп 9–10-кылымдагы архитектурага караганда курулуштардын чакандыгы жана декорациясы менен айырмаланат. 13–14-кылымда болгар живописи менен миниатюрасы гүлдөп өнүгөт. Осмон түрктөрү басып алгандан кийин мурдагы маданий мурастардын көпчүлүгү жок кылынган. 18–19-кылымдарда болгар улуттук искусствосу
өнүгө баштаган. Ал доордо Риль монастырынын 3 корпусу (1816–19; Алекси Рилец), чиркөө, кербен сарайлар тургузулган. Сүрөт өнөрүнүн алгачкы өкүлдөрү жерг. көркөм мектептерден таасирленишип, икона тартышса, 19-кылымда диний сүрөт канондорунан бошоно башташкан. Белгилүү сүрөтчүсү Захарий Зограф замандаштарынын портретин тартып, реалдуу турмушту
чагылдырган. Экинчи болгар падышачылыгы мезгилинде биротоло Византияга көзкаранды эмес өзалдынча искусство калыптанат. Тырноводо (учурда Велико-Тырново) таштан падыша сарайы, көптөгөн храмдар, чиркөөлөр, «Баба Вида» (12–14-к; Видинда) капкасы салынган. Осмон түрктөрүнүн эзүүсүнөн бошонгондон (1878) кийин, искусствосуна, архитектурасына акырындап европалык көркөм сүрөт процесси кире баштаган.
Өлкөнүн жаӊы борбору Софиянын хан сарай, улуттук театр, Александр-Невскийдин храмэстелиги пайда болуп, аянттары жана парктары монументтер менен кооздолгон. Архитектурасында экллектизм, неоклассицизм, улуттук романтизм тенденциялары пайда болуп, функционализм
өнүгөт. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин шаар куруу башталып, шаарлары реконструкцияланып, жаӊы өнөржайлуу шаарлар (Димитровград, Мадан ж. б.) өсүп чыкты. 20-кылымдын 2-жарымынан искусство улуттук каада-салт жана жаӊы тенденциялар менен коштолуп өнүгүүдө. 21-кылымдын көрүнүктүү живописчилери: Д. Казаков, И. Кирков, С. Русев, графикчилери: Р. Скорчев П. Чуклев, С. Стоилов, скульпторлор: Л. Далчев, В. Минеков, В. Старчев, Г. Чапкынов.
М у з ы к а с ы н д а улуттук музыка чоӊ
роль ойнойт. 9-кылымдан чиркөө ырлары өнүгүп кел
ген (Византиянын таасиринде). Ионна Кукузелянын аты менен чиркөө ыры өтө байланыштуу. 21-кылымдын башталышына чейин чиркөө-ыр мектеби сакталган. Учурдагы музыкасы 19-кылымдын 3-жарымынан өнүккөн. Алгач чет элдик музыканттардан (негизинен чехтер) таасирленишкен. 1880-жылы Софияда 1-өз алдынча оркестр (Гвардия) түзүлгөн. 1890–92-жылы опера труппаларын түзүүгө аракеттенишкени менен хор коллективдери пайда болгон. Улуттук композиторлор мектебин Э. Маналов (1-болгар «Кайырчы» операсынын автору), А. Букорештлиев, А. Морфов, П. Пипков, Н. Атанасов (1-болгар симфониясынын автору, 1912) негиздешкен. Д. Христов фольклор музыкасын негиздесе, Г. Атанасов операны («Гергана», «Цвета») уюштурса, 1908-ж. труппа түзүлгөн. Болгар вокалдык мектеби дүйнөгө таанымал. Б-да опера театрлары (София улуттук, Стара-Загорадагы мамл., Пловдивде мамл.), камералык опера (Благоевградда), опера театрлары (Бургас, Русе), музыкалык-драма театрлары (Велико-Тырново), Б-нын радио жана телекөрсөтүүсүнүн симфониялык оркестри, С. Обретенов атн. хор капелласы ж-а коллективдери иштейт. 1946-жылы болгар композиторлор, 1965-жылы болгар музыкалык ишмерлер союздары, 1921-жылы Болгария мамлекеттик музыкалык академиясы, 1948-жылы БИАнын астында музыка институту ачылган. Б. Христов атындагы жаш опера ырчылар, Г. Димитров атн. май хор, «Алтын Орфей» эстрада ырчылар конкурстары, Варна жайы (1926), Руседеги март музыка күндөрү (1961), София муз. аптасы (жыл сайын, 1970) фестивалдары өткөрүлөт.
Улуттук т е а т р өнөрү 19-к-дын ортосунан
өнүгө баштаган. 1840-жылы улуттук мектептерде болгар тилинде драмалык диологдор коюлуп келген. 1856-жылы театрлаштырылган оюндар Ломе жана Шуменде көрсөтүлгөн. 1881-жылы алгачкы профессионалдык (Пловдивде), 1888-жылы «Основа» Болгар улуттук театры, 1892-жылы драма труппалары (учурда «Иван Вазов» театры), Улуттук актёрлор мектеби жана драматургия түзүлгөн. 1897–1905-жылы көчүп жүрүүчү театрлар (Роза Попова ж. б.) пайда болгон. Москва көркөм театрынын актёру Н. О. Массалитинов (Улуттук театрда 1925–61-ж. иштеп 1944-ж. чейин көркөм жетекчи, студия мектебин түзгөн), жазуучулар И. Йовков, С. Л. Костов, Р. Стояновдор м-н бирдикте иштеп, болгария драматургиясынын
өсүшүнө зор салым кошкон. 1945-жылы Софияда Улуттук жаштар театры, 1946-жылы коллективдүү куурчак театр, 1948-жылы мамлекеттик жогорку театр окуу жайы (учурда театр жана кино искусство улуттук академиясы), 1950–60-жылдары бир нече театрлар («Болгар армиясы», «Апостол Карамитев», сатира театры ж. б.) ачылган. Белгилүү актерлору: М. Дупаринова, А. Карамитева, И. Кондов, Т. Массалитинова, С. Славова ж. б. «Сфумато» театр мектеби, «За каналом» шаардык кичи, «La Strada», «Ателье 313» театрлары (баары София

да) иштейт. Режиссёрлору – И. Добчев, М. Младенова, С. Камбарев, А. Морфов, С. Москов. Софияда, Пловдивде, Варна ж. б. шаарларда театр фестивалдары өткөрүлөт.
Алгачкы к и н о с у эл алдында 1897-жылы эле
көрсөтүлгөн. 1900–10-жылдыры даректүү картиналары жаралган. 1915-жылы театр актёру В. Гендов «Сыпайы болгарин» комедиясын тарткан. 1919-жылы
«Лунафильм» АК, 1939-ж. 1-мамлекеттик кино ишканасы «Болгария иши» түзүлгөн. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, 1950-жылы толук метраждуу фильмдер «Бүркүт Калин», «Тревога», «Сентябрь баатырлары», «Эзүү алдында» ж. б. тартылган. 1972-жылы «Дөшү же балка» (СССР жана Германия менен бирдикте), 1979-жылы «Барьер» фильмдери Москвада өткөн кинофестивалда байгелүү орундарга жетишсе, «Сүйүү» фильми (1972) баш байгеге ээ болгон. 1990-жылы чет өлкөнүн жардамы менен И. Ничев («Иван жана Александра», «Бай Ганьо Европада жүрөт» ж. б.), Л. Тодоров («Жүгүргөн иттер», «Бир шалпаӊ кулактын сүйүү жайы», «Эмилинин достору»), Дюлгеров («Кара
чабалекей») кино жаратышкан. А. Кулев 2002-жылы
«Госпожа Динозавр», К. Бонев «Кечээки тамакты ысытуу керек» (Македония м-н бирдикте), 2003-жылы «Кудай бизди көрүш үчүн көктөн түштү» фильмдери (Франция м-н бирдикте) тартылган. 1961-жылдан Варнада кинонун улуттук фестивалы, 1979-жылдан анимация киносунун эларалык фестивалы ж. б. өткөрүлөт. Софияда Улуттук киноборбор жана синематика иштейт.
Байыртадан эле Б-да спорт мелдештери, ат
үстүндө ойноо, оор нерсе көтөргөн, акробатиканы, аркан менен басканды, пантомима, куурчак оюндарын көрсөткөн труппалар болгон. Бул у л у т т у к ц и рк көркөм өнөрүнүн пайда болушуна алып келди. 1886-жылы Софияга япон труппасы келип, 1-жыгач циркти курган. 1910-жылы Панайотов цирк мектебин түзүп, анда Я. Георгиев, Е. жана А. Пырвановдор, П. жана Г. Пенчевдер, Т. Пиронков, А. Димитров билим алышып, кийинчерээк өз труппаларын түзүшкөн. 1920-жылы Л. Добрич дүйнөлүк атакка «Өлүм трапециясы» номери менен жеткен. 1957-жылы цирктин туруктуу имараты курулуп, 1990-жылдан мамлекеттик цирк иштейт. Белгилүү цирк артисттери: клоун В. Козаров, жонглёр А. Божилов, гимнасттар Пановдор, акробаттар Пырвановдор, эквилибрист А. Балканский, иллюзианист Х. Евстатнев. 1990-жылдан менчик цирк-шапито иштейт.
Ад.: География на България. София 1997. Ч. 1: Физическая география; ''Литаврин Г. Г''. Византия, Болгария и Древняя Русь (IX – нач. XII в.). М., 2000; Христианство в странах Восточной, Юго-Восточной и Центральной Европы на пороге второго тысячелетия. М., 2002; История литератур западных и южных славян. М., 1997 – 2001. Т 1–3; ''Игов С''. История на българската литература, 1878–1989. София, 2001. [[Category: 2-том, бүтө элек]]

БОЛГАР ТИЛИ

2025-01-23T06:49:57Z

Ayday:

'''БОЛГА́Р ТИЛИ ''' – ''болгарлардын'' тили. Болгариянын мамлекеттик тили. Түштүк славян тилдерине кирет. Түндүк-чыгыш говорлору, XX кылымдын 20-жылдарында батыш говорлору адабий тилге таасир эткен. Жазуу графикасы кириллицага негизделген. Алгачкы жазуу эстеликтери X кылымга таандык.
[[Category: 2-том]]

БОЛГАР ТИЛИ

2025-01-23T06:49:16Z

Ayday:

'''БОЛГА́Р ТИЛИ ''' – ''болгарлардын'' тили. Болгариянын мамлекеттик тили. Түштүк славян тилдерине кирет. Түндүк-чыгыш говорлору, 20-кылымдын 20-жылдарында батыш говорлору адабий тилге таасир эткен. Жазуу графикасы кириллицага негизделген. Алгачкы жазуу эстеликтери X кылымга таандык.
[[Category: 2-том]]

БОЙЛЬ-МАРИОТТ ЗАКОНУ

2024-10-22T09:11:08Z

Ayday:

'''БОЙЛЬ-МАРИО́ТТ ЗАКОНУ ''' – газдын негизги закондорунун бири. Бул закон боюнча туруктуу температурада (''Т''), берилген массадагы идеалдык газдын көлөмү (''V'') анын басымына (''Р'') тескери пропорциялаш, башкача айтканда ''PV''=const. Законду бир бири менен байланышсыз англис жана француз окумуштуулары Р. Бойль (1662-жыл) менен Э. Мариотт (1676-жыл) аныкташкан. Бул законго ылайык жүрүүчү процесс ''изотерма процесси'' деп аталат. Закон идеалдык газ үчүн так аткарылат.
[[Category: 2-том]]

БОДУРЛУК

2024-10-22T08:22:56Z

Ayday:

'''БОДУРЛУК ''' – иштетилген беттин рельефин түзүүчү жана айрым белгилүү бөлүктө карала турган микротегиз эместиктин жыйындысы. Ал каптал беттин (профилдин) четтөөсүнүн (орточо мааниден) орточо арифметикалык өлчөмү жана тегиз эместиктин бийиктиги менен мүнөздөлөт жана иштетилген беттин сапатын аныктайт. Бодурлук тетиктин жана машина түйүндөрүнүн иштөө касиеттерине – сүрүлүшкөн беттердин жешилүүгө, дат басууга туруктуулугу, чарчоого бышыктыгы ж. б. таасир этүүчү буюмдун техникалык мүнөздөмөсүнүн маанилүү көрсөткүчү. Негизги (базалык) узундук ''l'' каптал беттин орточо сызыгы ''т'' боюнча саналат, анын сан мааниси тегиз эместиктин өлчөмүнө көз каранды жана 0,01; 0,03; 0,08; 0,25; 0,8; 2,5; 8; 25 ''мм'' сан катарынан тандалып алынат. Аны сан жагынан каптал беттин орточо арифметикалык четтөөсү ''Ra'', 10 чекит боюнча каптал беттин тегиз эместигинин бийиктиги ''Rz'', каптал беттин тегиз эместигинин эӊ чоӊ бийик. ''Rmaх'', тегиз эместиктин орточо кадамын ''Sm,'' чоку боюнча тегиз эместиктин орточо кадамын ''S'', каптал беттин салыштырмалуу таяныч узундугу ''tp'' м-н бааланат. Тегиз эместикти мүнөздөөчү сан маанилери стандарт менен белгиленген. Анын мүнөздөгүчтөрүн тандоо тетиктин конструкциясына, алардын бетинин кызматтык арналышына жараша болот. Бодурлукту ченөө үчүн каптал бет өлчөө (профилометр) жана каптал бет чийүү (профилограф) колдонулат.
[[Category: 2-том]]

БОДИ-АРТ

2024-10-22T07:59:50Z

Ayday:

'''БО́ДИ-АРТ ''' (англ. bady art – дене искусствосу) – 1960-жылы калыптанган ''авангардизм'' багыты. Өз денесин мезгилдин окуяларына же «акцияга» багытташкан. Боди-арт өкүлдөрүнө (В. Аккончи, К. Берден, Б. Маклин, Б. Науман, Ж. Пане, Р. Шварцкоглер жана башкалар) ар кандай манипуляциялык жолдор менен ийкемдүү-ритмикалык же «үрп адат, салт» белгилери мүнөздүү болгон. Бул акцияларга (ачык эротикалык, кээде өзүн өзү кыйноо) адамдын денесин коомго байланыштырып, шарттуу белги катары түшүндүрүшкөн. Боди-арт атайын фото жана видеоциклдерге түшүрүлүп, авангарддык модага (бул элементтерге – татуировка, пирсинг жана башкалар кирет) таасир эткен, к. В''идео-арт.''
[[Category: 2-том]]

БЛАНТАЙР

2024-10-17T06:51:16Z

Ayday:

'''БЛАНТА́ЙР ''' (Blanture), Б л а н т а й р - Л и м б е – Малави мамлекетинин түштүгүндөгү шаар. Түштүк районунун борбору. Калкы 800,2 миӊ (2018); калкынын саны боюнча өлкөнүн борбору Лилонгве шаарынан кийинки 2-шаар. Шире тайпак тоосунун этегинде жайгашкан. Жолдор тоому жана темир жол бекети. Эл аралык аэропорту бар. 1876-жылы шотландиялык миссионерлер тарабынан негизделип, саякатчы Д. Ливингстон жашаган шаардын атынан коюлган. 1895-жылы шаар статусун алган. Малави университетинин политехникалык жана медициналык колледждери, улуттук музей (1959) бар. Блантайр– өлкөнүн экономикалык, соода жана өнөр жай борбору. Тамак-аш, жеӊил, химия, металл иштетүүчү өнөр жайы иштейт. Айыл чарба сырьёлору иштетилет. Тактай тилинет.
[[Category: 2-том]]

БИЯНХУ

2024-10-17T06:42:45Z

Ayday:

'''БИЯНХУ, ''' Б о Я н х у (болжол менен 25. 5. 1830, Сияньфу, Кытай – 26. 7. 1882, Россия империясы, Түркстан генерал-губернаторлугу, Жети-Суу облусу, Токмок уезди, Пишпек) – 1862–77-жылдарда Цинь бийлигине каршы күрөшкөн дунгандар (хуэйцзу элинин) көтөрүлүшүнүн лидерлеринин бири. Кашкарда Эюб Мухаммед деген ат менен белгилүү. Шэньси провинциясындагы Сиань шаарына жакын жерде жашаган.1862-жылдан Кытайдын Шэньси жана Ганьсу провинцияларында хуэйцзулардын куралдуу көтөрүлүштөрүнө катышкан. 1868-жылдан дунгандар козголоңдорун жетектеп, эл ичинде «Тигр» деген титулга ээ болгон. 1872-жылдын аягы – 1873-жылдын башында Биянху Синьцзяндагы маньчжур аскерлерине каршы уйгурлардын көтөрүлүшүнө катышкан. 1877-жылы көтөрүлүш Цин армиясынан жеңилип, Биянху 5 миң адамы менен качып, Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга өткөн. Кытай бийлигинин Биянхуну кайтаруу талабын Россия өкмөтү канааттандырган эмес. Учурда урпактары Кыргызстандын Ананьево айылында жашайт.
[[Category: 2-том]]

БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР

2024-10-08T11:34:39Z

Ayday:

[[Файл:Индиго.png|alt=Индиго|thumb|Индиго]]
[[Файл:Кымыздык.png|thumb|Кымыздык]]
'''БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР ''' – курамында боёочу заттары бар өсүмдүктөр. Мисалы, шафран, индиго, ышкын, эӊилчек жана башкалар. Алардын кабыгында, жалбырагында, мөмөсүндө, тамырында, гүлүндө, бүчүрүндө жана уругунда боёгуч заттар болот. Көбү кымыздыктар, талдар, чанактуулар, эндиктер, тыттар жана башка өсүмдүк урууларына кирет. Белгилүү болгон 2 миӊден ашык өсүмдүк пигменттеринин 100дөн ашууну пайдаланылат. Табигый боёк заты байыртадан белгилүү болуп, XIX кылымдын 2-жарымына чейин текстиль өндүрүшүндө, тери, жүн боёдо, парфюмерия жана башкаларда колдонулуп келген. Химия өнөр жайынын өсүшүнө байланыштуу табигый боёктор синтездик боёктор менен алмашылды, бирок айрым табигый боёктор азыр да пайдаланылат. Кыргыз эли өсүмдүк кабыгын, тамырын жана ашын тери, жип, тон, жүн боёдо

эзелтеден бери колдонуп келген.
[[Файл:Изображение 2024-06-20 141723835.png|left|thumb|alt=Шафран|Шафран]]
[[Category: 2-том]]

БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР

2024-10-08T11:34:16Z

Ayday:

[[Файл:Индиго.png|alt=Индиго|thumb|Индиго]]
[[Файл:Кымыздык.png|thumb|Кымыздык]]
'''БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР ''' – курамында боёочу заттары бар өсүмдүктөр. Мисалы, шафран, индиго, ышкын, эӊилчек жана башкалар. Алардын кабыгында, жалбырагында, мөмөсүндө, тамырында, гүлүндө, бүчүрүндө жана уругунда боёгуч заттар болот. Көбү кымыздыктар, талдар, чанактуулар, эндиктер, тыттар жана башка өсүмдүк урууларына кирет. Белгилүү болгон 2 миӊден ашык өсүмдүк пигменттеринин 100дөн ашууну пайдаланылат. Табигый боёк заты байыртадан белгилүү болуп, XIX кылымдын 2-жарымына чейин текстиль өндүрүшүндө, тери, жүн боёдо, парфюмерия жана башкаларда колдонулуп келген. Химия өнөр жайынын өсүшүнө байланыштуу табигый боёктор синтездик боёктор менен алмашылды, бирок айрым табигый боёктор азыр да пайдаланылат. Кыргыз эли өсүмдүк кабыгын, тамырын жана ашын тери, жип, тон, жүн боё

до эзелтеден бери колдонуп келген.
[[Файл:Изображение 2024-06-20 141723835.png|left|thumb|alt=Шафран|Шафран]]
[[Category: 2-том]]

БОЁКТОР (түстүү органикалык бирикмелер)

2024-10-08T11:32:06Z

Ayday:

'''БОЁКТОР ''' – кездеме, тери, кагаз, пластмасса, резина жана башкаларды боёдо колдонулуучу түстүү органикалык бирикмелер. Боёктор байыркы заманда эле белгилүү болгон. Табигый боёктор көбүнчө өсүмдүктөрдөн (ализарин, индиго), кээде жаныбар организминен (пурпур) алынган. XIX кылымдын ортосунда сапаттуу синтездик боёктор көп чыгарылып, табигый боёктор кеӊири колдонулбай калды. Алардын сапаты молекулаларынын химиялык түзүлүшүнө байланыштуу. Химиялык түзүлүшү боюнча ''азобоёктор, нитробоёктор'', күкүрттүү боёк, индиго, антрахинон жана башка топторго бөлүнөт. Алифаттык жана алициклдүү катардагы боёкторго каротиноиддер кирет. Аларда көмүртек атомдорунун чынжырлары конъюгирлешкен кош байланыш системасында болот. Ароматтык боёкторго окси жана алкокси топтору бар чексиз кетондор, диарилметан туундулары, хинон, антрахинон жана башка тиешелүү болсо, гетероциклдүү боёктордо көбүнчө пиррол туундулары болот. Техникалык жактан материалдарды боё жана аны колдонуу шартына жараша түздөн-түз боёчу, кислоталык, негиздик, булгаары, ацетат жибегин, синтездик булаларды боёчу пигменттер, лактар болуп бөлүнөт. Боёктор кино, сүрөт иштеринде, анализдик химияда, медицинада жана басмаканада колдонулат. ''С. Адылов''.
[[Файл:Image.png|left|thumb]]
[[Category: 2-том]]

БОЁКТОР (түстүү органикалык бирикмелер)

2024-10-08T11:15:47Z

Ayday:

'''БОЁКТОР ''' – кездеме, тери, кагаз, пластмасса, резина жана башкаларды боёдо колдонулуучу түстүү органикалык бирикмелер. Боёктор байыркы заманда эле белгилүү болгон. Табигый боёктор көбүнчө өсүмдүктөрдөн (ализарин, индиго), кээде жаныбар организминен (пурпур) алынган. XIX кылымдын ортосунда сапаттуу синтездик боёктор көп чыгарылып, табигый боёктор кеӊири колдонулбай калды. Алардын сапаты молекулаларынын химиялык түзүлүшүнө байланыштуу. Химиялык түзүлүшү боюнча ''азобоёктор, нитробоёктор'', күкүрттүү боёк, индиго, антрахинон жана башка топторго бөлүнөт. Алифаттык жана алициклдүү катардагы боёкторго каротиноиддер кирет. Аларда көмүртек атомдорунун чынжырлары конъюгирлешкен кош байланыш системасында болот. Ароматтык боёкторго окси жана алкокси топтору бар чексиз кетондор, диарилметан туундулары, хинон, антрахинон жана башка тиешелүү болсо, гетероциклдүү боёктордо көбүнчө пиррол туундулары болот. Техникалык жактан материалдарды боёо жана аны колдонуу шартына жараша түздөн-түз боёочу, кислоталык, негиздик, булгаары, ацетат жибегин, синтездик булаларды боёочу пигменттер, лактар болуп бөлүнөт. Боёктор кино, сүрөт иштеринде, анализдик химияда, медицинада жана басмаканада колдонулат. ''С. Адылов''.
[[Файл:Image.png|left|thumb]]
[[Category: 2-том]]

БОЁКТОР

2024-10-08T11:13:39Z

Ayday:

[[Файл:Изображение 2024-06-20 140151034.png|thumb]]
[[Файл:Изображение 2024-06-20 140642655.png|thumb]]
'''БОЁКТОР''' , с ү р ө т и с к у с с т в о т е х н о л о г и я с ы н д а – атайын даярдалган суюк, илешкек, катуу заттар менен кошундулар. Алар жетиштүү туруктуулукка, жакшы боёчу жөндөмгө, жогорку түстүк сапатка ээ. Живопистеги ар бир боёочу материалдардын түстүк негизи (пигмент) күкүм түрүндөгү боёктордон турат. Живопись техникасынын кээ бир бөтөнчө түрлөрүнүн айырмаланган касиеттери Боёкторго кошулган жабыштыргыч заттардын өзгөчөлүктөрүнө жараша болот (к. ''Майбоёк живописи, Акварель, Темпера, Гуашь, Желим живописи, Пастель, Энкаустика''). Боёктор минералдык (органикалык эмес туздардан жана материалдын оксидинен турган) жана органикалык (негизинен өсүмдүктөн жана малдан алынган татаал бирикмелерден турган) болуп бөлүнөт. Алар да табигый жана жасалма түрүндө болушу мүмкүн. Салыштырмалуу жука катмарда жарыкты өткөргөн Боёкторду тунук, жарым тунук же лессировкалык деп бөлүшөт. Акварелдик Боёктор суу Боёктор деп аталат. Азыркы учурда живопись үчүн Боёктордун 150дөн ашуун түрү белгилүү. Алардын ичинен цинктүү ак, коргошундуу ак, стронцийлик сары, кармин хром, охра, сиена, ультра, кызыл киноварь, краплак, жашыл киноварь, жашыл изумруд, кобальт, көк ультрамарин, күйгүзүлгөн пил сөөгү көбүрөөк колдонулат. ''М. Карыбекова.''

[[Файл:Изображение 2024-06-20 135931659.png|left|thumb|259x259px]]
[[Category: 2-том]]

БЛЕННОРЕЯ

2024-10-08T09:43:41Z

Ayday:

'''БЛЕННОРЕ́Я ''' (гр. blйnnos – былжыр ж-а zhйу – агам) – көздүн былжыр челинин гонококктор пайда кылуучу жугуштуу оорусу. Көздөн чылпак көп чыгып, көз жапкагы шишип, катууланат, жээги кызарат. Бленнорея ымыркайларда жана чоӊ кишилерде кездешет. Ымыркайга оорулуу энеден төрөт убагында, чоӊ кишилерге кир колу, сүлгү ж. б. аркылуу жугат. Анын белгилери билинери менен тезинен врачка кайрылуу керек. Убагында дарыланбаса көзгө конок конуп, ак басып көрбөй калышы мүмкүн. Алдын алуу үчүн ымыркайдын көзүнө азот кычкыл күмүштүн 2%дуу эритмесин же антибиотик тамызуу, ошондой эле эненин сүзөк (гонорея) оорусун дарылоо зарыл.
[[Category: 2-том]]

БИШКЕК САММИТИ

2024-10-08T09:09:17Z

Ayday:

'''БИШКЕК САММИТИ ''' – Кыргыз Республикасынын борбору Бишкек шаарында 2007-жылы 16-августта Шанхай Кызматташтык Уюмуна (ШКУ) мүчө-мамлекет башчыларынын: Казакстан Республикасынын Президенти Н. Назарбаевдин, Кытай Эл Республикасынын төрагасы Ху Цзиньтаонун, КРдин Президенти К. Бакиевдин, РФтин Президенти В. Путиндин, Тажикстан Республикасынын Президенти Э. Рахмондун, Өзбекстан Республикасынын Президенти И. Каримовдун катышуусу менен өткөн жетинчи жыйын (саммит). Алты өлкөнүн мамлекет башчылары жана өкмөттүк жетекчилер: Афганистандын Президенти Х. Карзай, Индиянын нефть жана жаратылыш газ министри М. Деор, Иран Ислам Респликасынын Президенти М. Ахмединежад, Монголиянын Президенти Н. Энхбаяр, Пакистандын тышкы иштер министри Х. Касури, Түркмөнстандын Президенти Г. М. Бердымухаммедов эл аралык байкоочулар катары катышты. Бул саясий форум дүйнөлүк коомчулуктун активдүү кызыгуусун туудурду. 12 өлкөнүн башчылары жана жетекчилери катышкан бул эл аралык ири жыйын ар тараптуу жолугушуулардын, сүйлөшүүлөрдүн жана кызыкдар болгон маселелер боюнча активдүү пикир алышуулардын аренасы болду. Бул саммитте ШКУ мүчөлөрү эл аралык маанидеги документти — ''Бишкек декларациясын'' кабыл алышты.

[[File:БИШКЕК САММИТИ30.png | thumb | <center>Бишкек саммитинин катышуучулары.</center>]]
«'''БИШКЕКСҮТ'''» – ачык акционердик коом (2000). 1992-жылы Фрунзе сүт комбинатынын базасында уюшулган. Кыргызстанда сүт өндүрүү жана сүт азыктарын кайра иштетүү боюнча ири ишкана 1991-жылы ишке киргизилген. Суткасына 200 т сүт иштетүү мүмкүнчүлүгү бар. 2000-жылы «Вимм-Билль-Дан продукты питания» Россия компаниясы акцияларынын контролдук пакетин сатып алган. 2002-жылы заводдун бир цехинде стерилденген сүт өндүрүү линиясы орнотулган. Анда саатына 8т стерилденген сүт чыгарылат. Заводдун продукциялары башка өлкөлөргө (Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан) экспорттолот.
[[Category: 2-том]]

БИШКЕК МУЗЫКАЛЫК-ПЕДАГОГИКАЛЫК ОКУУ ЖАЙЫ

2024-10-08T08:57:59Z

Ayday:

'''БИШКЕК МУЗЫКАЛЫК-ПЕДАГОГИКАЛЫК ОКУУ ЖАЙЫ ''' – жалпыга билим берүүчү мектептердин ыр сабагынын орто билимдүү мугалимдерин даярдоочу окуу жайы. Музыкалык жана башталгыч мектептер бөлүмү бар. Кыргыз ССР Министрлер Советинин 1966-жылдын 15-июлундагы токтомунун негизинде ачылган. Уюштурулгандан бери окуу жайын 3000ден ашуун (2004) музыка сабагынын мугалими жана балдар бакчасынын музыкалык тарбиячылары бүтүргөн.
[[Category: 2-том]]

БИРИНЧИ МАЙ (Бакай-Ата районундагы кыштак)

2024-09-02T09:20:02Z

Ayday:

'''БИРИНЧИ МАЙ ''' – Талас облусунун Бакай-Ата районундагы кыштак. Орос айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Бакай-Ата кыштагынан 28 ''км'' түндүк.-батыш тарапта. Жамбыл темир жол бекетинен 80 ''км''. Деӊиз деӊг. 1027 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Кыштак 1928-ж. негизделген. Калкы 2452 (2022); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, ФАП, клуб, китепкана бар.
[[Category: 2-том]]

БИРИНЧИ ИМПЕРИЯ

2024-09-02T09:16:24Z

Ayday:

'''БИРИНЧИ ИМПЕ́РИЯ ''' – Францияда Консулдук башкаруудан (1799–1804) кийинки ''Наполеон I'' башкарган (1804–14 жана 1815) ири мамлекет. Консулдук режимдей эле Биринчи империя мезгилинде империялык бийлик Француз революциясынын жеӊип алууларын жойгонго аракеттенген, бирок анын натыйжасында пайда болгон буржазиялык түзүлүштү бекемдеп, аскердик диктатураны орноткон. Биринчи империя кыйрагандан кийин Францияда ''Бурбондордун'' монархиясы калыбына келтирилген.
[[Category: 2-том]]

БИРИККЕН АРАБ ЭМИРЛИКТЕРИ

2024-09-02T08:59:56Z

Ayday:

'''БИРИККЕН АРАБ ЭМИРЛИКТЕРИ ''' (Аль-Амират аль-Арабия аль-Муттахида, БАЭ) – Батыш Азиядагы мамлекет, Араб жарым аралынын түндүк-чыгышында жайгашкан өлкө. Түндүгүнөн Катар, түштүгүнөн, түштүгүнөн-батышынан жана түштүк-чыгышынан Оман менен чектешет. Түндүгүн Перс булуӊу, чыгышын Оман булуӊу чулгап жатат. Аянты БУУнун маалыматы боюнча 83,6 миӊ ''км''2 (БАЭнин кургактыктагы чек арасы чөл аркылуу өтүп, так эмес). Калкы 10,3 млн (2020). Борбору – Абу-Даби ш. Расмий тили – араб тили, перс тилинде да сүйлөшөт. Акча бирдиги – дирхам. 
[[File:БИРИККЕН АРАБ ЭМИРЛИКТЕРИ2.png | thumb | none]]

 '''==Мамлекеттик түзүлүшү==''' БАЭ – курамы 7 эмирликтен (Абу-Даби, Дубай, Шаржа, Ажман, Уммэль-Кайвайн, Эль-Фужайра, Рас-эль-Хайма) турган федерациялык мамлекет (эмирликтер бардыгы теӊ абсолюттук монархиялар болуп саналат). Конституциясы 1971-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – Федералдык улуттук кеӊеш тарабынан эмирликтердин монархтарынын ичинен 5 жылга шайланган президент. Аткаруу бийлигинин органы – премьер-министр жетектеген өкмөт (кабинет). Саясий партиялары жок. 
==Табияты ==
 Аймагынын көпчүлүк бөлүгү ойдуӊдуу түздүктөр, чыгышын тоолор (бийиктиги 1127 ''м''ге чейин), батышын таштуу чөл ээлейт. Климаты кургак, тропиктен субтропикке өтмө. Айлык орточо температурасы 20°Сден 35°Сге (максимум 50°Сге жетет) чейин. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм'', тоолорунда 300–400 ''мм''. Туруктуу дарыясы жок. Аянтынын көп бөлүгүн шор жер жана кумдуу чөл ээлейт. Оазистеринде сейрек курма пальмасы, акация, тамарисктер өсөт. 
==Калкы ==
 Негизинен арабдар (90%дан ашык), ошондой эле перс, белуж ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Ислам динин (58%; мусулман сүнөттөр) тутат. Калкынын 27% христиан дининде, друздар сектасы бар. Шаар калкы 84%. Ири шаарлары: Абу-Даби, Дубай, Шаржа. 
[[File:БИРИККЕН АРАБ ЭМИРЛИКТЕРИ3.png | thumb | <center>Абу-Даби шаары, мусулман салттары сакталып, жаӊыча курулган имараттар.</center>]]

 '''==Тарыхы ==''' Байыркы мезгилдерден жаӊы мезгилдин башталышына чейин БАЭ жайгашкан аймактар (княздыктар) Омандын бөлүгү болгон. Б. з. ч. 6-кылымда ''Ахемениддер мамлекетинин'' бийлиги астына өткөн. 3–6-кылымдарда ''Сасаниддер'' мамлекетинин, 7-кылымдан Араб халифатынын курамына кирген; ислам дини таркаган. 13-кылымда БАЭнин аймагы ''Хулагуиддердин'' баскынчылыгына дуушар болгон. 16-кылымдын башы – 17-кылымдын ортосунда айрым бөлүктөрүн португалиялыктар ээлешкен. 18-кылымдан Перс булуӊунда соода жүргүзүүнү көзөмөлгө алууга аракеттенген британдык Ост-Инд компаниясы менен жергиликтүү арабдардын (англичандар аларды каракчылар деп аташкан) ортосунда узакка созулган чатактар башталган. Ушундан улам княздыктардын айрымдарын англичандар «Каракчылар жээги» деп аташкан. 19-кылымдын башында Ост-Инд компаниясы каракчылар менен күрөшүү шылтоосу менен бир катар согуштук экспедицияларды уюштуруп, 1820-жылы 7 араб княздыгынын эмирлери менен шейхтерин (башкаруучуларды) келишимге кол коюуга мажбурлап, байыркы Оман үч бөлүккө – Оман имамдыгы, Маскат султандыгы жана «Каракчылар жээгине» бөлүнгөн. Ост-Инд компаниясы менен жергиликтүү башкаруучулардын ортосунда кол коюлган жаӊы келишимдер (1835, 1839, 1853, 1892) бул аймакта англиялык протектораттын орношуна алып келген. 1835-жылдан англиялык колониячылар аны Oman Trucial [кырг. – Оман келишими (ОК)] деп аташкан. ОКга кирген княздыктардын аймагында британдык согуш базалары (Шаржа княздыгында) түзүлгөн. 20-кылымдын 20-жылдарында бир нече княздыкта англичандарга каршы кыймылдар күч алган. Улуу Британиянын лейбористтик өкмөтүнүн Перс булуӊундагы райондордон өз аскерлерин 1971-жылдын аягына карата толук алып чыгып кетүү жөнүндөгү билдирүүсүнөн кийин, ОКга кирген княздыктар араб княздыктарынын федерациясын түзүү жөнүндөгү макулдашууга кол коюшкан. 1971-жылы 2-декабрда көз каранды эмес БАЭнын түзүлгөндүгү жарыяланган. 1990–91-жылдары Кувейт кризиси мезгилинде БАЭ Ирак менен дипломатиялык мамилесин үзүп, (1998-жылы калыбына келтирилген), АКШ башында турган Иракка каршы коалицияга катышып, Кувейт бошотулгандан кийин Иракка байланыштуу санкцияларды колдогон. 2003-жылы Иракка каршы эл аралык коалициянын иш-аракетинин жүрүшүндө БАЭ бейтараптуулугун сактап (бирок коалициялык күчтөрдү жайгаштыруу үчүн өз аймагын берген), коалиция аяктагандан кийин Ирактын жаңы өкмөтүнө олуттуу финансылык жана гуманитардык жардам көрсөткөн. 1970-жылдын аягынан БАЭ ар кандай афган моджахеддер топторун колдоп, 1997-жылы Пакистан жана Сауд Арабиясы менен бирге талибан режимин тааныган. 2001-жылдын 11-сентябрында Нью-Йорк жана Вашингтондо болгон террордук чабуулдардан кийин БАЭ өкмөтү Талибан кыймылы м-н байланышын үзгөн. 2011-жылы БАЭ Куралдуу Күчтөрүнүн бөлүктөрү Катардын аскер бөлүктөрү менен бирге Ливиядагы жарандык согушка катышкан. БАЭнин коргонуу саясатынын негизги багыты АКШ ж. б. батыш өлкөлөрү менен союздаштык мамилелерди чыңдоого багытталган. 1971-жылы 6-декабрда БАЭ Араб өлкөлөрүнүн лигасына, 9-декабрда Бириккен Улуттар Уюмунуна кабыл алынган. 
[[File:БИРИККЕН АРАБ ЭМИРЛИКТЕРИ4.png | thumb | none]]

 '''==Экономикасынын''' негизин нефть, газ өнөр жайы түзөт. Ички дүң продукциясынын көлөмү 421,1 миллиард доллар (2019). Аны киши башына бөлүштүргөндө 22 220 доллардан (АКШ) туура келет. Дүйнөдөгү нефть, газ өндүрүүчү жана экспорттоочу ири өлкөлөрдүн бири. Нефть ылгоочу, нефть-химия, металлургия (алюминий эритүү), цемент өнөр жайы тез темп менен өнүгүүдө. Ички дүӊ продукциясындагы өнөр жайдын үлүшү 41,7% (анын ичинен нефть, газ өндүрүү 33,4%), айыл чарбасыныкы 2,5%. 1992-жылы 134 млн ''м''3 газ, 13,5 млн т нефть продукциялары, 1994-жылы 18,8 млрд ''кВт·с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Көчмөндүү мал чарбасы жана оазистеринде дыйканчылык өнүккөн. Элинин салт болуп калган көнүмүш жумушу – балык кармоо жана бермет чогултуу. Кустардык промысели (килем, кыл торко, чегелөө) бар. Негизги транспорту – автомобиль; автомобиль жолунун узундугу 4,7 миӊ ''км'' (1995; анын ичинен асфальтталганы 2 миӊ ''км''). Деӊиз порттору: Жебель-Али, Рашид (Дубай), Зейд (Абу-Даби), Мина-Халед (Шаржа). Сыртка нефть, нефть продуктулары, суюлтулган газ, алюминий ж. б. чыгарат. Негизги соода шериктештери: Япония, Индия, Иран, Оман, Корея Республикасы, Сингапур, АКШ. 
[[File:БИРИККЕН АРАБ ЭМИРЛИКТЕРИ5.png | thumb | <center>Нефть түтүгүн куруу.</center>]]
[[Category: 2-том]]

БИРИГҮҮ

2024-09-02T08:55:12Z

Ayday:

'''БИРИГҮҮ ''' т е х н и к а д а – жогорку температурада майда бүртүктүү жана күкүм сымал материалдардын биригиши. Биригүү материалдарды агломерациялоодо, ''кокстоодо'' жана башкада ишке ашат.
[[Category: 2-том]]

БИОЭНЕРГИЯ

2024-09-02T08:24:44Z

Ayday:

'''БИОЭНЕ́РГИЯ – ''' биологиялык системаларда энергияны кайра түзүү процесстеринин жыйындысы. Тирүү организм жана ''биосфера'' тиричилиги толугу менен күн энергиясынын үзгүлтүксүз келип турушу менен тыгыз байланышта. Жарык энергиясын фотосинтездөөчү организмдер кабыл алып, алар органикалык бирикмелер аденозинтрифосфор кислотасы (АТФ) түрүндө топтошот. Гетеротрофтуу организмдердин азыгы болгон органикалык бирикмелер СО2 жана Н2Ого чейин кычкылданат жана бошонгон энергия АТФти синтездөөдө колдонулат. АТФ клетка ичинде энергия ташуучу кызмат аткарат жана энергия алмашууда чоӊ мааниге ээ. АТФтин синтези ''фотосинтез, дем алуу'' жана ''ачуу'' процессинде бөлүнүп чыккан энергия аркылуу жана АДФти фосфорлоо жолу менен ишке ашат. Клеткадагы АТФтин гидролизи тиричилик аракеттерде (кыймыл, заттардын ташылышы, ''биосинтез'' ж. б.) энергия булагы катары кызмат аткарат. Тынч абалында АТФ клеткаларда энергияны топтоодо пайдаланылат. Клеткадагы энергиялык процесстерди окуп-үйрөнүү биохимия, биофизика, молекулалык биологиянын негизги маселеси болуп саналат. ''Б. М. Женбаев.''
[[Category: 2-том]]

БИОЭКОЛОГИЯ

2024-09-02T08:22:21Z

Ayday:

'''БИОЭКОЛО́ГИЯ ''' (''био...'' ж-а ''экология'') – экология илиминин бир тармагы. Анын негизги бөлүгү – биологиялык жана табигый системалардын экологиясын, ошондой эле особдордун (өзүнчө жашоочу организмдер), түрлөрдүн (аутэкология), популяциялардын (популяциялык экология, демэкология), көпчүлүк түрлөрдүн тобунун (синэкология) экологиясын жана экологиялык системаларды (биогеоценология, экосистемалар жөнүндө окуу) ж. б. изилдейт. Биоэкологиянын башка бөлүгү – системалык организмдердин топторун (бактериялар, козу карындар, өсүмдүктөр, жаныбарлар) жана майда системалык бирикмелерди (типтерди, класстарды, отряддарды) ж. б. карайт. Биоэкологиянын түзүүчүсү – эволюциялык экология.
[[Category: 2-том]]

БЕЙСЕБАЕВ

2024-08-27T04:49:14Z

Ayday:

'''БЕЙСЕБАЕВ ''' '''Рахат Сансызбаевич''' (3. 1. 1975-жылы туулган, азыркы Бишкек шаары) – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (2020). БМУну (2001), Россия Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун Санкт-Петербургдагы филиалынын аспирантурасын (2008) бүткөн. 2001–02-жылдары Москва райондук мамлекеттик администрациясында бөлүмдүн жетектөөчү адиси, 2009–16-жылдары Б.Эльцин атындагы КРСУда кафедранын доценти, 2011–18-жылдары К. Карасаев атындагы БМУнун Славян таануу факультетинде бөлүм башчы, 2011–13-жылдары Вестминстер университетинде (Лондон, Улуу Британия) илимий стажёр, 2013–17-жылдары К. Карасаев атындагы БМУда кафедра башчысы, 2017–20-жылдары Кыргыз-кытай факультетинин деканы, 2020-жылдан профессору. Эл аралык менеджмент институтунда стажёр (Дели, Индия) (2014), «Ednet» билим берүү тармагынын эксперти (2014), Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин эксперти (2018). BILIM-STANDARD агенттигинин эксперти (2019).
[[Category: 2-том]]

БЕЙСБОЛ

2024-08-27T04:45:44Z

Ayday:

'''БЕЙСБО́Л ''' (англ. baseball) – командалык спорт оюну. Кыргыздын качма топ оюнуна окшошуп кетет. Ал топ жана жумуру таякча (диаметри 6,98 ''см'', уз. 106 ''см'') менен ойнолот. 19-кылымдын башында АКШ, Канада, Куба, Япония, Австралияда жана башка өлкөлөргө тараган. 1921-жылдан Эл аралык федерациясы уюшулган. Оюндун максаты – көп 
[[File:БЕЙСБОЛ74.png | thumb | none]]упай топтоо. Оюнчулардын бири таякча менен топту аянтчага урганда анын өнөктөштөрү «базадан» «базага» чуркоо керек. Атаандаштары болсо топту кармап, урууга аракет кылышат. Топтун айлана узундугу 23,5 ''см'', салмагы 145 ''г'' болот. Эл аралык федерациясы 1921-жылы уюшулган. 1938-жылдан дүйнөлүк чемпионаты өткөзүлөт. 1992-жылдан Олимпия оюндарына киргизилген. Тегиз чөптүү аянтта, 9 же 11 кишиден турган эки команда ойнойт.
[[Category: 2-том]]

БЕЙРУТ

2024-08-27T04:43:24Z

Ayday:

'''БЕЙРУ́Т ''' – Ливан Республикасынын борбор шаары. Жер Ортолук деӊиздин чыгышындагы дөӊсөөлүү жарым аралында жайгашкан. Калкы 2,0 млн (2021). Бейрут – ири порт; темир жана автомобиль жолдор тоому. Эл аралык аэропорту, текстиль, тамак-аш, булгаары, металл иштетүү өнөр жайы бар. Сыртка цитрус мөмөлөрүн, алма, зайтун майын, пилла, жүн чыгарат. Мамлекеттик, америкалык, француз жана араб университеттери, музейлер бар. Б. з. ч. 18-кылымдан (башка маалымат боюнча 15-кылымдан) Берит, Берута деген ат менен белгилүү) Финикиянын соода борбору жана порту, эллада – рим доорунда ири соода, кол өнөрчүлүк борбору катары эскерилет. 7-кылымда Араб халифатынын курамына кирген. 14–15-кылымдарда египеттик мамлюктардын ээлиги болгон. 1516–1918-жылдары Осмон падышалыгынын курамында. 1920–43-жылдары Франциянын мандат менен башкаруусуна ээ. 1943-жылдан көз каранды эмес Ливандын борбор шаары. Өлкөнүн финансы чордону. Финикия, Рим, Византия курулмаларынын, мечиттердин (Жами аль-Омари, 13-кылым; «Дворцовая», 16-кылым) калдыктары сакталган. 1982-жылы Израилдин агрессиясынын натыйжасында көп жери кыйроого учураган. 
[[File:БЕЙРУТ73.png | thumb | <center>Парламент аянты.</center>]]
[[Category: 2-том]]

БЕЗОСТАЯ-1

2024-08-22T06:27:55Z

Ayday:

'''БЕЗОСТА́Я-1 ''' – буудай сорту. Краснодардагы айыл чарба ИИИде Безостая-4 гибридинен жекече тандоо менен чыгарылган. Машагы кылкансыз, даны кызыл, сүйрү, 1000 данынын салмагы 36,3–44,5 ''г''. Бийиктиги 90–100 ''см,'' жапырылбайт, күбүлбөйт, суукка, ысыкка чыдамдуу. Илдетке көп чалдыкпайт. Вегетация мезгили 230–327 күн. 1959-жылы райондоштурулуп, кеӊири таралган. РФтин көп облустарында, Казакстанда жана Орто Азия республикаларында өстүрүлөт. Ар гектарынан 50–60 ''ц''ден, кээде андан да көп түшүм алынат. 1973-жылы Каракол мамлекеттик сорт сыноо чарбасы 95 ''ц'' түшүм алган. Буудайдын дүӊ түшүмүнүн 41–53%ын дан түзөт. Бул буудайдын наны даамдуу жана жагымдуу. Безостая-1 Кыргызстанда кеӊири эгилет. Ал жаӊы сорт чыгарууда колдонулат.
[[Category: 2-том]]

БЕЗГЕК

2024-08-22T05:58:43Z

Ayday:

'''БЕЗГЕК ''' – ''безгек чиркейинин'' митеси – плазмодия пайда кылуучу жугуштуу оору. ''Плазмодиялар'' оорулуунун канында жашайт. Аны француз врачы А. Лаверен ачкан (1880). Безгек орулуу адамдан соо кишиге анофелес чиркейи аркылуу жугат. Чиркей оорулууну чагып, канын соргондо аны менен кошо плазмодияларды сорот. Чиркейдин ичине кирген мите көбөйүп, соо кишини чакканда козгогучтар анын шилекейи менен адамдын организмине кирет. Ал кан менен боорго келип, андан кайра канга өтүп, эритроциттерди бузат, натыйжада кызыл кандын көлөмү азайып, ''анемия'' пайда болот. Безгекти ооруп айыккан киши да жуктуруусу мүмкүн, себеби козгогуч канда узакка чейин сакталат. Пристубунун узактыгы козгогучтун түрүнө жараша 6–36 ''с'' созулат. Оору капысынан катуу башталат, башы ооруп, чыйрыгып, калтырап титирейт, дене температурасы 40–41°ка көтөрүлөт, кээде башы айланып кусат. Оору 3–4 жума созулат. Дарылоону ооруканада врач жүргүзөт. Безгектин алдын алуу үчүн чиркейдин көбөйүшүнө жол бербей, оорулууну эрте таап дарылоо, сазды кургатуу, безгек чиркейи кыштоочу жерлерге ДДТ, гексохлоран чачуу ж. б. чаралар жүргүзүлөт.
[[Category: 2-том]]

БЕДНЫЙ

2024-08-22T05:47:51Z

Ayday:

'''БЕ́ДНЫЙ ''' '''Демьян''' [чыныгы аты-жөнү – Ефим Алексеевич Придворов; 1 (13. 4). 1883–25. 5. 1945] – орус акыны, публицист, коомдук ишмер. Бедныйдын алгачкы ырлары 1899-жылы «Киевское слово», «Звезда», «Правда» гезиттерине жарыяланган. 1909–10-жылдары демократиялык багыттагы ырларды жазган. 1913-жылы анын «Тамсилдер» аттуу алгачкы жыйнагы чыккан. «Жер, эрк, жумушчу үлүшү тууралуу» (1917), «Башкы көчө» (1922) поэмасында революцияга аттанган элдин образын түзгөн. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде «Мен элиме ишенем» аттуу ыр менен повесть жазган. Анын айрым поэтикалык чыгармалары кыргыз тилине которулган. Ленин жана Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
[[Category: 2-том]]

БАӉГИЛИК

2024-08-20T03:26:29Z

Ayday:

'''БАӉГИЛИК''' , н а р к о м а н и я – ''наркотиктерди'' (банги заттарды) жана наркотиктик таасири бар заттарды чегүү же ичүүдөн келип чыккан өнөкөт оору. Баңгилик адамды наркотикти дайыма талап кылуу абалына жеткирип, ден соолукту бузуп, социалдык деградацияга дуушарлантат. Башты айлантып, мас кылып, магдыратуучу касиети бар (апийим, кокаин, нашаа, марихуана, алкоголь, морфий, бром) заттар наркотикке кирет. Көбүнчө жүрүм-туруму бошоӊ, бекерпоз өспүрүмдөр, психикалык жактан туруктуу эмес, өзүмчүл, оома адамдар дуушар болот. Наркотикке психикалык муктаждык калыптанып, ансыз алар эч нерсеге канааттанбай, «бир нерсе жетпегенсип» турат. Ооруксунуудан, жагымсыз сезимден кутулуу, уйку келтирүү үчүн аны кабыл алышат. Бул мезгил наркотиктин түрүнө жана күчүнө жараша бир нече жумадан 1–2 жылга созулат. Акырында ансыз жашай албай калышат. Керектелүүчү наркотиктин өлчөмү арбый берет. Ошентип, ага психикалык ынтызарлык калыптанып, өнөкөткө айланат. Аны кабыл алган сайын организмге таасири басаӊдайт, ошондуктан улам дозасын көбөйтүп кабыл алат. Соо кезиндеги жагымсыз абал (тынчы кетүү, көӊүл чөгүү, наркотикти кантип табууну ойлонуу ж. б.) жоголгондуктан, жагымдуу сезим пайда болгонсуйт. Бул абалдан чыгуу үчүн өзүн кемсинтүүгө, калп айтууга, ууру кылуу ж. б. кылмыштарга барат. Эгерде бир суткадан ашык наркотик кабыл албай калса, абстиненттик синдром (өмүргө коркунучтуу өтө оор психикалык бузулуу жана алы кетүү) пайда болот (к. ''Абстиненция''). Башы ооруп, шайы кетет, кара терге түшүп, уйкусу качат, окшуйт, өӊү кубарып, кыжырланат, себепсиз коркот. Мындай абалда адам өзүн өзү өлтүрүшү да мүмкүн. Бул мезгилде тырышуу, акыл-эстен ажыроо, ''галлюцинация,'' жөөлүү ж.б. болот. Организмдин бардык системаларынын иши начарлайт, кан басымы көтөрүлөт, жүрөктүн кагышы тездейт, булчуӊдар ооруйт, түйүлөт, тамак сиӊирүү органдары бузулат. Бара-бара организми ууккан адам аябай арыктап, наркотиктин залдарынан түрдүү ооруларга чалдыгат. Ошол оорунун кесепетинен жана наркотик денесине ашкере сиӊгендиктен өлүмгө учурайт. Коом баңгиликтин таралашына каршы күрөшөт, ага жол бербейт. Наркотикти сатуу, таркатуу, уюшуп кабыл алуу, уурдоо, врачтын уруксатысыз колдонуу мыйзамсыз деп каралып, оор кылмыш катары жазаланат. Баңгилик адамдын ден соолугуна гана эмес, тукумуна да зыян келтирет, балдары чабал, майып төрөлөт, үй-бүлөсүнө, айлана-чөйрөсүнө жаман таасир тийгизет. Баӊгилерди атайын психиатриялык ооруканада гана такай байкоо жүргүзүп, тыкан текшерип дарылоо керек.
[[Category: 2-том]]

БАЯНДООЧ

2024-08-20T02:55:07Z

Ayday:

'''БАЯНДООЧ ''' – грамматикалык жактан сүйлөмдүн ээсине баш ийип, анын кыймыл-аракетин, абалын, сыпатын, мүнөзүн, санын, ким, эмне экендигин билдирүүчү баш мүчө. Баяндооч ээге баш ийип, аны жак, сан боюнча ээрчип айтылат, предикативдик катышты түзөт. Тутумуна карай жөнөкөй, тутумдаш баяндооч болуп бөлүнөт. Баяндоочтун милдетин, негизинен, этиш жана атооч сөз түркүмдөрү аткарат.
[[Category: 2-том]]

БАШКАРУУНУ АВТОМАТТАШТЫРУУ

2024-08-02T04:38:00Z

Ayday:

'''БАШКАРУУНУ АВТОМАТТАШТЫРУУ ''' – эл чарбасынын түрдүү тармактарында башкаруу маселелерин чечүүдө математикалык ыкмаларды, автоматтык түзүлмөлөрдү жана эсептөө техникасын колдонуу. Ал өндүрүштү пландоону, аны оперативдүү башкаруу менен башкаруунун бардык органдарынын аракетин бири бирине шайкеш жүргүзүүнү камсыз кылат. Анын илимий негизи – эл чарбасын башкаруунун өзгөчөлүктөрүн, башкаруунун оптималдуу системаларын синтездөө ыкмаларын изилдөөчү жана экономикалык милдеттерди чечүүдө математикалык ыкмаларды колдонуу маселелерин үйрөнүүчү экономикалык кибернетика. Эл чарбасын жана анын ар бир бөлүгүн автоматташтырылган башкаруунун бирдиктүү системасында адам менен кибернетикалык машинанын өз ара аракеттеринин методологиясы жана ачык-айкын маселелерин чечүү анын негизги проблемасы болуп саналат. Башкарууну автоматташтыруунун негизги техникалык каражаттары – компьютерлер. Алар берилген чоӊдуктарды иштетүүнүн борборлоштурулган системасын түзүү, пландоо, статистика, эмгек акыны эсептөө, запастын эсебин алуу, жабдуу ишинин графиктерин түзүү жана жумушчу күчүн пайдалануу боюнча маалыматтарды иштетүү үчүн колдонулат. Процессти технологиялык жактан гана эмес, экономикалык жактан да оптималдуу жөндөө үчүн электрондук башкаруучу машиналар менен бирге, түрдүү атайылаштырылган, мисалы, информацияларды белгилеп каттоочу, иштетүүчү, өзгөртүүчү, сактоочу, издөөчү жана башка байланыш каражаттары колдонулат. Көптөгөн абоненттер менен түздөн-түз байланыш каналдары аркылуу кошулган кубаттуу эсептөө борборлору түзүлгөн.
[[Category: 2-том]]

БАШКАРУУ СОЦИОЛОГИЯСЫ

2024-08-02T04:35:42Z

Ayday:

'''БАШКАРУУ СОЦИОЛОГИЯСЫ ''' – социологиялык билимдин уюмдарда жана коомдо орун алган социалдык түзүлүштөргө жана процесстерге максаттуу таасир тийгизе турган мыйзам ченемдүүлүктөрдү, формаларды жана ыкмаларды изилдеген өзгөчө тармагы. Башкаруу социологиясына Ф. Тейлордун илимий менежменти; Э. Мэйонун адамдардын мамилелеш теориясы; Ч. Барнарддын социалдык системалары; Ч. Перроунун социалдык жана башка кризистик кырдаалдарды башкаруу дагы ушундай сыяктуу концепциялар кирет. Башкаруу социологиясы – башкаруунун бири-бири менен тыгыз байланышкан беш компонентин ар тараптуу изилдөөдөн турат: а) башкаруу мекемелеринин ишмердүүлүгүн, мамлекеттин, коомдун социалдык система катары иштөөсүнүн бардык комплексин: кадрларды тандоону, даярдоону, кайра даярдоону, башкаруу ишин аткаруусун, аппараттын кызматчыларынын ортосундагы мамилелердин түзүлүшүн, кызыкчылыктарынын калыптаныш өзгөчөлүгүн, бир нерсеге артыкчылык берүүсүн жана багытын изилдөө; б) максат коюуну (социалдык божомолдоо, долбоорлоштуруу, жөнгө салуу) жана максатка жетишүүнү камтуу менен башкарылуучу аппаратка башкаруунун таасири; в) социалдык жактан өзүн өзү уюштуруу, топтордун ички себептеринин натыйжасында пайда болгон процесстерди (коомдук пикир, салт, үрп-адат, социалдык нормалар, лидерчилик ж. б.), ар бир адамдын же топтун жүрүм-турумун, баалуулук багыттоочулуктарын, бири-бирине болгон мамилелерин жөнгө салуу; г) башкарылуучу системанын бүтүндүгүн же анын сапаттык параметрлерин сактоосун же жогорулатуусун, туруктуу өнүгүшүн, өз милдетин аткаруунун натыйжалуулугун көтөрүүнүн, чөйрөнүн (табияттык, социалдык) өзгөрүшүнө ыӊгайлашуусун камсыз кылуу; д) ички абалы менен сырткы таасирлердин (мисалы, фирма чыгарган товарлардын сапаты менен санына, рынок шартында алардын баасына кирген түзөтүүлөрдүн) натыйжасында өзгөрүлүп кеткен башкарылуучу системанын ишин оперативдүү тейлөөгө мүмкүнчүлүк берген талдоо жана көзөмөл. Башкаруу социологиясына коомдун башка подсистемасынын (заводдун, өндүрүш тармагынын ж. б.) социалдык критерийлерине, кызыкчылыгына, умтулушуна, үмүтүнө карата кабыл алынган чечимдер, алардын социалдык натыйжаларын изилдөө, башкарылуучу подсистемалардын ишин өнүктүрүү максатында аткаруучулардын мамилелери кирет. ''А. Бакирова.''
[[Category: 2-том]]

БАШКАРУУ

2024-08-02T03:42:37Z

Ayday:

'''БАШКАРУУ ''' (англ. management) э к о н о м и к а д а – белгилүү бир структуранын, ишкердик режимин колдонуунун сакталышын‚ программаларды‚ ишкердик максаттарды камсыз кылуучу уюштуруу системаларынын элементи‚ иши. Башкаруу эки негизги компоненттен турат: уюштуруу жөндөмдүүлүгү (ыйгарым укуктарды бөлүштүрүүнү кошкондо) жана ишкердик сезимталдык. Башкаруу‚ эреже катары‚ линиялык жана функциялык башкаруу деп аталган категорияларга бөлүнөт. Линиялык жетекчилер ''товарлар'' өндүрүшүн жана уюмдар тарабынан ишке ашырылуучу ''кызмат көрсөтүүлөрдү'' контролдоону уюштурат‚ ал эми функциялык жетекчилер кадр саясаты‚ транспорттук тейлөө‚ материалдык-техникалык жабдуу‚ зарыл кызмат көрсөтүүлөрдү алуу жана башак сыяктуу өндүрүштүн маанилүү системасын камсыз кылууга жооп берет. Т е х н и к а д а техникалык системаларды Башкаруу объектинин ар кандай даражада автоматташтырылган жөндөөчү органдарына таасир берүү менен ишке ашырылат. Башкаруунун негизги түшүнүктөрүнүн бири – терс байланыш. Терс байланыш түшүнүгүн жалпылоо автоматтык Башкаруу теориясында жыйналган динамикалык туюк системаларга тийиштүү ыкмаларды экономикалык системалардын маанилүү эсептерин чыгаруу жана жандуу организмдердеги көп кубулуштарды түшүнүү үчүн колдонууга мүмкүндүк берет. Башкаруу системаларын изилдөөдө башкаруучу элементтер бөлүнүп алынып, системанын калган бөлүктөрү башкарылуучу объект катары каралат. Мурда Башкаруу теориясында эӊ жөнөкөй бир гана элемент менен башкарылуучу объект каралып келген. Азыркы татаал Башкаруу системасы даражалык түзүлүш боюнча жүргүзүлөт. Башкаруунун сапатын жогорулатууда математиканын ыкмалары чоӊ роль ойнойт.
[[Category: 2-том]]

БАШКАРГЫЧ ТҮЗҮЛМӨ

2024-08-02T03:28:55Z

Ayday:

'''БАШКАРГЫЧ ТҮЗҮЛМӨ, ''' компьютердин бардык түзүлмөлөрүнүн иштөөсүн башкаруучу, текшерүүчү, байланыштыруучу жана башка функцияларды аткарат. Ал борбордук процессордо жайгашат. Башкаргыч түзүлмө ''машина цикли'' деп аталган 4 аракетти улам кайталап аткарат. Алар: тандоо, декоддоо, аткаруу жана сактоо.
[[Category: 2-том]]

БАШ ТАМГА

2024-08-02T03:08:06Z

Ayday:

'''БАШ ТАМГА ''' – кичине тамгалардан жазылышы менен айырмалана турган чоӊ тамга. Баш тамга менен сүйлөмдөгү биринчи сөз, энчилүү аттар жана башка сөздөр ошол тилдин орфографиялык эрежесине жараша жазылат.
[[Category: 2-том]]

БАШ КИЙИМ

2024-08-01T10:50:44Z

Ayday:

'''БАШ КИЙИМ ''' – башка кийүүчү кийимдин жалпы аталышы. Ар бир жердин шартына, элдин салтына, жынысына, жаш өзгөчөлүгүнө жараша Баш кийим сырткы түрү, жердиги жана башка жагынан айырмаланат. Кыргыз элинин байыртадан: ''тебетей,'' тумак, ''малакай, топу, калпак, элечек, шөкүлө, жоолук'' сыяктуу Баш кийимдери болгон. Баш кийим жыл мезгилдеринин жылуу же суук убактарында кийип жүрүүгө ылайыкталып, айбанаттардын терисинен, кийизден, кездемеден атайын үлгүлөр боюнча бычылып, тигилген.
[[Category: 2-том]]

БАШ-БУЛАК

2024-07-30T09:24:49Z

Ayday:

'''БАШ-БУЛАК ''' – Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Катта-Талдык айыл округуна караштуу. Талдык суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊгээлинен 1200 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кара-Суу шаарынан 45 ''км'' түштүк-чыгыш тарапта. 1896-жылы орношкон. Калкы 6160 (2022); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, фельдишердик-акушердик пункту, ашкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. Кыштакта Социалисттик Эмгектин Баатырлары С. ''Исаков,'' Т. ''Полотов'' туулган.
[[Category: 2-том]]

БАХРЕЙН

2024-07-30T03:33:24Z

Ayday:

'''БАХРЕ́ЙН, ''' Б а х р е й н К о р о л д у г у (Мамлякат аль-Бахрейн) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Перс булуӊунун түштүк бөлүгүндө, Катар жарым аралы менен Сауд Аравиясынын ортосунда, Бахрейн аралында жайгашкан. Аянты 717,5 ''км''2 (2002, кээ бир 
[[File:БАХРЕЙН52.png | thumb | none]]
маалыматтарда 665 ''чарчы километр''). Калкы 17 млн (2020). Борбору – Манама шаары. Мамлекеттик тили – араб тили. Акча бирдиги – Бахрейн динары. Административдик-аймактык жактан 5 губернаторлукка бөлүнөт. Бахрейн – БУУнун, Эл аралык валюта фондунун, Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун жана Араб өлкөлөр лигасынын мүчөсү. Бахрейн – унитардык мамлекет. Конституциясы 2002-жылы 14-февралда кабыл алынган. Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – король. Мыйзам чыгаруу бийлиги – королго жана Улуттук чогулушка таандык. Улуттук чогулуш – Консультациялык кеӊеш жана депутаттар палатасынан турат. Аткаруу бийлиги – король жана Министрлер кеӊеши тарабынан жүзөгө ашырылат. Саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салынган. Бахрейн архипелагы бир нече аралдар тобун (33) камтып (анын ичинен ириси – Бахрейн; узундугу 48 ''км,'' туурасы 16 ''км''), алар ойдуӊдуу (бийиктиги 135 ''м''ге чейин) келип, негизинен акиташ тектеринен турат. Климаты тропиктик ариддик. Кышы жылуу, январдын орточо температурасы 16°С, июлдуку 37°С. Жылдык жаан-чачыны 90 ''мм''. Тропиктик чөл ландшафты басымдуу. Эль-Арейн табигый паркы бар. 
[[File:БАХРЕЙН53.png | thumb | none]]
Калкынын негизин бахрейндиктер (бахрейндик арабдар 63%) түзөт, калганы келгиндер (Иран, Индия, Пакистан). Ислам динин (мусулман шейиттер) тутат. Перс жана урду тилдеринде да сүйлөшөт. Орточо жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 1 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники 71,5, аялдарыныкы 76,5. Шаар калкы 60%. Ири шаарлары: Манама, Мухаррак, Эр-Рифа-эль-Гарби, Мадинат-Хамад, Али. Бахрейн аралдары тууралуу алгачкы маалымат б. з. ч. 3 миӊ жылдыкка таандык даректерде айтылат. Бахрейн ошол учурдагы кубаттуу соода империясы Дилмундун борбору болгон. Б. з. ч. 1600–1000-жылдарда Дилмун начарлап, 600-жылдан Вавилонго баш ийген. Биздин замандын башында Бахрейн өз алдынча эмирлик болгон, 4–6-кылымдарда Бахрейндин аймагы ''Сасаниддер'' мамлекетинин, кийин ''Араб халифатынын'' курамына кирген. 9–11-кылымдарда ''Омейяддар'' династиясынын, кийин ''Аббасиддердин'' карамагына өткөн. 13-кылымдын ортосунда Бахрейн көз каранды эместикке ээ болот, бирок көп өтпөй Ормуз эмирлигине бириктирилет. 16-кылымдын башында португалиялыктар тарабынан басып алынган. 17-кылымдын биринчи чейрегинде португалиялыктар өлкөдөн куулган, кийин Ирандын курамына кирген. 18-кылымгдын 80-жылдарында Эл-Халиф уруусунан чыккан араб шейхтери Бахрейндин көз каранды эместигин жарыялашкан. 19-кылымдын башынан Бахрейнге англичандар келе баштаган. Жергиликтүү шейхтер менен бир нече келишимдерди түзүү аркылуу (1820, 1847, 1861) 1861-жылы Улуу Британия Бахрейнди өзүнүн протекторатына айландырат. Биринчи дүйнөлүк согуш жылдарында (1914–18) бул жерде британдык согуш базасы жайгаштырылган. 20-кылымдын башынан Бахрейнге америкалык нефть компаниялары келе баштаган. 1932-жылы нефть өндүрүүнүн башталышы Бахрейндин өнүгүүсүн шарттаган. Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында (1939–45) Британ өкмөтү мында ири аскердик күчтөрүн алып келген. 1968-жылы Бахрейн ''Катар'' жана ''Оман Султандыгы'' менен бирдикте Перс булуӊундагы араб эмирликтеринин Федерациясын түзгөндүгүн жарыялайт. Улуу Британия жана Иран өкмөттөрүнүн өтүнүчү менен БУУнун Генералдык секретары У Тан Бахрейнге өлкөнүн келечек статусу жөнүндөгү маселеге карата мамилесин аныктоо үчүн 1970-жылы атайын комиссия жөнөтөт. Калктын басымдуу көпчүлүгү Бахрейндин көз каранды эместиги үчүн добуш берген. 1971-жылы 14-августта Бахрейндин көз каранды эместиги жарыяланган. Бахрейн – Араб мамлекеттеринин лигасы ж-а Перс булуңундагы Араб мамлекеттеринин кызматташтык кеңешинин мүчөсү; ал Сауд Аравиясы жана АКШ менен тыгыз кызматташат. 1949-жылдан Перс булуңун кайтаруу менен алектенген АКШнын 5-деңиз флотунун базасы Бахрейнде жайгашкан. 2002-жылы «Бахрейн мамлекетинин» расмий аталышы «Бахрейн королдугу» деп өзгөртүлүп, эмир Хамад ибн Иса Аль-Халифа (1999-жылдан тактыда) корол деп жарыяланган. Экономикасынын негизин нефть жана жаратылыш газы түзөт. Ички дүӊ продукциясындагы өнөр жайдын үлүшү 41%, айыл чарбаныкы 1,1%. Ички улуттук продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 19,2 миӊ доллардан (АКШ) туура келет. Нефть экспорттун 80%ин, ички кирешенин 20%ин түзөт. Нефть ажыратуу, нефть-химия, кеме ремонттоочу, цемент өнөр жайы, алюминий эритүүчү завод (Перс 
[[File:БАХРЕЙН54.png | thumb | none]]
булуӊундагы эӊ ири өндүрүш) бар. Айдоо жери өлкөнүн жалпы аянтынын 1,4%ин ээлейт. Оазис дыйканчылыгы өнүккөн. Бахрейн, Мухаррак, Ситра аралдарында дан эгиндери (жүгөрү, буудай, арпа), курма, жаӊгак, банан, бадам, жашылча, жемиштер өстүрүлөт. Балык кармалып, бермет чогултулат. Автомобиль жолунун узундугу 3459 ''км'' (2002). Кустардык кол өнөрчүлүк өнүккөн. Деӊиз порттору: Манама, Ситра. Эл аралык аэропорту (Мухаррак аралында) бар. Сыртка нефть ж-а нефть продуктуларын, алюминий, пластмасса, химия өнөр жай товарларын жана транспорт тетиктери, бермет чыгарат. Тышкы соода шериктери: Сауд Арабстаны, АКШ, Улуу Британия, Япония. Араб жана Иран маданиятын сакташат. Байыркы архитектуралык комплекстери шумер доору (Барбар храм комплекси, ошондой эле б. з. ч. 3-кылымдын курулуштарынын калдыктары ж. б.) менен байланыштуу. Орто кылымдагы архитектурасында мусулман маданияты сакталган (мисалы, Манамадагы мечит, 11-кылым). Ошол мезгилде португалиялык колониялаштырууга тиешелүү курулуштар пайда болгон. 1970-жылдары тарыхый мекемелерди калыбына келтирүү иштери жүргүзүлгөн. 20-кылымдын 2-жарымында архитектуралык эстеликтер арасында Бахрейн университети (япон архитектору Кэндзо Тангэнин долбоору боюнча), Бейт аль-Коран комплекси (мечити, китепканасы, 1990-жылы ачылган Манама музейи менен). Бахрейн жана Сауд Арабиясын байланыштырып турган король Фахд көпүрөсү (1986) сакталган. Азыркы сүрөт искусствосу экспрессионизм, (Абд аль-Латиф Муфиз), салттуу араб каллиграфиясы (Абд аль-Илан аль-Араб), реализм (Абд-аль-Азиз бин Мухуммад аль-Халиф, Рашид Свар, Ахмад Синни ж. б.) сыяктуу ар кандай багытта өнүккөн. 1983-жылы уюшулган сүрөтчүлөр коому-салттуу жана заманбап искусство көргөзмөлөрүн уюштуруп турат. Ошондой эле тилин, динин ж. б. улуттук каада-салттарын кадырлашат. Фольклордук чыгармалары, айрыкча салт ырлары өнүккөн. Көлөмдүү көркөм адабий чыгармалары бар. Ад.: ''Бодянский В. Л.'' Современный Бахрейн. М., 1976; ''Журавлев А. Ю.'' Социально-экономическое развитие Бахрейна (1930–1990), Большая Российская энциклопедия. 3 Т. М., 2005.
[[Category: 2-том]]

БАФФИН ДЕӉИЗИ

2024-07-29T03:43:48Z

Ayday:

'''БА́ФФИН ДЕӉИЗИ ''' – Түндүк Муз океандагы жарым-жартылай туюк деӊиз. Гренландия аралы менен Канадалык Арктика архипелагынын аралыгында. Дейвис кысыгы аркылуу Атлантика океаны менен кошулат. Аянты 530 миӊ ''км''2. Эӊ тереӊ жери 2414 ''м''. Суунун температурасы жайында 4–5°Сден 0°Сге чейин, кышында –1°Сден төмөн. Жылдын көп мезгилинде муз каптап жатат, айсберг көп. Туздуулугу 30–34%. Суткасына эки жолу ташкындайт (4 ''м''ге чейин). Балык (треска, сельдь ж. б.) кармалат. Англиялык уюл изилдөөчү У''. Баффиндин'' ысмынан аталган.
[[Category: 2-том]]

БАТЫШ ЧОӉ ЧҮЙ КАНАЛЫ

2024-07-29T03:36:51Z

Ayday:

'''БАТЫШ ЧОӉ ЧҮЙ КАНАЛЫ ''' – Кыргызстандагы эӊ ири сугат тармагы. Чүй суусунан (Чыгыш Чоӊ Чүй каналынын суу алуучу курулмасынан 40 ''км'' төмөнүрөөк) башталып, Чүй өрөөнүн чыгышынан батышты карай кесип өтүп, аягы Казакстан аймагынан бүтөт. Узундугу 145 ''км;'' 82 миӊ ''га'' жерди сугарат. Суу чыгымы баш жагында 43 ''м2/сек,'' эӊ көп чыгымы 55 ''м3/сек.'' Канал 1940-жылы курула баштап, Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде (1943) кол менен казылган. Каналдын калган бөлүгү 1958-жылы курулуп бүткөн, 1951–54-жылдарда каналга аралыктан башкарылуучу дамба боюна 7 кичи ГЭС курулган.
[[Category: 2-том]]

БАШ

2024-07-23T10:18:25Z

Ayday:

'''БАШ ''' – адам жана жаныбарлардын денесинин жогорку же алдыӊкы бөлүгү. Анда борбордук нерв системасы, сезүү органдары, тамак сиӊирүү, дем алуу системаларынын алдыӊкы бөлүктөрү жайгашкан. Баштын жайгашуусу менен кыймылы ар бир класстагы жаныбарларда түрдүүчө. Балыктар, жерде-сууда жашоочуларда – кыймылсыз, ал эми сүт эмүүчүлөрдө, канаттууларда, сойлоочуларда моюн омурткалары болгондуктан, кыймылдуу келип, туш-тарабын кароого (киттен башкасы) жөндөмдүү. Көпчүлүк курттарда б а ш б ө л ү к деп аталат, анткени башы тулкусунан бөлүнбөйт. Адамдын Башы башка жаныбарлардыкынан айырмаланып өзгөчө өөрчүгөн кыймылдуу биринчи моюн омурткасы (атлант) менен бириккен.
[[Category: 2-том]]