https://encyclopedia.edu.kg/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2+%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2026-04-18T14:28:50Z Колдонуучунун салымы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79709 2026-04-15T02:25:18Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Христос туулгандан мурунку жана андан кийинки мезгилдеги гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Эмгек негизинен байыркы кытай тарыхый даректерин анализдөөгө багытталып, анын ичинде Чыгыш Түркстанды мекендеген эл-уруулардын этногенезине басым жасалган. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «[[түрк]]», «[[ашина]]», «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Булардан тышкары 638-жылы [[Батыш түрк кагандыгы]]нын эки хандыкка ажырап, [[Иле дарыясы]]нын батышынан [[Аму-Дарыя]]га чейинки аймакка ээ болгон [[Дулу-хан]] (638–653) өз ордосун Цзихэ (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүшүнө талдоо жасап, ал тоо [[Тараз]] тарапта экенин көрсөткөн (кара: [[Баласагын]]). Кийинчерээк бул эмгек немец тилине которулуп, кайрадан басылып чыккан. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.<br /> [[Категория:&quot;3-том, 5-85 бб&quot;]]<br /> [[Категория:3-том, 5-85 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79708 2026-04-15T02:09:14Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Христос туулгандан мурунку жана андан кийинки мезгилдеги гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Эмгек негизинен байыркы кытай тарыхый даректерин анализдөөгө багытталып, анын ичинде Чыгыш Түркстанды мекендеген эл-уруулардын этногенезине басым жасалган. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Булардан тышкары 638-жылы [[Батыш түрк кагандыгы]]нын эки хандыкка ажырап, [[Иле дарыясы]]нын батышынан [[Аму-Дарыя]]га чейинки аймакка ээ болгон [[Дулу-хан]] (638–653) өз ордосун Цзихэ (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүшүнө талдоо жасап, ал тоо [[Тараз]] тарапта экенин көрсөткөн (кара: [[Баласагын]]). Кийинчерээк бул эмгек немец тилине которулуп, кайрадан басылып чыккан. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.<br /> [[Категория:&quot;3-том, 5-85 бб&quot;]]<br /> [[Категория:3-том, 5-85 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79707 2026-04-15T02:08:23Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Христос туулгандан мурунку жана андан кийинки гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Эмгек негизинен байыркы кытай тарыхый даректерин анализдөөгө багытталып, анын ичинде Чыгыш Түркстанды мекендеген эл-уруулардын этногенезине басым жасалган. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Булардан тышкары 638-жылы [[Батыш түрк кагандыгы]]нын эки хандыкка ажырап, [[Иле дарыясы]]нын батышынан [[Аму-Дарыя]]га чейинки аймакка ээ болгон [[Дулу-хан]] (638–653) өз ордосун Цзихэ (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүшүнө талдоо жасап, ал тоо [[Тараз]] тарапта экенин көрсөткөн (кара: [[Баласагын]]). Кийинчерээк бул эмгек немец тилине которулуп, кайрадан басылып чыккан. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.<br /> [[Категория:&quot;3-том, 5-85 бб&quot;]]<br /> [[Категория:3-том, 5-85 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=79706 2026-04-15T01:46:41Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АШИНА ‒''' көчмөн түрк элин бириктирип, зор [[империя]] түптөөгө негиз салган байыркы ак сөөк, тектүү уруулардын бири; [[гунн]] (сюнну) доорунан түрк элинин өзөгү ушул уруунун айланасында калыптанган. Ашина уруусу тууралуу маалыматтар алгач [[уламыш]] түрүндө байыркы Кытайдын «Бэй ши» (304–436), «Чжоу шу» (556–81), «Суй шу» (589–619) ж.б. династияларынын тарыхында кездешет. Алардын биринде түрктөрдүн байыркы ата-теги Батыш деңизинин (Сихай) батышында бир аймакта жашап, «ашина» деп аталганы жана гунн урууларынын өзүнчө тукуму болгону, кийинчерээк кошуна уруулардын бири тарабынан талкаланып, толук кырылганда, он жашар бала гана тирүү калганы, көп өтпөй анын уругу кайрадан көбөйгөнү тууралуу айтылат. Ошондой эле Вэй императору Тхай-вунун (440–451) тушунда Ашина азырак урук-туугандары менен жужаңдарга качып келип, [[Алтай]] (Цзиньшань) тоолорунун түштүгүн конуштап калышканы эскерилет. Жаратылышы боюнча Алтай тоолору жоокерлердин жортуулга кийген баш кийми – [[туулга]]га окшош болгондуктан алар [[моңгол]] тилиндеги «дуулга» деген сөз аркылуу өзүлөрүн «тукюе» деп аташкан. Башка бир уламышта 70 бир туугандан турган түрктөр гунндардын түндүгүндөгү Со деген аймакты мекендеп, аларды Апанбу деген башчысы бийлегени, бир туугандардын бири Ичжини-нишыду дегендин энеси [[карышкыр]] болгону жана ал эки аял алып, биринчи аялы 4 уул төрөп, экинчи уулу «Цигу» деген ат менен Афу (Абакан) менен Гянь (Енисей) дарыяларынын ортосунда падышалык кылса, эң улуусу Надулу-ше он аял алып, анын кичүү аялынан Ашина туулганы айтылат. Азыркы учурда мындай уламыштардын жаралышы, алардын чечмелениши же чын-төгүнү боюнча түрдүү илимий пикирлер калыптанган. «Цигу» деген [[антропоним]] негизинен «кыргыз» [[этноним]]ине тиешелүү болуп, алгач француз синологдору Ж. [[де Гин]] (1721–1800), С. Жюльен (1797–1873) «ги-гэ» деп чечмелешсе, орус лингвисти С. E. [[Яхонтов]] (1926–2018) кийин «кигу» деп окуган (кара: [[Байыркы кыргыздар]]). Мындай [[термин]] башка жазма маалыматтарда жолукпайт жана кытай тарыхчылары тарабынан түшүндүрмө берилбей, Н. [[Бичурин]]де да чечмелеген эмес. Я. В. Пилипчук ашина уруусунун жаралышына түздөн-түз «гяньгундар» катышып, алардын түпкү тегин «сак-юэчжилер» түзгөнүн эскертет. Көпчүлүк окумуштуулардын (мисалы, В. В. [[Бартольд]], С. П. Толстов ж. б.) пикиринде «ашина» бир аскер союзуна бириккен бир нече уруулардын жалпылама аталышы болгон. А. [[Бернштам]], Ю. Зуев, Д. Савинов, С. Кляшторный ж.б. ашина уруусунун аталышын сактардын «asana» (кадырлуу, урматтуу) деген сөзүнө байланыштырып, алардын түпкү теги сак-усундардан тараганын белгилешет. С. Г. Кляшторный жергиликтүү индоевропалык калк менен тыгыз байланышуу аркылуу ашина уруусунун калыптанышынын биринчи этабы азыркы [[Чыгыш Түркстан]] жана Кытайдын батыш аймактарында (Ганьсу-Гаочан) аяктаган деген тыянакка келген. Анын пикиринде бул мезгил биздин замандын III кылымдарында башталып, 460-жылга (түрктөрдүн Алтайга оошу) чейин созулат. Ашина жана [[усундар]]га тиешелүү жазма булактардагы маалыматтарды салыштыруудан кийин Ю. Зуев бул эки уруунун [[этника]]лык жакындыгын эскертет, бирок ашина уруусунун [[тотем]]и карышкыр (бөрү) болсо, усундар каргага сыйынышкан. Бөрүнүн [[моңгол тили]]нде «шоно//чино», ал эми «а» [[аффикс]]и [[кытай тили]]нде урмат-сый белгиси катары колдонгондуктан, Н. Бичурин, Л. Гумилев, М. Артамонов ж.б. аларды байыркы моңгол урууларына байланыштыркан. [[Авеста]]дагы «күлүк атчан турлар» жана хунндардын ичиндеги (3-кылым) «күчтүү, кадырлуу» уруулардын бири «ту-гэ» уруусун мисал кылган Д. Е. Еремеев «түрк» этнониминин чыгышын байыркы ирандыктарга байланыштырат. А. Кононов боюнча түрктөр алгач «ашина» уруусунун тукумуна гана таандык саясий термин болуп, кийин ал түрк каганындыгына бириккен уруулардын жалпылама атына айланган. П. Пельонун пикиринде кытайлыктар колдонгон «ту-кюе» формасы алгач моңгол тилинен кирген «түрк» деген сөздүн көптүк түрү «ат» («ит», «үт», башкача айтканда «түрк + үт») болгон. 545-жылы 50 миң түтүн т[[еле уруулары]] (С. Г. Кляшторный боюнча «гаоцзюй/теле – өзүлөрүн огуздар» деп аташкан) жужаңдарга каршы көтөрүлүш чыгарган, кийинки жылы алар түрктөр менен союзга биригип, бийлик ашина уруусунун кол башчысы (542–552) [[Бумын]] (кыт. Тумынь, байыркы түрк тилинде Bumyn) каганга тийген. Ал 551-жылы Батыш Вэй императору Тайцзу менен союз түзгөн жана жужаңдарды кайра талкалагандан кийин «Или-кэхань» (айрым окумуштуулар боюнча «ilig gaγan») «Ил-хан» – «жалпы түрк элинин ханы») деген наам алып, натыйжада Улуу Түрк кагандыгы түзүлгөн. Анын уулу Кара-Ысык хан (552–553) жужаңдарды толук кыйратып, Мукан кагандын (553–572) тушунда алардын акыркы калдыктары талкаланган. Ушул учурда түрктөр Алтайга толук ээлик кылып, чыгыштагы чек арасы Хинган тоолоруна жеткен (кара: [[Чыгыш түрк кагандыгы]]). Кагандыктын батыш бөлүгүнө бийлик жүргүзгөн [[Истеми каган]]дын тушунда (554–576) сасаниддик [[Иран]] жана [[Византия]] менен саясий алака түзүлүп (кара: [[Батыш түрк кагандыгы]]), [[Орто Азия]]дагы эфталиттердин мамлекети талкаланган. 560-жылы [[Ташкент]] (Чач, Таш) оазиси жана Зарафшан ойдуңу, 565-жылы [[Согду]] каратылган. 570–576-жылы түрктөр Түндүк [[Кавказ]]дан [[Крым]]га чейинки зор аймакка ээ болуп, 576-жылы [[Боспор]]ду басып алгандан кийин [[Улуу жибек жолу]] Түрк кагандыгынын толук көзөмөлүнө өткөн. Бийликтин башында каган, андан кийин кагандын жакын тууганы «жабгу», 3-орунда «шад», «элтебер», «тутуктар» турган. Шаддар негизинен облусту бийлеп, кагандын бардык туугандары «тегин», ал эми жогорку даражадагы чиновниктер «тархан», 24 класстан турган эң төмөнкү баскычтагылар «буюрук» деп аталган. Социалдык жактан ак сөөк («бектер»), карапайым эл («кара будуң») жана согушта колго түшкөн кулдар («таттар») деген үч катмардан турган. 568-жылы Түрк кагандыгы төрт, 576-жылы сегиз облуска бөлүнүп, кагандын ордосу Алтайда жайгашкан. Тобо хандын (кытайча «Tobokehan», грекче «Арсила», С. Г. Кляшторный боюнча «Таспар каган», Л. Гумилёв боюнча «Табак» же «Тапу хан») тушунда (572–581) ич ара келишпестиктер күчөгөн жана 581-жылы Кытайдагы династиялык төңкөрүшкө байланыштуу жибекти тышка чыгаруу токтотулуп, натыйжада Түрк кагандыгы алсырай баштаган. 598-жылы Кытай менен түрктөрдүн ортосунда согуш башталып, Жангар башында турган чыгыш түрктөрү Суй империясын колдоп чыккан. 603-жылы Түрк кагандыгы экиге бөлүнүп, Батыш түрк кагандыгын Ил-тегин (Нили-хан) Буюрук (603–604), Чыгыш түрк кагандыгын Жангар Кимин-каган (603–608) бийлеп калган. Көптөгөн манасчылар (мисалы, саруулардан Алаш; саяктан Кыштообай уулу Медер; бугудан Дыйкамбай, Акылбек; сарыбагыштан [[Найманбай]]; белгилүүлөрдөн [[Сагымбай Орозбаков]], [[Тыныбек]] ж. б.) менен баарлашып, алардын өз оозунан Огуз-хандын тарыхын тактаган Б. [[Солтоноев]] Жакыптан мурунку [[Манас]]тын ата-бабалары 1) Түмөн, 2) Бөөн хан, 3) Кара хан болгонун белгилеп кеткен. <br /> <br /> Ад.: Бартольд В. В. Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии. /Соч., Т. II. Ч. 2. М., 1964; Кляшторный С. Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии.  М., 1964; Еремеев Д. Е. Этногенез турок (происхождение и основные этапы этнической истории). М., 1971; Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993, Т. 2; Гумилев Л. Н. Байыркы түрктөр. Б., 1999; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Караев Ө. Байыркы түрктөр жана алгачкы огуз-түркмөндөр. //«Манас» университетинин коомдук илимдер журналы. Б., 2003; Бичурин (Иакинф) Н. Я. Байыркы мезгилде Орто Азияда жашаган элдер жөнүндө маалыматтар жыйнагы. /Кырг. котормо, Б., 2016; Пилипчук Я. В. Тюркские каганаты рода ашина в истории Евразии /Проблемы древней и средневековой истории Чача. Lambert Academic Publishing (Германия), 8-й выпуск. 2022. <br /> <br /> ''Ө. Караев.''&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79705 2026-04-15T01:43:04Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Булардан тышкары 638-жылы [[Батыш түрк кагандыгы]]нын эки хандыкка ажырап, [[Иле дарыясы]]нын батышынан [[Аму-Дарыя]]га чейинки аймакка ээ болгон [[Дулу-хан]] (638–653) өз ордосун Цзихэ (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүшүнө талдоо жасап, ал тоо [[Тараз]] тарапта экенин көрсөткөн (кара: [[Баласагын]]). Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.<br /> [[Категория:&quot;3-том, 5-85 бб&quot;]]<br /> [[Категория:3-том, 5-85 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%AB%D0%9D&diff=79704 2026-04-15T01:41:43Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БАЛАСАГЫН''' (Баласагун, Беласакун, Валасакун, Balāsāḡūn) – орто кылымдардагы [[Орто Азия]]дагы ири шаарлардын бири. Көптөгөн араб-перс жазма булактары боюнча [[мусулман]] өлкөлөрүнө даңкы тараган даңазалуу шаар болуп, бир кылымга чукул убакыт кара кытайлар аны борбор кылып турган. Бирок Баласагын шаарынын жайгашкан орду азыркы учурга чейин так аныктала элек. Шаар тууралуу маалымат алгач [[Селжук]] мамлекетинин (1037–1194) вазири (1063–1092) Низам ал-Мулктүн «Саясат китеби» (орусчасы «Сиасет-намэ. Книга о правлении везира XI столетия Низам ал-Мулька») деген эмгегинде [[Саманиддер]] империясынын (875–999) эмири (914–943) Наср II б. Ахмадды өлтүрүү үчүн козголоңго байланыштуу 942–943-жылдары эскерилет. Козголоңчулар мусулман өлкөсүнө (Дар ал-Ислам) чектеш жердеги Баласагынды динсиз түрктөрдөн бошотуп алууну шылтоо кылып, аскер чогултушкан. Мындан мурун ал шаарды «[[каапыр]] түрктөр» басып алган айтылат. [[Ал-Макдиси]] (X к. аягы) менен [[Махмуд Кашгари]] (XI к.) багытын да, аралыгын да көрсөтпөй, Баласагын шаарынын жанында казылган аңы, дубалы жана цитадели сакталган [[Ордо]] (Орду, Урду), ошондой эле Шу (Чу) шаарларын жайгаштырышкан. Булардан тышкары Ал-Макдиси Баласагынды берекелүү жерге курулган эли көп чоң кыштак катары белгилейт. Муну менен кошо ал тактоо иретинде Орду шаары «Сыр-Дарыянын төмөкү агымынан» орун алган «кичирээк шаар» болуп, анда «[[түркмөндөр]]дүн (б. а. түрк; В. [[Бартольд]] боюнча огуздар) падышасы» жашап, Исфиджабга салык төлөп турганын эскертет. Кытай тарыхчылары Оуян Сю жана Сунн Ци тарабынан 941–945-жылдары редакцияланган «[[Тан династиясынын тарыхы]]нда» (Синь Таншу) бул шаар адамдын ысмына байланыштуу «генерал Пейлонун шаары» (Пэйлоцзянцзюнь) деп аталган. Абу Райхан [[Беруни]] (973–1048) жазган «Масуддун астрономия жана жылдыздар боюнча таблицасында» (ал-Канун ал-Масуди фи-л-хайа ва-н-нуджум) Баласагын 91° 30′ узундук, 44° 40′ кеңдикте деп көрсөтүлөт. Шаардын жайгашкан жери боюнча кызыктуу бир нече маалымат М. Кашгаринин сөздүгүнөн (кара: [[Диван лугат ат-түрк]]) жолугат. Анын биринде түрктөрдүн Шу аттуу бир падышасы Баласагынга жакын шаар куруп жатып, Зулкарнайндын (А. [[Македонский]]'','' б. з. ч. 356–323) аскери келе жатканын угуп, чалгындап келүү үчүн 40 жоокерин Кожент дарыясына жиберет. Алар түн ката кайтып келип, А. Македонскийдин аскери дарыядан өткөнүн билдиришкен. М. Кашгари андан ары өзүнүн сөздүгүндө [[жикилдер]] (чигилдер) Баласагынды «Куз-Улуш» (улуш – кыштак) деп аташса, жергиликтүү калк аны «Куз-Орду» деп атарын белгилейт. Сөздүктө «куз» деген сөз «тоонун тескей бети» б. а. кандайдыр бир нерсенин «маңдай-тескейи» деген мааниде түшүндүрүлгөн. Кийинки жолу М. Кашгари «Баласагун» менен «Кужнар Башынын» орто ченинде  «Занби арт»  деген ашуу болгонун көрсөтөт (Занби – кара чегиртке, арт – ашуу). В. В. Бартольд (1869–1930) бул «[[Шамшы]]» ашуусу болушу мүмкүндүгүн божомолдогон. Бирок бул жерде ал мынча бийиктикке (2300–3570 м.) кара чегирткелер чыдап, жашай албай турганын эске алган эмес. Ошондой эле Диван лугат ат-түрктө «Кулбак деген түрктөрдүн олуясы Баласагын тоосуна» келип, кара ташка  өз колу менен «Теңирдин кулу Кулбак» деп чегип кеткени айтылат. Бул таш азыркы Т[[алас өрөөнү]], Кара-Жылга тоосундагы Кулансай капчыгайынан табылган. Ригобер Бонне (Rigobert Bonne) тарабынан [[Париж шаары]]нда 1791-жылы чыккан «Тартариянын» картасында чыгышы [[Талас суусу]], батышы [[Фергана]] (Fergana) жана Коженттин (Kogend) орто ченине Баласагын (La Haute ou Balasagun) аймагы жайгаштырылган. Баласагын шаары тууралуу бир нече кошумча маалымат [[Ибн ал-Асир]]дин (1160–1233/34) «[[Ал-камил фи-т-та’рих]]» (Тарыхтардын толук жыйнагы) деген көлөмдүү эмгегинде да кезигет. Ал боюнча Баласагын жана [[Кашкар]]га караштуу аймактардагы мусулмандар турган шаарларды тынымсыз чаап, тынчтык бербеген 10 000 түтүн түрк эли хижранын 435-жылы (10. 08. 1043–28. 07. 1044) «сафар» айында (мусулман ай санагы боюнча 2-ай) 20 миң баш койду курмандыкка чалып, [[ислам дини]]н кабыл алганы айтылат. Ал маалымат боюнча «баласагындыктар» жайкысын «Булгарды» жайлап, кышкысын Баласагындын айланасын кышташкан. М. Кашгари боюнча Булгар, Сувар, Бажанак жерлери «Рус менен Румга» жакын жайгашкан. Араб тарыхчысы [[Абу-л-Фида]]  (1273–1331) Баласагынды (Balâsâghoûn) 7-аймакка (иклим) киргизип, Кашгардан «анча алыс эмес» экенин жана К''.'' [[Птоломей]]дин (100–170) [[астрономия]]лык таблицасына таянып, ошол заманда [[арабдар]] түзгөн «Узундуктар китебине» (Китаб ал-атвал) ылайык 91° 35' узундук, 47° 40' кеңдикке, Кашкарды (Qâschgar ou Kâschghar) 6-аймактагы 96° 30' узундук, 44° кеңдикке жайгаштырган. Анын эмгегинде Фараб округу анча чоң эмес (баш-аягы бир күндүк жол) болуп, округдун борбору Кадар (Kadar) аталса, округдун атындагы Фараб шаары Баласагындан анча алыс эмес болгон. Булардан тышкары Баласагын шаары тууралуу айрым маалыматтар Абу Саид [[Гардизи]]нин (1008/09-жылдары туулган) «Кабарларды кооздоп сүрөттөө» (Зайн-ал-ахбар), Ала ад-дин Ата Малик ибн Мухаммед [[Жувейни]]нин (1226–1283) үч томдук «Дүйнөнү жеңип алуучунун тарыхы» (Тарих-и-жехангуша) жана [[Жамал ал-Карши]]нин (1230–1315) «ас-Сурах сөздүгүнө кошумча» (Ал-Мулхакат би-с-Сурах) сыяктуу ж. б. эмгектерде кезигет. 1133–1141-жылдар аралыгында Баласагын [[кара-кытайлар]]га карап калган. Жувейни «кара кытайлардын хандары тууралуу» баянында алар алгач 80 киши болуп, Кытайдан качып чыгып, кыргыздардын өлкөсүнө келгенин, бирок алардан сокку жеп, Эмил суусунун жээгине шаар курушканын жазган. Ал жерден кара кытайлар жергиликтүү түрк ж. б. элдер менен биригип, саны 40 миңге жеткенде «Баласакун аймагын» көздөй жылат. Бул учурда Баласагынды илгерки [[Афрасиаб]] тукумунан чыккан аты-жөнү белгисиз адам ([[илек-хан]]) бийлеп, анын өлкөсү түрк урууларына караштуу карлук менен каңдылар тарабынан таланып-тонолуп, коргонууга алы келбей, кара кытайлардын ханынан жардам сурайт. Натыйжада Баласагын тынчтык жолу менен кара кытайлардын борборуна айланып, алардын ханы «''[[гурхан]]''» наамын алат. Кийин жагында [[наймандар]]дын ханы Күчлүк [[Чыңгыз хан]]дан качып келип, гурхандын кызына үйлөнөт. Көп өтпөй ал [[Хорезм]] шах менен биригип, кайра гурхандын өзүнө каршы согуш ачат. Адегенде анын «Озкендеги» казынасын чаап алып, Баласагынга жакын «Чинуч» деген жерде гурхандын колунан жеңилип калган. [[Мухаммед Хайдар]]дын маалыматында Баласагын 95 жыл бою кара кытайлардын борбору катары кызмат кылган жана [[Аму-Дарыя]]нын чыгышын мекендеген калк толук ага хараж төлөп турган. Тарыхый маалыматтардын көбүндө Баласагында негизинен мусулман дининдеги калк басымдуулук кылганы айтылат. Мисалы, Жувейни боюнча 1210-жылы шаар кара-кытайлардын 16 күндүк курчоосунда калып, 47 000 мусулман каза болгон. [[Махмуд ибн Вали]] (XVII к.) Баласагын шаарында бир учурда кыркка чукул чоң жана 200гө жакын кичирээк мечит болгонун көрсөтүп, болжол менен 1640-жылдары Баласагын шаарын өз көзү менен көргөн бир кашкарлыкка таянып, шаарды кум басып, ээн калганын, кум үстүнөн төрт-беш кулач (зира) чыгып турган минарет, сарай, медреселердин чатыры төрт фарсанг (перстердин чен бирдиги боюнча 1 ''фарсах'' = 5549 м) алыс жерден көрүнүп турганын белгилейт. Баласагын шаары, анын аталышы (этимологиясы), жайгашкан орду тууралуу оозеки маалымат белгилүү манасчы [[Балыкооз]]дун (1799–1887) Отор хан деген [[санжыра]]сында жолугат. Анда жалпы огуздарды кыргыздан чыккан бийлер бийлеп, [[Сыр-Дарыя]]нын боюна ордо курдурат. Адегенде ал жөн эле «Ордо», Ороз хандын тушунда «Ороздун ордосу» деп аталып калат. Ороз хан өлгөндө ирандыктар (кол жазмада «ерен», «ерендер») огуздарды чаап, шаарларын алып, тынчтык бербейт. Ошондо алар кеңешип, Ороздун уулу Оторду хан көтөрүшөт. Азыркы [[Иран]] мамлекети 1935-жылга чейин расмий [[Персия]] (Фарсы, Парса) аталса, байыркы [[Сасандар]] өлкөсүнүн (б. з. 224–651) падышасы өз учурунда «Эран жана Анерандын шахтар-шахы» деп аталып турганы белгилүү. Отор хан көтөрүлгөндөн кийин ирандыктарга каршы жүрүшкө чыгып, Үргөнч, [[Самарканд]] шаарларын кайра кайрып алат жана атасы «Ороздун ордосун» оңдоттурат. Санжырада Отор хан өзүн аялы менен аргымактарга мингиздирип, ошондой эле өзүнөн мурунку хандарын сүрөтүн тарттырып, ордодо музей сыяктуу ажайыпканага койдурганы айтылат. Ушундан баштап ал «Отордун ордосу» деген аталышка ээ болот. Отор хандан кийин анын уулу Баласагын хан болуп, Отордун ордосуна жакын жерге жаңы ордо курдуруп, ал «Баласагын» аталып калат. Санжырада булардан тышкары Баласагын хан [[Иле]], [[Каркыра]], Кеген, [[Ысык-Көл]], [[Чүй]], [[Талас]], [[Нарын]]дан Ысар-Көлөпкө чейин нечендеген шаар курдуруп, элди отурукташтырганы айтылат. Байыркы Кытайдын жазма тарыхында ([[Тан-шу]]) 638-жылы батыш түрк уруулары чогулуп, Иби Дулу-хан деген ат менен Юйгу Шени хан шайлап, ал Хилишиге каршы согуш ачканы айтылат. Бирок согуштан эч майнап чыкпай, кийин бул экөө Иле өзөнүнүн боюнда тынчтык келишимин түзүшүп, аталган өзөндүн батышын Дулу, чыгышын Хилиши алган. Ушундан тартып Батыш түрк уруулары эки хандыкка бөлүнөт жана Дулу-хан өз ордосун «Цзихэ» (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүп, аны «түндүктөгү ордо» деп атайт. Ал хандыктын ичинде «Сяоми» (Согду) менен «Гйегу» [Хягас] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) болгон. [[Француз]] чыгыш таануучусу Жозеф [[де Гин]] (Joseph de Guignes, 1721–1800) «Цзихэ» [[Тараз]] тарапта экенин чечмелеген. Илимий чөйрөдө Баласагын шаары тууралуу дал ушундай бири-бирине карама-каршы бир нече гипотезалар жолугат жана далилдүү, илимий так фактылар жетишсиздигине байланыштуу анын жайгашкан жери тууралуу маселе азыркыга чейин толук чечиле элек. Алгачкылардан орус чыгыш таануучусу В. В. Григорьев (1816–1881) ал-Макдисиге таянып, Испиджаб (Аспиджаб) менен Тараздан ары «Түркстан» башталат, «Баласагын чек арадагы шаар болгон» деген тыянакка келген. Ошол эле ал-Макдисинин маалыматтары жана М. Хайдардын эмгегиндеги баш-аягы бир айлык жол болгон «Джуд» (Jud) аймагын азыркы Чүй өрөөнү деп эсептеген В. В. Бартольд өзүнүн 1890-жылдары жазган илимий изилдөөлөрүндө шаарды аталган өрөөнгө жайгаштырат. М. Хайдардын эмгегинде Чүй (Chu) өзүнчө аталып, анда Козу-Башы деген жер болгон. Ал эми «Джудда» бир нече ири шаар жана минарет, мечиттердин калдыктары сакталып, бирок аталышы белгисиз калгандыктан моголдор алардын бардыгын «Мунара» (Минара) деп аташканын, анын биринде 1311–1312-жылдары көз жумган баласагындык имам Мухаммеддин бейитиндеги ташка чегилген жазуусу сакталуу турганы айтылат. Аталган таш плита азырынча табыла элек. А. Жувейни жана ошол эле М. Хайдардын эмгектерин далил кылган дагы бир чыгыш таануучу Н. Ф. Петровский (1837–1908) өзүнүн макаласында В. В. Бартольддун жогорудагы божомолун толук жокко чыгарып, шаарды Кашкарга жакын «Сугун» деген жерге жайгаштырууга аракет кылган. Мындан кийин Абу-л-Фида келтирген географиялык координаттарга таянган  В. В. Бартольд Баласагын шаары «Ауле-Атанын түндүк-чыгышында жайгашы мүмкүн» деген пикирге келет. В. В. Бартольддун мындай болжолдуу пикирине таянган А. Н. Бернштам (1910–1956) да өзүнүн 1938–1940-жылдардагы археологиялык казууларынын негизинде «азыркы [[Ак-Бешим]] шаар калдыгы байыркы Баласагун» деген тыянакка токтогон. В. В. Бартольддун 1897-жылы жарыяланган эмгегинде (Отчёт о поездке в Среднюю Азию с научною целью) Н. Ф. Петровскийдин далилдерин илимий талдоого алып жатып, «Баласагундун кайда жайгашканы тууралуу маселени» чечүүгө маалыматтар азырынча жетишсиз экенин мойнуна алган. Ал эми 1953–1954-жылдары мурунку археологиялык  казууларды уланткан Л. Р. Кызласов (1924–2007) Ак-Бешимде калк VI–X кылымдарда гана жашаганын, мечиттер болбогонун, X кылымда шаар жашоосун токтотконун, демек анын XI–XII кылымдарда [[караханиддер]]дин борбору болуп, XIV кылымга чейин эл жашаган Баласагын болушу мүмкүн эместигин жарыялайт. Анын мындай көз карашын кыргызстандык археолог П. Н. Кожемяко (1918–1973) да колдоп чыккан. Акыркы мезгилдерде мындай, бири-бирине карама-каршы, кайчы пикирлердин натыйжасында айрым казак окумуштуулары (мис., У. Х. Шалекенов) Баласагын шаары азыркы [[Жамбыл облусу]]нун Чүй (Шу) районунун аймагындагы байыркы Ак-Дөбө (Актөбө) шаар калдыгы деген жыйынтык чыгарышты. Бирок алардын жыйынтыгы чектелүү, тандамал фактыларга гана негизделгендиктен, мурун-кийин илимий талдоого алынган байыркы Баласагын шаарына тиешелүү бардык маселелерге чекит коюу мүмкүн эмес. Баласагындын жайгашкан жери тууралуу илимий талкуулар азыркы учурга чейин уланууда.<br /> <br /> Э. Турганбаев<br /> <br /> Ад.: Géographie d'Aboulféda, Traduite de l'arabe en francais et accompagnée de notes et d'éclaircissements par M. Reinaud. Paris, Imprimerie nationale, 1848. Tome II, Première partie; Guignes Joseph de, Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mogols, et des autres Tartares occidentaux, &amp;c. avant et depuis Jésus-Christ jusqu'à présent. Paris, Desaint &amp; Saillant, 1756-58. T. I; Караханиды в Мавераннагре по Тарихи Мунедджим-баши в османском тексте /Пер. и прим. В. В. Григорьева. СПб., 1874; Петровский Н. Ф. Башня «Бурана» близ Токмака. //Туркестанские ведомости (ТВ) № 25 от 7-го (19) апреля 1894 г.; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кызласов Л. Р. Раскопки древного Баласагуна. //Вестник МГУ. 1953, № 11; Кожемяко П. Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины. Фр., 1959; Кызласов Л. Р. Работы Чуйского археологического отряда в 1953–1954 гг. //Труды Киргизской археолого-этнографической экспедиции (КАЭЭ). Под. ред. Г. Ф. Дебеца. Т. II. М., 1959; Бартольд В. В. Отчет о поездке в Среднюю Азию с научною целью 1893–94 г. /Соч. Т. IV. М., 1966; Абу Райхан Беруни. Избранные произведения. Т. V. Ч. 1. Таш., 1973; Умурзаков С. У. К исторической топонимии Киргизии. //Ономастика Средней Азии, М., 1978; Массон М. Е., Горячева В. Д. Бурана: История изучения городища и его архитектурных памятников. Фр., 1985; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Новосибирск, 1989; Мирза Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди. Таш., 1996; Закиров С., Кыргыз санжырасы. Б., 1996; Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. В 2-х томах. /Сост.: Ташбаева К., Ведутова. Т. II. Б., 1998; Бартольд В. В. Работы по исторической географии, М., 2002; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Суяб. Ак-Бешим. Сб., Археологические экспедиции Государственного Эрмитажа. СПб., 2002; Диван Лугат ат-Турк Махмуда ал-Кашгари. /Пер., пред. и комм. З.-А. М. Ауэзовой. А., 2005; Балыкооздун санжырасы. Б., 2009; Шалекенов У. Х. Ещё раз о локализации города Баласагуна. //Вестник КазНУ. Серия историческая. №1 (64). 2012.<br /> [[Категория:2-том, 1-69 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79649 2026-04-14T05:01:23Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Булардан тышкары 638-жылы [[Батыш түрк кагандыгы]]нын эки хандыкка ажырап, [[Иле дарыясы]]нын батышынан [[Аму-Дарыя]]га чейинки аймакка ээ болгон [[Дулу-хан]] (638–653) өз ордосун Цзихэ (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүшүнө талдоо жасап, ал тоо [[Тараз]] тарапта экенин көрсөткөн. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.<br /> [[Категория:&quot;3-том, 5-85 бб&quot;]]<br /> [[Категория:3-том, 5-85 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79648 2026-04-14T04:58:04Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Булардан тышкары 638-жылы [[Батыш түрк кагандыгы]]нын эки хандыкка ажырап, [[Иле дарыясы]]нын батышынан [[Аму-Дарыя]]га чейинки аймакка ээ болгон [[Дулу-хан]] (638–653) өз ордосун Цзихэ (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүшүнө талдоо жасап, ал тоо [[Тараз]] тарапта экенин көрсөткөн. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.<br /> [[Категория:&quot;3-том, 5-85 бб&quot;]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79646 2026-04-14T04:52:58Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Булардан тышкары 638-жылы [[Батыш түрк кагандыгы]]нын эки хандыкка ажырап, [[Иле дарыясы]]нын батышынан [[Аму-Дарыя]]га чейинки аймакка ээ болгон [[Дулу-хан]] (638–653) өз ордосун Цзихэ (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүшүнө талдоо жасап, ал тоо [[Тараз]] тарапта экенин көрсөткөн. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79642 2026-04-14T04:38:28Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН''' Жозеф [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, [[Франция]], Понтуаз – 19. 03. 1800, [[Париж]])] – [[француз]] чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, [[сирия тили]] боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар ([[топоним]]), [[этноним]]дерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн [[кытай]] ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде [[усундар]] «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «к[[ыргыз]]» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. [[Бартольд]], Н. А. [[Аристов]] сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде [[Кыргызстан]]дын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D1%8C&diff=79641 2026-04-14T04:33:02Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page Де Гинь to Де Гин</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[Де Гин]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79640 2026-04-14T04:33:02Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page Де Гинь to Де Гин</p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН ЖОЗЕФ''' [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, Франция, Понтуаз – 19. 03. 1800, Париж)] –француз чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, сирия тили боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал Борбордук Азияндагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар (топоним), этнонимдерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн кытай ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде усундар «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «кыргыз» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: Байыркы кыргыздар) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. Бартольд, Н. А. Аристов сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде Кыргызстандын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет.<br /> <br /> Ад.: '','' Paris, Desaint et Saillant, 1756-1758; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%B5_%D0%93%D0%B8%D0%BD&diff=79639 2026-04-14T04:32:36Z

<p>Турганбаев Элебай: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;ДЕ ГИН ЖОЗЕФ&#039;&#039;&#039; [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, Франция, Понтуаз – 19. 03. 1800, Париж)] –француз чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, сирия тили боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдо...&quot;</p> <hr /> <div>'''ДЕ ГИН ЖОЗЕФ''' [фр. de Guignes Joseph (19. 10. 1721, Франция, Понтуаз – 19. 03. 1800, Париж)] –француз чыгыш таануучусу (синолог), педагог, котормочу, сирия тили боюнча профессор, Лондон Королдук коомунун мүчөсү. Де Гин негизинен дүйнөлүк илимий чөйрөгө «Гунндар, түрктөр, моңголдор жана башка батыш татарлардын жалпы тарыхы» (фр. «Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongoles et des autres Tartares Occidentaux», Париж, 1756–1758) атуу эмгеги менен кеңири таанылган. Ал Борбордук Азияндагы көчмөн элдердин келип чыгышы, байыркы мезгилде алар мекендеген аймактар, ошондой эле кеңири географиялык аталыштар (топоним), этнонимдерди илимий тартипке салып, алардын хронологиялык иретин тактап чыгууга аракет жасалган эң алгачкы эмгек болуп эсептелет. Окумуштуу ошол кезде жарык көргөн кытай ж. б. чыгыш жазма булактарынын батыш авторлорунун эмгектерине салыштырып, тактап чыгып, көптөгөн баалуу маалыматтарга кошумча түшүндүрмө берген. Мисалы, де Гин биринчилерден болуп өз эмгегинде усундар «Иртыш жана Иле дарыяларынан баштап Сайрамга» чейин мекендеп жүргөн деген пикирге келген. Ошондой эле ал «Цигу» деген антропоним «кыргыз» (ki-kou, kie-kou) этнонимине (кара: Байыркы кыргыздар) тиешелүү экенин алгачкы жолу эске алган. Аталган эмгекти өз учурунда В. В. Бартольд, Н. А. Аристов сыяктуу ж.б. илимпоздор өз изилдөөлөрүндө кеңири пайдаланышкан. Борбордук Азия, анын ичинде Кыргызстандын тарыхы жана географиясын окууда бул эмгек баалуу тарыхый булактардын бири болуп эсептелет.<br /> <br /> Ад.: '','' Paris, Desaint et Saillant, 1756-1758; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%9A%D0%90%D0%95%D0%92_%D0%90%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D1%80_%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%83&diff=79581 2026-04-13T04:31:03Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БАКАЕВ '''Ашырбек Бешкемпир уулу [20. 12. 1948, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Чүй облусу]], Ворошилов (азыркы [[Аламүдүн]]) району, [[Таш-Дөбө айылы|Таш-Дөбө айы&amp;shy;лы]]] - генерал-майор (2000). 1966–1967-жылдары Чаек эт комбинатында оператор, Фрунзе шаарындагы курулуш-монтаждоо колоннасында жумушчу, 1967–1970-жылдары Советтик Армиянын катарында курсант, 1970-жылы СССР ИИМдин Оржоникидзе аскердик-командалык окуу жайын (1970), Целиноград мамлекеттик педагогикалык институтунун филоло&amp;shy;гия факультетин (1985), КУУнун юридика факультетин (1999) бүт&amp;shy;көн. 1975–1987-жылдарда Алматы шаарында взвод командири, баш&amp;shy;кы полктун командири, Ка&amp;shy;закстандын ички аскерлер штабынын начальнигинин орун басары жана республикалык гвар&amp;shy;диясынын аскердик күжүр&amp;shy;мөн даярдык бөлүмүнүн на-<br /> <br /> [[File:БАКАЕВ28.png | thumb | none]]<br /> чальниги. 1987–1988-жылдары [[Афганстан]]да аскердик улук кеңешчи, партиялык уюмдун катчысынын орун басары. 1995-1997-жылдарда [[Кыргыз Республикасынын Ички Иштер министлиги|Кыргыз Республикасынын Ички Иштер министрлиги]]нин алыдндагы ички аскерлер ко&amp;shy;мандачысынын 1-орун басары - штаб начальни&amp;shy;ги, 1997-1999-жылдарда [[Ош]], [[Жалал-Абад]] облустарында аскер бөлүктөрүнүн курамын камтыган 3-бригаданы уюштурган ж-а анын командири, 1999-жылдан КР ИИМдин ички аскерлер командачысы. 1999-жылы ал жетектеген ички аскерлердин курама «Шер» отряды Баткен аймагында террорчуларга каршы согуштук аракеттерде күжүрмөндүгү менен айырмаланган. Бакаев- көптөгөн макала, моногра&amp;shy;фиялардын жана [[Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү]]ндө пай&amp;shy;даланылып жаткан 100дөн ашык аскердик тер&amp;shy;миндердин автору. «СССР Куралдуу Күчтөрүндө Ата мекенге кызмат кылгандыгы үчүн» 1-, 2-, 3-даражадагы, Афганстандын 1-даражадагы Алтын жылдыз, Россиянын «Ата мекен алдындагы сиңирген эмгеги үчүн», 1-даражадагы «Улуу Пётр» ордендери жана медалдар, Эрдик медалы менен сыйланган. КРдин Өкмөтүнүн Алтын дипломунун лауреаты (2003). Самбо федерациясынын ардактуу президенти. <br /> [[Category: 2-том, 1-69 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%91%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%92_%D0%9A%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=79571 2026-04-13T02:29:38Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БАЙБОЛОВ''' Кубатбек Калбекович [02. 01. 1952, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Чүй облусу]], Кызыл-Аскер (азыркы [[Аламүдүн]]) району, [[Чоң-Арык айылы]]] – милициянын генерал-лейтенанты (2010). 2-класстагы мамлекеттик кеңешчи. Кыргыз Мамлекеттик университетинин тарых факультетин (1977), СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын жогорку курсун (1979), СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын Кызыл Туулуу институтунун Ташкенттеги филиалын (1983), [[Кыргыз Мамлекеттик Улуттук университети]]нин юридикалык факультетин (1998), И. [[Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик педагогикалык университети]]нин экономика факультетин (2000) бүткөн. 1977–1978-жылдары [[Фрунзе шаары]]ндагы № 64 орто мектебинде тарых сабагынын мугалими, 1978–1992-жылдары СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын органдарында кызматкер, 1983–1984-жылдары [[Афганстан]]дагы терроризмге &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жер астындагы бандиттик түзүлүштөргө каршы күрөшүү боюнча СССР Мамлекеттик маалымат кызматы башкармалыгынын башчысынын кеңешчиси, 1989–1991-жылдары СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын биринчи Башкы башкармалыгынын (тышкы чалгындоо) борбордук аппаратында жооптуу кызматкер, 1991–1992-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик коопсуздук кызматы]]нын төрагасынын жардамчысы, чалгындоо бөлүмүнүн башчысы, 1992–1994-жылдары жеке ишкер, 1995–2007-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши]]нин депутаты (1-, 2-, 3-чакырылыштарынын), 2004–2005-жылдары КР Жогорку Кеңешинде вице-спикер, 2010-жылы [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Коопсуздук Мамлекеттик кызматы]]нын төрагасынын биринчи орун басары, ошол эле учурда Ж[[алал-Абад]] &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; [[Сузак]] райондорунун, [[Ош облусу]]нун коменданты, [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министри]], 2010–2011-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Генералдык прокурору]] болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын Кылмыш (1997), Жазык-процесстик (1999) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жазык-аткаруу (1999) кодекстеринин башкы иштеп чыгуучусу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; авторлорунун бири. Кыргыз Республикасынын негизги мыйзамына өзгөртүүлөрдү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; толуктоолорду иштеп чыгуу үчүн түзүлгөн Конституциялык кеңешмесинин мүчөсү (2005). &quot;Кыргыз парламентчилери коррупцияга каршы&quot; коомдук бирикмесинин жетекчиси (2005). &quot;Реформа үчүн!&quot; оппозиция кыймылынын штабынын мүчөсү (2006).<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%A3%D0%9B%D0%A3-%D0%A5%D0%90%D0%9D&diff=79570 2026-04-13T01:17:52Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДУЛУ-ХАН''' – Батыш Түрк кагандыгынын ханы (638–653). Узакка созулган ич ара карама-каршылыктардын натыйжасында 603-жылы түрктөр (кара: [[Улуу Түрк кагандыгы]]) Батыш жана Чыгыш кагандыктарга ажырап, [[Батыш Түрк кагандыгы]]нын ханы (618–630) Тон-жабгунун тушунда [[Орто Азия]], анын ичинде [[Жети-Суу]] (азыркы [[Кыргызстан]], [[Казакстан]]), [[Фергана]], Чыгыш Түркстандын батышынын көп бөлүгү, ошондой эле [[Алтай]]дан [[Сыр-Дарыя]]га; түндүктө – [[Иртыш]]тан Түштүк Урал – Итилге ([[Волга]]) чейинки аймактар карап калган. Бирок Тон-жабгу өлтүрүлгөндөн кийин [[он ок уруулары]] кайрадан бөлүнүп, 634-жылы чыгыштагы нушиби уруулары Иби Шаболо Шехуну (Л. Гумилёв боюнча Ышбара Эльтериш) хан көтөрүшкөн. Аларга каршы  638-жылы батыш түрк уруулары ([[дулулар]]) Иби Дулу-хан Юйгу Ше деген ысым [түркчө Йукук Ирбис-Дулу хан, кыт. Ипидолу кэхань, өздүк аты Ашина Юйгу хан, пиньинь: «yipiduolukehan», палл.: «Ипидолу кэхань»] менен Юйгу Шени хан шайлап, ал Иби Шаболо Шехуга (Н. Я. [[Бичурин]] боюнча «Хилиши», А. Г. Малявкинде «Делиши») каршы согуш ачат. Бирок согуштан эч майнап чыкпай, кийин бул экөө Иле өзөнүнүн боюнда тынчтык келишимин түзүшүп, аталган өзөндүн батышын Дулу, чыгышын Иби Шаболо алган. Ушундан тартып Батыш түрк уруулары эки хандыкка бөлүнөт жана Дулу-хан өз ордосун «Цзихэ» (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүп, аны «түндүктөгү ордо» деп атаган. Француз чыгыш таануучусу Жозеф де Гинь (Joseph de Guignes, 1721–1800) аны азыркы Тараз шаарына жакын жерде экенин белгилеген. Иби Шаболо хан 639-жылы бийликтен кулап, Ферганада (Баханьна) сүргүндө жүрүп каза болгон. 638–641-жылдар аралыгында Дулу-хан Бома, Сяоми, Гйегу [Байыркы Кытайдын жазма тарыхы ([[Тан-шу]]) боюнча Цзегу, Хягас], [[Ташкент]] өлкөсү (Ши-го), Кангүй (Кан - азыркы Самарканд) ж. б. көптөгөн ээликтерди (мамлекет) өз бийлигине караткан. Натыйжада Аму жана Иле дарыяларына чейинки зор аймакты камтыган кыска мөөнөттүк империя түзүлгөн (кара: [[Байыркы кыргыздар]]). Дулу-хан 653-жылы Тохарстанда көз жумган. Он ок урууларынын ич ара согуштары 656-жылдарга чейин уланып, акыры тан аскери басып киришине жол ачкан. Су Динфан жетектеген аскер алгач [[Чүй суусу]]нун жээгине чейин жетип, нушибилерди багындырган. Андан кийин Батыш түрктөрдүн кол башчысы Ышбара-жабгуну (кытай хроникаларында Ашина Хелу) колго түшүрүп, [[Талас суусу]]на чейин жеткен. Бирок кытайлыктар түрктөрдү номиналдуу гана башкарган, б. а. түрктөр өз алдынча саясат жүргүзүүнү уланта берген. Ышбара-жабгу 659-жылы каза болгон. Н. Аристов азыркы Тараз шаарынын чыгышындагы Акыр-Таштагы байыркы курулуштарга көңүл буруп, аларды [[карлуктар]] менен [[караханид]] доорунан мурунку [[түрктөр]] салганын божомолдогон жана аны куруу үчүн мындай күчтүү державанын башка элде болбогонун белгилеген. Ошондой эле аны бийлиги Алтайдан [[Гиндукуш]]ка жеткен батыш-түрк хандарынын бири «балким Дулу-хан (638–653) же [[Сулу-хан]] (715–738) гана» курдурушу мүмкүн деген тыянак чыгарган.<br /> <br /> Ад.: Бартольд В. В. Соч. Т. II. Ч. 1. М. 1963; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Тексты и исследования. Новосибирск, 1989; Гумилёв Л. Н. Байыркы түрктөр. Б., 1998; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Тексты и исследования. Новосибирск, 1989; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы: очерки истории и быта населения Западного Тянь-Шаня и исследования по его исторической географии. Б., 2001; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Бичурин (Иакинф) Н. Я. Байыркы мезгилде Орто Азияда жашаган элдер жөнүндө маалыматтар жыйнагы. /Кырг. котормо, Б., 2016.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%97%D0%90%D0%9A%D0%9E%D0%92_%D0%A8%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=79559 2026-04-10T10:54:06Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БАЙЗАКОВ''' Шейшенбек Калильбекович [17. 12. 1954, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Ысык-Көл облусу]], Рыбачье (азыркы [[Балыкчы]]) шаары] – милициянын генерал-майору (2011). СССР Ички Иштер министрлигинин Караганды жогорку мектебин бүткөн (1977). 1977–1981-жылдары [[Фрунзе]] шаардык ички иштер башкармалыгында кылмыш иликтөө бөлүмүнүн инспектору, 1981–1983-жылдары Фрунзе шаарынын Октябрь райондук ички иштер бөлүмүндө начальниктин орун басары, 1983–1985-жылдары [[Сокулук]], 1985–1988-жылдары [[Чүй]] райондук ички иштер бөлүмдөрүнүн начальниги, 1988–1991-жылдары [[Кыргыз ССР Ички Иштер министрлиги]]нин кылмыш иликтөө башкы башкармалыгынын өзгөчө маанилүү иштери боюнча улук ыкчам өкүлү, 1991–1993-жылдары [[Талас]], Ысык-Көл облустарынын ички иштер башкармалыгында кылмыш издөө бөлүмүнүн начальниги, 1993–1996-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Ички Иштер министрлиги]]нде экономикалык кылмыштуулукка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коррупцияга каршы күрөшүү боюнча башкармалыгынын начальнигинин 1-орун басары, 1996–2001-жылдары КР ИИМдин уюшкан кылмыштуулукка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; бандитизмге каршы күрөшүү башкы башкармалыгынын (ГУБОП) начальниги, 2001–2010-жылдары Баткен облустук ички иштер башкармалыгынын начальниги, 2010–2011-жылдары КРдин Убактылуу Өкмөтүнө караштуу жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматынын төрагасынын милдетин аткаруучу, 2011–2012-жылдары КР Өкмөтүнө караштуу жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматынын төрагасы, «Менде сый-урмат бар» улуттук аскер бирлигинин төрагасы, КРдин бильярд спорту федерациясынын башкы катчысы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; биринчи вице-президенти. Самбо боюнча СССР спортунун чебери (1972). КРдин таэквондо федерациясынын биринчи вице-президенти (1993). КР ИИМдин бильярд боюнча чемпиону (1999). Бильярд спорту боюнча Бишкек шаарынын вице-чемпиону (2000). «Милициянын отличниги», 3-даражадагы «Манас» ордени (2021), ошондой эле СССР &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кыргыз Республикасынын ж.б. медалдары, Ардак грамотасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган.<br /> <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%A3%D0%9B%D0%A3-%D0%A5%D0%90%D0%9D&diff=79530 2026-04-10T08:39:00Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДУЛУ-ХАН''' – Батыш Түрк кагандыгынын ханы (638–653). Узакка созулган ич ара карама-каршылыктардын натыйжасында 603-жылы түрктөр (кара: [[Улуу Түрк кагандыгы]]) Батыш жана Чыгыш кагандыктарга ажырап, [[Батыш Түрк кагандыгы]]нын ханы (618–630) Тон-жабгунун тушунда [[Орто Азия]], анын ичинде [[Жети-Суу]] (азыркы [[Кыргызстан]], [[Казакстан]]), [[Фергана]], Чыгыш Түркстандын батышынын көп бөлүгү, ошондой эле [[Алтай]]дан [[Сыр-Дарыя]]га; түндүктө – [[Иртыш]]тан Түштүк Урал – Итилге ([[Волга]]) чейинки аймактар карап калган. Бирок Тон-жабгу өлтүрүлгөндөн кийин [[он ок уруулары]] кайрадан бөлүнүп, 634-жылы чыгыштагы нушиби уруулары Иби Шаболо Шехуну (Л. Гумилёв боюнча Ышбара Эльтериш) хан көтөрүшкөн. Аларга каршы  638-жылы батыш түрк уруулары ([[дулулар]]) Иби Дулу-хан Юйгу Ше деген ысым [түркчө Йукук Ирбис-Дулу хан, кыт. Ипидолу кэхань, өздүк аты Ашина Юйгу хан, пиньинь: «yipiduolukehan», палл.: «Ипидолу кэхань»] менен Юйгу Шени хан шайлап, ал Иби Шаболо Шехуга (Н. Я. [[Бичурин]] боюнча «Хилиши», А. Г. Малявкинде «Делиши») каршы согуш ачат. Бирок согуштан эч майнап чыкпай, кийин бул экөө Иле өзөнүнүн боюнда тынчтык келишимин түзүшүп, аталган өзөндүн батышын Дулу, чыгышын Иби Шаболо алган. Ушундан тартып Батыш түрк уруулары эки хандыкка бөлүнөт жана Дулу-хан өз ордосун «Цзихэ» (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүп, аны «түндүктөгү ордо» деп атаган. Француз чыгыш таануучусу Жозеф де Гинь (Joseph de Guignes, 1721–1800) аны азыркы Тараз шаарына жакын жерде экенин белгилеген. Иби Шаболо хан 639-жылы бийликтен кулап, Ферганада (Баханьна) сүргүндө жүрүп каза болгон. 638–641-жылдар аралыгында Дулу-хан Бома, Сяоми, Гйегу [Байыркы Кытайдын жазма тарыхы ([[Тан-шу]]) боюнча Цзегу, Хягас], [[Ташкент]] өлкөсү (Ши-го), Кангүй (Кан - азыркы Самарканд) ж. б. көптөгөн ээликтерди (мамлекет) өз бийлигине караткан. Натыйжада Аму жана Иле дарыяларына чейинки зор аймакты камтыган кыска мөөнөттүк империя түзүлгөн (кара: [[Байыркы кыргыздар]]). Дулу-хан 653-жылы Тохарстанда көз жумган. Он ок урууларынын ич ара согуштары 656-жылдарга чейин уланып, акыры тан аскери басып киришине жол ачкан. Су Динфан жетектеген аскер алгач [[Чүй суусу]]нун жээгине чейин жетип, нушибилерди багындырган. Андан кийин Батыш түрктөрдүн кол башчысы Ышбара-жабгуну (кытай хроникаларында Ашина Хелу) колго түшүрүп, [[Талас суусу]]на чейин жеткен. Бирок кытайлыктар түрктөрдү номиналдуу гана башкарган, б. а. түрктөр өз алдынча саясат жүргүзүүнү уланта берген. Ышбара-жабгу 659-жылы каза болгон.<br /> <br /> Ад.: Бартольд В. В. Соч. Т. II. Ч. 1. М. 1963; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Тексты и исследования. Новосибирск, 1989; Гумилёв Л. Н. Байыркы түрктөр. Б., 1998; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Тексты и исследования. Новосибирск, 1989; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы: очерки истории и быта населения Западного Тянь-Шаня и исследования по его исторической географии. Б., 2001; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Бичурин (Иакинф) Н. Я. Байыркы мезгилде Орто Азияда жашаган элдер жөнүндө маалыматтар жыйнагы. /Кырг. котормо, Б., 2016.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%A3%D0%9B%D0%A3-%D0%A5%D0%90%D0%9D&diff=79500 2026-04-10T05:21:22Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''ДУЛУ-ХАН''' – Батыш Түрк кагандыгынын ханы (638–653). Узакка созулган ич ара карама-каршылыктардын натыйжасында Түрк кагандыгы 603-жылы Батыш жана Чыгыш кагандыктарга ажырап, [[Батыш Түрк кагандыгы]]нын ханы (618–630) Тон-жабгунун тушунда [[Орто Азия]], анын ичинде [[Жети-Суу]] (азыркы [[Кыргызстан]], [[Казакстан]]), Фергана, Чыгыш Түркстандын батышы, ошондой эле [[Алтай]]дан [[Сыр-Дарыя]]га; түндүктө – [[Иртыш]]тан Түштүк Урал – Итилге ([[Волга]]) чейинки аймактар карап калган. Бирок Тон-жабгу өлтүрүлгөндөн кийин [[он ок уруулары]] экиге бөлүнүп, 634-жылы чыгыштагы нушиби уруулары Иби Шаболо Шехуну (Л. Гумилёв боюнча Ышбара Эльтериш) хан көтөрүшкөн. Аларга каршы  638-жылы батыш түрк уруулары ([[дулулар]])  Иби Дулу-хан деген ат менен (пиньинь: «yipiduolukehan», палл.: «Ипидолу кэхань») Юйгу Шени хан шайлап, ал Иби Шаболо Шехуга (Бичурин боюнча Хилиши) каршы согуш ачат. Бирок согуштан эч майнап чыкпай, кийин бул экөө Иле өзөнүнүн боюнда тынчтык келишимин түзүшүп, аталган өзөндүн батышын Дулу, чыгышын Хилиши алган. Ушундан тартып Батыш түрк уруулары эки хандыкка бөлүнөт жана Дулу-хан өз ордосун «Цзихэ» (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүп, аны «түндүктөгү ордо» деп атаган. Француз чыгыш таануучусу Жозеф де Гинь (Joseph de Guignes, 1721–1800) аны азыркы Тараз шаарына жакын жер экенин көрсөтөт. «Цзихэни»батыштагы дулу уруулары Иби Дулу-хан  деген аталыш менен Юйгу Шени такка отургузушкан. Натыйжада дулу жана нушиби урууларынын ортосунда согуш чыгып, эки тарап тең чоң жоготууларга учураган жана 638-жылы Иле дарыясынын боюнда эки тараптуу келишим түзүүгө аргасыз болушкан. Ушул жылдан баштап Батыш түрк кагандыгы экиге ажырап, өз ордосун Цзухэ тоосунун (Ж. Дегиндин пикиринде азыркы) батышына орнотуп, аны түндүктөгү ордо деп атаган. ордосун Цзухэ тоосунун батышына орноткон. Бийликке келгенден кийин үчүн тынымсыз жүрүштөргө чыккан. Иби Шаболо хан 639-жылы бийликтен кулап, сүргүндө каза болгон. 638–641-жылдар аралыгында Дулу-хан Бома, Сяоми, Гйегу [Байыркы Кытайдын жазма тарыхы (''Тан-шу'') боюнча Цзегу, Хягас] ж. б. көптөгөн ээликтерди (мамлекет) өз бийлигине караткан.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%A3%D0%9B%D0%A3-%D0%A5%D0%90%D0%9D&diff=79498 2026-04-10T05:19:25Z

<p>Турганбаев Элебай: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;ДУЛУ-ХАН&#039;&#039;&#039;  – Батыш Түрк кагандыгынын ханы (638–653). Узакка созулган ич ара карама-каршылыктардын натыйжасында Түрк кагандыгы 603-жылы Батыш жана Чыгыш кагандыктарга ажырап, Батыш Түрк кагандыгынын ханы (618–630) Тон-жабгунун тушунда Орто Азия, анын ичинде Жет...&quot;</p> <hr /> <div>'''ДУЛУ-ХАН'''  – Батыш Түрк кагандыгынын ханы (638–653). Узакка созулган ич ара карама-каршылыктардын натыйжасында Түрк кагандыгы 603-жылы Батыш жана Чыгыш кагандыктарга ажырап, Батыш Түрк кагандыгынын ханы (618–630) Тон-жабгунун тушунда [[Орто Азия]], анын ичинде [[Жети-Суу]] (азыркы [[Кыргызстан]], [[Казакстан]]), Фергана, Чыгыш Түркстандын батышы, ошондой эле [[Алтай]]дан [[Сыр-Дарыя]]га; түндүктө – [[Иртыш]]тан Түштүк Урал – Итилге ([[Волга]]) чейинки аймактар карап калган. Бирок Тон-жабгу өлтүрүлгөндөн кийин он ок уруулары экиге бөлүнүп, 634-жылы чыгыштагы нушиби уруулары Иби Шаболо Шехуну (Л. Гумилёв боюнча Ышбара Эльтериш) хан көтөрүшкөн. Аларга каршы  638-жылы батыш түрк уруулары (дулулар)  Иби ''Дулу-хан'' деген ат менен (пиньинь: «yipiduolukehan», палл.: «Ипидолу кэхань») Юйгу Шени хан шайлап, ал Хилишиге каршы согуш ачат. Бирок согуштан эч майнап чыкпай, кийин бул экөө Иле өзөнүнүн боюнда тынчтык келишимин түзүшүп, аталган өзөндүн батышын Дулу, чыгышын Хилиши алган. Ушундан тартып Батыш түрк уруулары эки хандыкка бөлүнөт жана Дулу-хан өз ордосун «Цзихэ» (Tsou-ho) тоосунун батышына көчүрүп, аны «түндүктөгү ордо» деп атаган. Француз чыгыш таануучусу Жозеф де Гинь (Joseph de Guignes, 1721–1800) аны азыркы Тараз шаарына жакын жер экенин көрсөтөт. «Цзихэни»батыштагы дулу уруулары Иби Дулу-хан  деген аталыш менен Юйгу Шени такка отургузушкан. Натыйжада дулу жана нушиби урууларынын ортосунда согуш чыгып, эки тарап тең чоң жоготууларга учураган жана 638-жылы Иле дарыясынын боюнда эки тараптуу келишим түзүүгө аргасыз болушкан. Ушул жылдан баштап Батыш түрк кагандыгы экиге ажырап, өз ордосун Цзухэ тоосунун (Ж. Дегиндин пикиринде азыркы) батышына орнотуп, аны түндүктөгү ордо деп атаган. ордосун Цзухэ тоосунун батышына орноткон. Бийликке келгенден кийин үчүн тынымсыз жүрүштөргө чыккан. Иби Шаболо хан 639-жылы бийликтен кулап, сүргүндө каза болгон. 638–641-жылдар аралыгында Дулу-хан Бома, Сяоми, Гйегу [Байыркы Кытайдын жазма тарыхы (''Тан-шу'') боюнча Цзегу, Хягас] ж. б. көптөгөн ээликтерди (мамлекет) өз бийлигине караткан.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%A8_%D0%A2%D2%AE%D0%A0%D0%9A_%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%AB%D0%93%D0%AB&diff=79465 2026-04-10T01:04:33Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БАТЫШ ТҮРК КАГАНДЫГЫ''' – Улуу Түрк кагандыгынын (кара: [[Ашина]]) экиге бөлүнүшүнүн натыйжасында пайда болгон ири империя (603–704). Түрк кагандыгы 582-жылдан бийлик үчүн узакка созулган ич ара карама-каршылыктардын натыйжасында жиктеле баштап, 603-жылы Батыш жана [[Чыгыш Түрк кагандыгы]]на бөлүнгөн. Батыш Түрк кагандыгына мурдагы Түрк кагандыгынын курамындагы [[Орто Азия]]нын ири бөлүгү, анын ичинен [[Жети-Суу]] (азыркы [[Кыргызстан]], [[Казакстан]]), Фергана, ошондой эле [[Чыгыш Түркстан]]дан тышкары, [[Алтай]], Жуңгария, Чыгыш Түркстандан [[Сыр-Дарыя]]га; түндүктө – [[Иртыш]]тан Түштүк Урал – Итилге ([[Волга]]) чейинки аймактар караган. Батыш Түрк кагандыгынын бул чек арасы согуш жүрүштөр жана анын жыйынтыктарына жараша өзгөрүлүп турган. [[Чүй өрөөнү]]ндөгү [[Суйаб]] шаары (азыркы [[Токмок шаары]]на жакын [[Ак-Бешим шаар калдыгы]]) көп убакыт бою анын борбору болгон. Мамлекеттин башында каган туруп, ал мамлекеттин ички жана тышкы иштерин башкарып, уруу башчыларын дайындаган. 603-жылы Батыш Түрк кагандыгы расмий түрдө өз алдынча мамлекет болуп бөлүнгөндө анын тагына Эл-тегин Буйурук (Нили-хан) отурган (603–604). Калкы [[дулу]] жана [[нушиби]] уруулук бирикмелеринен турган «он ок эли» («он ок будун») деп аталган. Кагандыктын курамына [[карлуктар]], [[чигилдер]], тухсилер ж. б. уруулар да кирген. Карапайым калк «кара будун», ал эми элдин эӊ төмөнкү, көз каранды тобу «тат» (М. [[Кашгари]] боюнча түрктөр бул сөздү мазактоо иретинде перстерге каршы колдонушкан) деп аталган. Батыш Түрк кагандыгы аркылуу ''У''[[луу Жибек жолунун]] өтүшү да маданияттын жогорулашына чоӊ таасир берген. Өлкөдөгү Кулан, Невакет, Суйаб, [[Тараз]], [[Мерке]], Испиджаб шаарлары соода, маданияттын борбору катары атагы чыккан. Аймактагы элдердин арасында саясий жана экономикалык байланыштардын таралышына согдулук көпөстөрдүн таасири катуу тийген. Дыйканчылык, кол өнөрчүлүк, курулуш иштери өнүккөн. Тыйын жасап чыгарышкан. Андагы жазуулар согду тилинде жазылган. Батыш Түрк кагандыгынын калкы [[Көкө теӊир]]ге'','' [[Умай эне]]ге'','' жер-сууга тайынышкан. Дулу уруусунан чыккан Таман (Ашина Таман) каган (604–612) дулу жана нушиби уруу бирикмелеринин бийлик үчүн күрөшүн токтотуу үчүн өлкөнү үчкө бөлүп, эки кичи кагандын бири өлкөнүн чыгышын (борбору Куча), экинчисине түндүктөгү Ши-гону ([[Ташкент]]) берип, өзү усундардын жеринде (азыркы [[Ысык-Көл]], Иле аймактары) туруп башкарган. Натыйжада бири-бирине атаңдашуу күчөп, өлкөнүн саясий абалы начарлап баштаган. 605-жылы Жуӊгариядагы жашаган теле уруулары көтөрүлүш чыгарып, аны басууга аттанган кагандын аскери талкаланган. Ушундай абалда Чыгыш Түркстан, Орто Азиядагы шаарлар, өз алдынча ээликтер акырындап [[Кытай]] менен байланыш түзө башташкан. Алар Таман каганга каршы нушиби уруусунан чыккан Шегуйду тукуруп башташкан. 612-жылдагы салгылашууда Шегуй жеӊишке жетип, Таман Кытайга качып, ошол жакта көз жумган. Шегуй кагандын тушунда (610–618) өлкөнүн саясий абалы бир топ оӊолуп, [[Согду]] жана [[Тарим]] өрөөндөрүндөгү бийлик ээлери кайрадан Батыш Түрк кагандыгынын вассалына айланышкан. Шегуйдун иниси Тон жабгу-каган (618–630) өлкөдө өз бийлигин чыӊдоо үчүн административдик-акимдик реформа жүргүзгөн. 618-жылы жергиликтүү башкаруучуларды кагандыктын аким, атка минерлерине айландыруу үчүн аларга титулдарды берген. Жергиликтүү акимдерди көзөмөлдөө үчүн өкмөттүн өкүлдөрү дайындалган. Буга чейин салыктарды жергиликтүү акимдер чогултуп, анын жарым үлүшүн алып келсе, эми аларды кагандын өкүлдөрү чогулта баштаган. Кала берсе жергиликтүү башкаруучуларды түрк төрөлөрү менен алмаштырган. 619-жылы Жуӊгариядагы теле урууларын кайрадан Батыш Түрк кагандыгына бириктирген. Мунун натыйжасында өлкөнүн чыгыш чек арасы Алтайга чейин созулуп, бул учурда Батыш Түрк каганаты өтө кубаттуу өлкөгө айланган. Тон жабгу-каган батышта Сасаниддерге каршы ийгиликтүү жортуулдарды уюштуруп, 616–617-жылдары шахтынын аскери [[Тохарстан]]ды басып киргенде [[эфталит]]терге жардамга барган. Тохарстан бошотулуп, анын башкаруучусу болуп Тон жабгунун уулу Тарду шад дайындалган. Мындан тышкары, батыш түрк аскерлери [[Афганистан]]ды жана [[Индия]]нын түндүк-батыш бөлүгүн Батыш Түрк кагандыгынын курамына кошкон. Тон жабгу-каган 615-жылы [[Византия]]лык император Ираклий менен Иранга каршы келишим түзгөн. 616-жылы түрк армиясы [[хазар]]лар менен бирдикте Дербент шаарын, 618-жылы алар византиялык армия менен бирге [[Тбилис]]ти алышкан. Мындан кийин Тон жабгу каган ордосуна кайтып келет. Жортуулду анын уулу Бури шад улантып, азыркы Афганстанга кирген. 630-жылы түрк армиясы [[Армения]]ны басып алып, бирок түрк кагандыгындагы ич ара талаштардын келип чыгышына байланыштуу [[Кавказ]]дан кайтып кетишкен. Ошол эле жылы Тон жабгунун аталаш агасы Күлүк Сыби (Шибир) багадур дулулардын колдоосу менен каганды өлтүрүп, тактыга олтурган. ал [[нушиби]] жана [[дулу]] уруу жол башчыларынын бийлик үчүн күрөшүнүн жүрүшүндө 631-жылы өлтүрүлгөндөн кийин нушиби уруулары күч алып, алар Нишу Дулуну (Ашина Нишу, бийликтеги аты–Долу кэхань) хандыкка (633–634) шайлаган. Бул уруу ушундан баштап Батыш түрк кагандыгына үстөмдүк кылып калган. Алар Улуу Жибек жолунун маанилүү түйүнү болуп саналган Самарканд, Шаш (Ташкент), Куча, Карашаар ж. б. көзөмөлгө алууга жетишип, натыйжада дулу уруулар менен араздыктар күчөгөн. 634–638-жылы бийлик кылган Шаболо Хилиши хан (Л. Гумилев боюнча Ышбара Хилаш каган, Дулу хандын иниси) Батыш Түрк кагандыгындагы ич ара карама-каршылыкты жоюу үчүн административдик реформа жүргүзүп, саясий жактан маанилүү роль ойногон урууларды «он ок будунга» («он ок эли») бөлгөн, б. а. күчтүү уруунун бири экенин белгилеп аларга бирден жебе (ок) берген. Анын бир бөлүгүнө беш уруудан турган дулулар бирикмеси кирип, алар Чүй суусунун чыгышына, ал эми калган беш уруу нушиби батышына ээ болгон. Иби Дулу хан Юйгу Ше (түркчө Йукук Ирбис-Дулу хан, кыт. Ипидолу кэхань, өздүк аты Ашина Юйгу) хан (638–653) келгенден кийин аны менен дулулар койгон Ышбара-Толис-шад (өздүк аты Ашина Тунъэ, бийликтеги аты Шаболосилиши/Хилиши кэхань) хандын (634–639) ортосунда согуш жүрүп, эки тарап тең аябай көп чыгым тарткан. Акыры 638-жылы [[Иле дарыясы]]нын боюнда экөө келишим түзүп, ал боюнча Батыш Түрк кагандыгы дагы экиге бөлүнгөн. Иле өзөнүнүн чыгышы Ышбара-Толис-шаддын кол алдында калып, [[Сыр-Дарыя]]дан Илеге чейинки жерлер толук Дулу-хандын карамагына өткөн. Ал өз ордосун кытай тилинде «Цзихэ» деп аталган тоонун батышына орноткон жана аны түндүктөгү ордо деп атаган. Муну менен кошо Дулу-ханга Бома, [[Кыргыз]] (Цзегу, Гйегу, Хягас) сыяктуу көптөгөн өлкөлөр баш ийип калган. Мындан кийин Дулу-хан Тухолону ([[Тохарстан]]) каратып, андан кийин Кангюй (Каңлы) жана Сяоми (Согду) өлкөлөрүн өзүнө баш ийдирген. Натыйжада Дулу-хандын ээлиги Кавказ тоолоруна чейин жеткен. Чыгышта болсо көп өтпөй Ышбара-Толис-шадга каршы нушибилер козголоң чыгарып, Иби Шаболо Шеху (Ирбис-Ышбара-жагбу хан) деген ат менен жаңы ханды такка отургузушкан. Ал өз ордосун Чүй (Суй-хэ) суусунун түндүгү, Иле дарыясынын чыгышына көчүрүп, аны «Түштүк ордо» деп атаган жана Дешт-и Кыпчактын чыгышынан Чыгыш Түркстандагы Хамиге чейинки жерлер анын карамагына өткөн. Бирок алар менен дулулардын чыр-чатагы уланып, натыйжада алардын ар бири [[Тан династиясы]]нан колдоо алууга умтулушкан. Мындай кырдаалды пайдаланган Тан императорлору эки тарапты гана эмес, Батыш Түрк кагандыгындагы уруу башчыларын бир-бирине тукурууга киришкен. Нушибиден чыккан Иби Шегуй хан (642–650) императордун кызына жуучу салып, аны менен туугандашууга аракет кылат, бирок ал кызынын калыңына Куча, Котон, Кашкардан баштап, Памир (Цун-лин) тоолоруна чейинки аймакты сураган. Шегуй хан ага көнгөн эмес, ошондуктан [[Истеми каган]]дын (554–576) бешинчи муундагы тукуму Ашина Хелу (Шаболокэхань, Л. Гумилев боюнча Халлыг Ышбара-жагбу) хан (653–657) бытырай баштаган өлкөнүн бийлигин тартып алган. Ал кагандыктагы ички тартипти бекемдөө үчүн саясий реформа жүргүзүп, нушибилерди беш тукумга (кыт. «сыгинь», түркчө «тегин»), дулуларды беш «чжого» (Л. Гумилевдун пикиринде байыркы кыт. тилинде «хоу» болуп, «граф» деген титулду түшүндүргөн, түркчө «чур») бөлгөн. Ашина Хелу көп өтпөй Тан империясына каршы согуш баштап, бирок жеңилип калган. 656-жылы кытайлыктардын аскер башчысы Су Динфан Чүй суусунун жээгине чейин жетип, алгач нушибилерди багындырган. Андан кийин Батыш түрктөрдүн каганын колго түшүрүп, [[Талас суусу]]на чейин жеткен. Бирок кытайлыктар түрктөрдү номиналдуу гана башкарган, б. а. түрктөр өз алдынча саясат жүргүзүүнү уланта берген. 657–693-жылдары мурдагы Батыш Түрк каганатынын көп бөлүгүн Тан императору дайындаган Ашина тукумунун кагандары бийлеп турган. Ашина тукумунун бири VI кылымдын 30-жылдары Хазар каганатын, дагы бири VII  кылымдын 90-жылдары [[Түргөш]] каганатын негиздеген. Ушуну менен Батыш түрк кагандыгы өз жашоосун токтоткон. <br /> <br /> Ад.: Бартольд В. В. Соч. Т. II. Ч. 1. М., 1963; Кара уулу Өмүркул''.'' Көөнө түрктөр тарыхы. Б., 1994; Гумилёв Л. Н., Байыркы түрктөр. Б., 1998; Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. Тексты и исследования. Новосибирск, 1989; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Бичурин (Иакинф) Н. Я. Байыркы мезгилде Орто Азияда жашаган элдер жөнүндө маалыматтар жыйнагы. /Кырг. котормо, Б., 2016. <br /> <br /> Ө''. Караев.''<br /> [[Category: 2-том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%A0%D0%91%D0%90%D0%95%D0%92%D0%90&diff=79464 2026-04-10T00:56:36Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БАТЫРБАЕВА ''' '''Шайыркүл Джолдошевна''' [08. 03. 1960, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Жети-Өгүз району]] (азыркы [[Ысык-Көл облусу]]), Чычкан айылы] – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (2010), профессор (2011). 1983-жылы М. В. Ломоносов атындагы [[Москва]] мамлекеттик университетин бүтүргөн. 1986-жылдан [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин тарых факультетинде окутуучу, доцент, 1999-жылдан Кыргыз Мамлекеттик Улуттук университетинин тарых жана чөлкөм таануу факультетинин деканы, кафедра башчысы. 2005-жылдан [[Кыргыз-Россия Славян университети]]нин гуманитардык факультетинин тарыхый информатика лабораториясынын башчысы. «Тарых жана компьютер» эл аралык ассоциациясынын мүчөсү. 80ден ашуун илимий эмгектин (анын ичинен беш монографиянын, 3 патент, 4 окуу методикалык колдонмо) автору. [[Россия Федерациясы]]нын Пушкин медалы менен сыйланган.<br /> [[Category: 2-том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9A&diff=79463 2026-04-10T00:53:53Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БАРАК ''' – [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Өзбекстан]]дын аймагындагы [[анклав]]ы, [[кыштак]]. [[Ош облусу]]нун [[Кара-Суу району]]ндагы [[Ак-Таш]] айыл округуна караштуу. Мамлекеттик чек арадан (Ак-Таш айыл округунун чегинен) 10 ''км'' түндүк тарапта, деӊиз деӊгээлинен 600 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети [[Кара-Суу шаары]]нан 14 ''км''. [[СССР]]дин учурундагы эки республиканын чарбалык мамилелеринин негизинде пайда болгон. Калкы 938 (2022); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Аянты 220 ''га'', анын 48 ''га''сын кыштак, 178 ''га''сын сугат жерлер ээлейт. Мектеп, медициналык пункт, клуб, почта, соода түйүндөрү бар. Советтер Союзунун жоюлушу менен ага караган союздук республикалардын чек араларынын бир тараптуу жабылышы, аймакта тыгыз отурукташкан, күнүмдүк оокат-тиричилиги бири-бирине бекем чиеленишкен кыргыз, ѳзбек жана тажик элине олуттуу кыйынчылыктарды жаратып келген. Натыйжада Барак айылын Өзбекстан мамлекетине өткөрүп, анын ордуна көлөмү боюнча бирдей жерди Кыргызстанга берүү тууралуу 2018-жылы 7-августта кыргыз-өзбек чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча сүйлөшүүлөр учурунда макулдашылып, ага 2022-жылы кол коюлган. 2024-жылы 1-апрелде Министрлер кабинетинин төрагасы А. Жапаров Барак эксклавынын тургундарын Кыргызстанга көчүрүүнү аяктоо боюнча буйрукка кол койгон.<br /> [[Category: 2-том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%95%D0%9A%D0%91%D0%9E%D0%95%D0%92_%D0%9C%D1%8D%D0%BB%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=79240 2026-04-07T01:10:37Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БЕКБОЕВ''' Мэлс Сагыналиевич (20. 11. 1952, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], Фрунзе облусу, Кызыл-Аскер (азыркы Сокулук) району, [[Арчалы айылы]] – 02. 04. 2016, Бишкек шаары) – генерал-майор (2004). [[Алматы]] шаарындагы ко&amp;shy;мандалык жогорку аскер окуу жайын (1974), М. В. Фрунзе атындагы аскердик академияны (1997), [[Россия Федерациясы]]нын куралдуу күчтөрүнүн башкы штабынын аскердик академиясын (2004) бүтүргөн. 1981–1983-жылдары 177-өзүнчө атайын күчтөр отрядынын курамында [[Афганстан]] Демократиялык Республикасындагы согуш операцияларына катышкан. <br /> <br /> [[Файл:Изображение 2026-04-07 070910616.png|left|thumb]]<br /> 1983–1986-жылдары аба-десанттык бригадасында батальондун командири, 1986–1990-жылдары Кыргыз ССРинин [[Нарын шаары]] жана [[Ак-Талаа району]]нда аскер комиссары. 1990–1998-жылдары өзүнчө батальондун командири (Нарын шаары), 282-гвардиялык мотоаткычтар полкунун жана Панфилов атындагы 8-гвардиялык мотоаткычтар дивизиясынын командиринин орун басары ([[Чүй облусу]]). 1998–2002-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын Коргоо министрлигинин Күжүрмөн даярдык башкармалыгынын начальниги,  2002-жылдан 2004-жылга чейин ал Фрунзе атындагы Аскер академиясында жана Россия Федерациясынын Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын Аскер академиясында окуган. 2004–2006-жылдары Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги, Коргоо министринин биринчи орун басары. Кызыл Жылдыз, 3-даражадагы «СССР Курал&amp;shy;дуу Күчтөрүндө Ата Меке&amp;shy;нине кызмат кылгандыгы үчүн», 2-(1999), 3-даражадагы (2000) Ма&amp;shy;нас ордендери жана медалдар менен сыйланган.<br /> <br /> <br /> <br /> [[Category: 2-том, 146-225 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%95%D0%9A%D0%91%D0%9E%D0%95%D0%92_%D0%9C%D1%8D%D0%BB%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=79239 2026-04-07T01:10:08Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БЕКБОЕВ''' Мэлс Сагыналиевич (20. 11. 1952, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], Фрунзе облусу, Кызыл-Аскер (азыркы Сокулук) району, [[Арчалы айылы]] – 02. 04. 2016, Бишкек шаары) – генерал-майор (2004). [[Алматы]] шаарындагы ко&amp;shy;мандалык жогорку аскер окуу жайын (1974), М. В. Фрунзе атындагы аскердик академияны (1997), [[Россия Федерациясы]]нын куралдуу күчтөрүнүн башкы штабынын аскердик академиясын (2004) бүтүргөн. 1981–1983-жылдары 177-өзүнчө атайын күчтөр отрядынын курамында [[Афганстан]] Демократиялык Республикасындагы согуш операцияларына катышкан. <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> [[Файл:Изображение 2026-04-07 070910616.png|left|thumb]]<br /> 1983–1986-жылдары аба-десанттык бригадасында батальондун командири, 1986–1990-жылдары Кыргыз ССРинин [[Нарын шаары]] жана [[Ак-Талаа району]]нда аскер комиссары. 1990–1998-жылдары өзүнчө батальондун командири (Нарын шаары), 282-гвардиялык мотоаткычтар полкунун жана Панфилов атындагы 8-гвардиялык мотоаткычтар дивизиясынын командиринин орун басары ([[Чүй облусу]]). 1998–2002-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын Коргоо министрлигинин Күжүрмөн даярдык башкармалыгынын начальниги,  2002-жылдан 2004-жылга чейин ал Фрунзе атындагы Аскер академиясында жана Россия Федерациясынын Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын Аскер академиясында окуган. 2004–2006-жылдары Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги, Коргоо министринин биринчи орун басары. Кызыл Жылдыз, 3-даражадагы «СССР Курал&amp;shy;дуу Күчтөрүндө Ата Меке&amp;shy;нине кызмат кылгандыгы үчүн», 2-(1999), 3-даражадагы (2000) Ма&amp;shy;нас ордендери жана медалдар менен сыйланган.<br /> <br /> <br /> <br /> [[Category: 2-том, 146-225 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%98%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-04-07_070910616.png&diff=79238 2026-04-07T01:09:34Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>м</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D0%B0%D1%80-%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%BD_II&diff=79230 2026-04-06T10:53:39Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''Абд ар-Рашид-хан II''' (туулган жылы белгисиз – 1694-жылы өлгөн) – [[Моголстан]] (Жаркент) ханы (1680–1682), Султан Саид Баба (1628–1680) хандын уулу, Абд ар-Рахим (1560–1635) хандын небереси. 1680-жылы [[Аппак кожо]]нун (1626–1693/94) жардамы менен [[Жуңгар хандыгы]]нын ханы (1671–1697)  [[Галдан Бошокту]] алгач Аксу менен Турпанды каратып, андан ары [[Кашкар]], Жаркентти (Йарканд) алгандан кийин бул эки шаарды Абд ар-Рашидге II тапшырган. Бирок Галдан-Бошокту кайтып кеткенде ал [[актоолук]] кожолор менен каршылашып, жуңгар ханынын бийлигинен баш таркан. 1682-жылы Галдан-Бошокту Жаркентти кайрадан каратып, бийликти Аппак-кожого берген. Абд ар-Рашид II Султан деген уулу менен Пекинге качкан.  <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9A%D0%A3%D0%9D%D0%9E%D0%92_%D0%90%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA&diff=79202 2026-04-06T09:09:45Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АКУНОВ''' Аалыбек (10. 03. 1958, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], Тянь-Шань (азыркы [[Нарын]]) [[облусу]], [[Коч­кор району]], [[Ак-Учук айылы]]) – саясат таануучу, тарых илимдеринин доктору (2001), профессор (2002). Ж. [[Баласагын]] атындагы сыйлыктын лауреаты (1998). 1981-жылы [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин тарых факультетин бүтүргөн. 1981–1982-жылдары Кыргыз ССР Мамлекеттик архивинде архивчи, 1982-жылы Кыргыз Со­вет энциклопедиясынын (кара: [[«Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы]]) Башкы редакциясында улук редактор, 1982–1996-жылдары КМУда окутуучу, улук окутуучу, доцент, профессор, 1996–1999-жылдары Кыргыз Мамлекеттик Улуттук университеинин окуу борборунда директор, 1999–2001-жылдары ошол эле жерде Мамлекеттик башкаруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык изилдөө институтунун директору, 2001-жылы КМУда декан, 2001–2005-жылдары Европадагы коопсуздук жана кызматташтык боюнча уюмунун (ЕККУ) Бишкектеги Академиясында проректор, 2006–2010-жылдары «Ак-Чий-Боко» айыл чарба кооперативинин төрагасы, 2006–2008-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясы]]нда Социалдык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; гендердик саясат секторунун башчысы, 2010-жылы КУУнун Коомдук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; гуманитардык илимдер институтунда директор, 2010–2011-жылдары Ж. Баласагын атындагы Кыргыз Улутутк университеинини ректору, 2011-жылдан И. Раззаков атындагы КМТУда профессор, кафедра башчысы. Илимий эмгектери негизинен Кыргызстандын саясий тарыхын, мамлекеттик башкаруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; адам укуктарын изилдөөгө багытталган.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9A%D0%A3%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=79194 2026-04-06T08:57:28Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page АКУНОВ to АКУНОВ Аалыбек</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[АКУНОВ Аалыбек]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9A%D0%A3%D0%9D%D0%9E%D0%92_%D0%90%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA&diff=79193 2026-04-06T08:57:28Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page АКУНОВ to АКУНОВ Аалыбек</p> <hr /> <div>'''АКУНОВ''' Аалыбек (10. 03. 1958-жылы туулган, Нарын облусу, Коч­кор району, Ак-Учук айылы) – саясат таануучу, тарых илимдеринин доктору (2001), профессор (2002). Ж. Баласагын атындагы сыйлыктын лауреаты (1998). 1981-жылы КМУнун тарых факультетин бүтүргөн. 1981–1982-жылдары Кыргыз ССР Мамлекеттик архивинде архивчи, 1982-жылы Кыргыз Со­вет энциклопедиясынын Башкы редакциясында улук редактор, 1982–1996-жылдары КМУда окутуучу, улук окутуучу, доцент, профессор, 1996–1999-жылдары КМУУнун окуу борборунда директор, 1999–2001-жылдары КМУУда Мамлекеттик башкаруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык изилдөө институтунун директору, 2001-жылы КМУда декан, 2001–2005-жылдары ЕККУнун Бишкектеги Академиясында проректор, 2006–2010-жылдары &quot;Ак-Чий-Боко&quot; айыл чарба кооперативинин төрагасы, 2006–2008-жылдары КР Президентинин Администрациясында Социалдык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; гендердик саясат секторунун башчысы, 2010-жылы КУУнун Коомдук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; гуманитардык илимдер институтунда директор, 2010–2011-жылдары Ж. Баласагын атындагы КУУнун ректору, 2011-жылдан И. Раззаков атындагы КМТУда профессор, кафедра башчысы. Илимий эмгектери негизинен Кыргызстандын саясий тарыхын, мамлекеттик башкаруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; адам укуктарын изилдөөгө багытталган.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%95%D0%9A%D0%91%D0%9E%D0%95%D0%92_%D0%9C%D1%8D%D0%BB%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=79127 2026-04-06T04:55:46Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БЕКБОЕВ''' Мэлс Сагыналиевич (20. 11. 1952, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], Фрунзе облусу, Кызыл-Аскер (азыркы Сокулук) району, [[Арчалы айылы]] – 02. 04. 2016, Бишкек шаары) – генерал-майор (2004). [[Алматы]] шаарындагы ко&amp;shy;мандалык жогорку аскер окуу жайын (1974), М. В. Фрунзе атындагы аскердик академияны (1997), [[Россия Федерациясы]]нын куралдуу күчтөрүнүн башкы штабынын аскердик академиясын (2004) бүтүргөн. 1981–1983-жылдары 177-өзүнчө атайын күчтөр отрядынын курамында [[Афганстан]] Демократиялык Республикасындагы согуш операцияларына катышкан. 1983–1986-жылдары аба-десанттык бригадасында батальондун командири, 1986–1990-жылдары Кыргыз ССРинин [[Нарын шаары]] жана [[Ак-Талаа району]]нда аскер комиссары. 1990–1998-жылдары өзүнчө батальондун командири (Нарын шаары), 282-гвардиялык мотоаткычтар полкунун жана Панфилов атындагы 8-гвардиялык мотоаткычтар дивизиясынын командиринин орун басары ([[Чүй облусу]]). 1998–2002-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын Коргоо министрлигинин Күжүрмөн даярдык башкармалыгынын начальниги,  2002-жылдан 2004-жылга чейин ал Фрунзе атындагы Аскер академиясында жана Россия Федерациясынын Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын Аскер академиясында окуган. 2004–2006-жылдары Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги, Коргоо министринин биринчи орун басары. Кызыл Жылдыз, 3-даражадагы «СССР Курал&amp;shy;дуу Күчтөрүндө Ата Меке&amp;shy;нине кызмат кылгандыгы үчүн», 2-(1999), 3-даражадагы (2000) Ма&amp;shy;нас ордендери жана медалдар менен сыйланган.<br /> <br /> <br /> <br /> [[Category: 2-том, 146-225 бб]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD&diff=79036 2026-04-01T08:09:33Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АЛАМАНОВ''' '''Баян''' [1915, Россия империясы, Жети-Суу облусу, Пишпек уезди, Денисовка кыштагы (азыркы Ысык-Ата району, Бирлик айылы) ‒ 1985, Фрунзе] ‒ экономист, экономика илимдеринин доктору (1978). Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун (1932), КПCC Борбордук Комитетинин алдындагы Жогорку партиялык мектепти бүтүргөн (1951). Жалал-Абад, Ысык-Көл обкомунун биринчи секретары, Кыргызстандын профсоюздар советинин председатели, Кыргыз мал чарба илим-изилдөө институтунун директору, Кыргыз ССР ИАнын экономика институтунун сектор башчысы. Айыл чарба өндүрүшүнүн экономикасы боюнча адис болгон. Ленин ордени, эки Эмгек Кызыл Туу ордени &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; медалдар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган.&lt;br&gt;Эмг.: Экономика овцеводства Прииссыкуля. Ф., 1960; Воспроизводства основных фондах в колхозах Киргизской ССР. Ф., 1979.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%9E%D0%92_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%88&diff=79034 2026-04-01T08:00:40Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АБАКИРОВ''' Анаш [02. 03. 1926, СССР, РСФСР, Жети-Суу облусу, Пишпек округу, Пригородно-Сокулук болуштугу (азыркы Сокулук району, Кызыл Туу айылы – 26. 10. 1995, Бишкек] – журналист, тарых илимдеринин кандидаты (1966). Россиянын Иваново шаарындагы аскер окуу жайын бүтүргөн (1942). 1944-жылдан Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Кыргызстан ЛКСМ БКда инструктор (1950-1951), ошол эле жерде жооптуу уюштуруучу (1951–1952), ВЛКСМ БКнын алдындагы Борбордук комсомолдук мектептин угуучусу (1952–1954), «Ленинчил жаш» гезитинин редакторунун орун басары (1954–1956,1961), комсомолдун Тянь-Шань обкомунун биринчи секретары, Кыргызстан ЛКСМ БКнын секретары (1956-1959), Кыргызстан КП БКнын үгүт-насыят бөлүмүнүн башчысынын орун басары (1963, 1966–1967), КПСС БКнын алдындагы Коомдук илимдер академиясынын аспиранты (1964–1966), партиянын Фрунзе шаардык комитетинин экинчи секретары (1967–1970), «Советтик Кыргызстан» гезитинин редактору (1970–1972), Кыргыз ССРинин мамлекеттик басма комитетинин председатели (1972–1979), Кыргыз ССРинин китеп сүйүүчүлөр коомунун председателинин биринчи орун басары (1979–1987), Республикалык ардагерлер кеңешинин төрагасынын орун басары (1991–1995) болуп эмгектенген. Кыргыз ССР Жогорку Советинин 4 жолку чакырылышынын депутаты (1963–1980). «Совет элин социалисттик интернационализм духунда тарбиялоодогу партиялык басма сөздүн ролу» (1966) аттуу илимий эмгеги &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Унутулгус күндөр» (1958) жана башка чыгармалары жарык көргөн. Ата Мекендик согуш ордени(1985)''',''' Эмгек Кызыл Туу(1971)''',''' эки жолу «Ардак Белгиси»(1957,1976) ордендери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; медалдар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган.&lt;br&gt; ''А. Түркмөнов.''&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%9F_%D0%A1%D0%9E%D0%9B&diff=79030 2026-04-01T04:42:12Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АЛП СОЛ''' Табу (Та-бу) Хэцзу (Хэсу) – 842-жылы 10-айда (6-ноябрь – 5-декабрь), [[Тан династиясы]]нын (618–907) императору (840–846) У-цзунга барган кыргыз элчиси.&lt;br&gt;<br /> [[File:АЛП СОЛ_1.png | thumb | none]]<br /> Н. Я. [[Бичурин]] [[байыркы кытай тили]]нен Чжуву – каймана ысым, Хэ – баатыр, со – сол, б. а. сологой мергенчи деп чечмелесе, Г. П. Супруненко Та-бу Хэцзу (Тапу Алп Сол) деп которгон. 840-жылы [[кыргыздар]] [[уйгурлар]]ды талкалап (кара: [[Кыргыз кагандыгы]]), ордо шаары Кара-Балгасты алышкан. Уйгурлардын жаш ханы Хеси тегиндин башы алынып, 839-жылы өлгөн уйгурлардын каганы Күлүк-бектин аялы, Тан императорунун кызы Тай-хэни колго түшүрүшкөн. Кыргыз каганы канышаны Тан императоруна кайрып берүүнү чечкен. 841-жылы Тай-хэни коштоп барууга Төлөс алп (Дулюйши Хэ) башындагы элчилерин аттандырган. Беш күндүк жерден аларга аман калган уйгурлар кол салып, баарын кырып, Тай-хэ канышаны туткунга алышкан жана уйгурлардын жаңы каганы (841–843) Угеге алып беришкен. Кыргыз каганы ал элчилерин бир жылдан ашык күтүп, кабар ала албагандан кийин 842-жылы Тапу Алп Сол  башындагы жаңы элчилик аттандырган. Байыркы кытай тилинде «Хэ» деген сөз «алп»  (арстан, баатыр), ал эми «со» «сол» (сологой) деген маани берген. Бул элчилик 842-жылы 10-айда (6-ноябрь – 5-декабрь) Тянь-дэ чебинде жүрүшкөн. Бирок алардын артка кайтканы тууралуу маалымат жок. Мындан кийин 843-жылы март айында кыргыз каганынын атынан Кытайдын Тан династиясына Чшу-у Хэсу (Чугу Алп Сол), 843-жылы июлда Вэнь-у Хэ (Ургу Алп), 843-жылы август-сентябрь айларында Дидиэсы Нань-Чжу (Тукук Иначы) сыяктуу элчилер келген. Кыргыз каганынын аскер башчысы, элчи Кытайдан жеңилген уйгурлардын тагдыры жөнүндөгү саясий иштерден сырткары, соода-экономикалык карым-катнашты кайра жандандыруу үчүн барган. Буга жооп катары кытай императору өз элчилерин бир нече ирет кыргыздарга жөнөткөн (кара: [[Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилелери]]).<br /> <br /> Ад.: Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н.В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002.<br /> <br /> ''Ө.'' Ж. ''Осмонов,'' сүрөтчүсү ''Р. Исаков.''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%9F_%D0%A1%D0%9E%D0%9B&diff=79029 2026-04-01T04:40:52Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АЛП СОЛ''' Табу (Та-бу) Хэцзу (Хэсу) – 842-жылы 10-айда (6-ноябрь – 5-декабрь), [[Тан династиясы]]нын (618–907) императору (840–846) У-цзунга барган кыргыз элчиси.&lt;br&gt;<br /> [[File:АЛП СОЛ_1.png | thumb | none]]<br /> Н. Я. Бичурин байыркы кытай тилинен Чжуву – каймана ысым, Хэ – баатыр, со – сол, б. а. сологой мергенчи деп чечмелесе, Г. П. Супруненко Та-бу Хэцзу (Тапу Алп Сол) деп которгон. 840-жылы [[кыргыздар]] [[уйгурлар]]ды талкалап (кара: [[Кыргыз кагандыгы]]), ордо шаары Кара-Балгасты алышкан. Уйгурлардын жаш ханы Хеси тегиндин башы алынып, 839-жылы өлгөн уйгурлардын каганы Күлүк-бектин аялы, Тан императорунун кызы Тай-хэни колго түшүрүшкөн. Кыргыз каганы канышаны Тан императоруна кайрып берүүнү чечкен. 841-жылы Тай-хэни коштоп барууга Төлөс алп (Дулюйши Хэ) башындагы элчилерин аттандырган. Беш күндүк жерден аларга аман калган уйгурлар кол салып, баарын кырып, Тай-хэ канышаны туткунга алышкан жана уйгурлардын жаңы каганы (841–843) Угеге алып беришкен. Кыргыз каганы ал элчилерин бир жылдан ашык күтүп, кабар ала албагандан кийин 842-жылы Тапу Алп Сол  башындагы жаңы элчилик аттандырган. [[Байыркы кытай]] тилинде «Хэ» деген сөз «алп»  (арстан, баатыр), ал эми «со» «сол» (сологой) деген маани берген. Бул элчилик 842-жылы 10-айда (6-ноябрь – 5-декабрь) Тянь-дэ чебинде жүрүшкөн. Бирок алардын артка кайтканы тууралуу маалымат жок. Мындан кийин 843-жылы март айында кыргыз каганынын атынан Кытайдын Тан династиясына Чшу-у Хэсу (Чугу Алп Сол), 843-жылы июлда Вэнь-у Хэ (Ургу Алп), 843-жылы август-сентябрь айларында Дидиэсы Нань-Чжу (Тукук Иначы) сыяктуу элчилер келген. Кыргыз каганынын аскер башчысы, элчи Кытайдан жеңилген уйгурлардын тагдыры жөнүндөгү саясий иштерден сырткары, соода-экономикалык карым-катнашты кайра жандандыруу үчүн барган. Буга жооп катары кытай императору өз элчилерин бир нече ирет кыргыздарга жөнөткөн (кара: [[Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилелери]]).<br /> <br /> Ад.: Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н.В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002.<br /> <br /> ''Ө.'' Ж. ''Осмонов,'' сүрөтчүсү ''Р. Исаков.''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%93%D0%90%D0%97%D0%AB_%D0%A8%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%90%D0%9B%D0%AB_%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%83&diff=79028 2026-04-01T04:30:11Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АЛГАЗЫ''' (Абылгазы) Шераалы уулу ‒ 1824‒1925-жылдары [[бугу уруусу]]нун атынан Омск чебине кыргыз элчилеринин бири. 1824-жылдары соода иштерине байланыштуу [[Ысык-Көл]]дө жүргөн казандык татар Ф. Сейфуллин бугу уруусун падышалык [[Россия]]нын бийлигин кабыл алууга көндүргөн. Натыйжада бугу уруусунун чоң бөлүгү арык тукумунан [[Акымбек Олжобай уулу]], белектен Алгазы Шераалы уулу жана желдең уругунан [[Алымбек Жапалак уулу]] өкүл болуп таңдалып, 1824-жылы күзүндө орус падышасы (1801–1825) [[Александр I]]ге жолугууга аттанып чыгышкан. Аларды Шербек (Сербек), Токтогул, Мамбет жана Ботбай (Батбау) аттуу төрт киши коштоп жүргөн. Ноябрь айында Семипалатинск чеби, ал жерден 31-декабрда чыгып, 1825-жылы 5-январда Омск чебине келишкен. Омскда аларды [[Батыш Сибир]]дин генерал-губернатору (1822–1827) П. М. Капцевич кабыл алган. Алар тапшырган катта орус падышасын урматтап-ызааташканы, анын кол алдындагы казактар бейпилдикте жашап жатканы, ошондуктан орус падышасынын букарасы болууга ниет кылышканы тууралуу жана [[Кашкар]]га каттаган орус кербендеринин коопсузудугун камсыздоого убада беришкени айтылат. Үч уруунун каты негизинен окшош болгону менен белек уруусу өз өкүлүн (кара: [[Качыбек Шераалы уулу]]) мурун эле жибергенин эскертип, кербендерди коштоп жүрүү үчүн аскер отрядын жиберүүнү өтүнүшкөн. Кыргыз өкүлдөрү Санкт-Петербургга барып, императордун өзүнө жолугууну суранышкан, бирок алардын өтүнүчү ишке ашкан эмес. Алар Омскда 1825-жылы 25-майга чейин жүрүп, орус өкмөтүнүн атынан генерал П.М. Капцевич белек катары алардын ар бирин көйнөк-чепкен жана шакек менен сыйлаган. Мындан тышкары бугу уруусунун үч бийине Александр тасмасына тагылган алтын медаль, ал эми эң сыйлуусу желдең уругунун бийи Жапалакка Андрей лентасындагы алтын медаль, ага кошуп орус жана татар тилинде жазуусу бар алтын сап кылыч  менен сыйлоону сурап, Николай Iге кайрылган. Аларды 25-майда подполковник Ф. К. Шубин башында турган 120 казак-орус отряды Каратал суусуна чейин узатып келген. Ал жерден хорунжий Т. В. [[Нюхалов]] жетектеген 60 казак-орус отряды аларды коштоп, Ысык-Көлгө жеткирген. Отряддын ичинде Ф. К. [[Зибберштейн]] деген дарыгер болгон. Ага Кашкарга баруучу жолдорду жана [[Кытай]]га караган шаарлардагы сооданын абалын билип келүү тапшырылган. Кайтып баргандан кийин Ф. К. Зибберштейн орус тилинде «Омскдагы гарнизон полкунун дарыгери Ф. К. Зибберштейндин саякаты тууралуу» деген баяндамасын жазган.<br /> <br /> Ад.: Путевые замечания лекаря Омского гарнизонного полка Ф. К. Зибберштейна (17 июля - 12 октября 1825 г.) //История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Т. VI; Плоских В. М. Первые Киргизско-Русские посольские связи. Фр., 1970.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9A%D0%AB%D0%9C%D0%91%D0%95%D0%9A_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%83&diff=79027 2026-04-01T04:27:49Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АКЫМБЕК''' Олжобай уулу ‒ орус падышасы (1801–1825) [[Александр I]]ге жолугуу үчүн барган кыргыз элчилеринин бири. Ал [[бугу уруусу]]нун арык тукумунан чыккан. 19-кылымдын биринчи чейрегиндеги түндүк кыргыз коомчулугундагы саясий бытырандылык [[Ысык-Көл]] кылаасындагы бугу уруусундагылар үчүн [[Россия]]га элчилик жиберүүгө ыӊгай түзүп, уруу төбөлдөрү 1824-жылы күзүндө А. Олжобай уулун баш кылып, бугунун белек уругунан чыккан [[Алгазы Шераалы уулу]], желдеӊ уругунан [[Алымбек]] Жапалак уулу баштаган 8 адамды кат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жиберишкен. Катта бугу уруусунун бийлөөчүлөрү орус кербендерин өз аймагында калкалап берүү милдетин алууга даяр экендигин билдиришкен. Элчилерди 1825-жылы 5-январда Омскиде [[Батыш Сибирь]] генерал-губернатору (1822–1827) П. М. Капцевич жылуу маанайда кабыл алып, сүйлөшүү жүргүзүлгөн. Кыргыз өкүлдөрү император Александр Iнин өзүнө жолугууну суранышкан, бирок алардын өтүнүчү ишке ашкан эмес. Сүйлөшүүлөр ийгиликтүү аяктап, элчилер 50 адамдан турган казак-орус кошуунунун коштоосу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эл-жерине аман-эсен кайтып келишкен. Акымбек элчилик ишмердиги үчүн Александр тасмасына тагылган алтын медаль &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланып, аны 1827-жылы Ысык-Көлгө атайын келген А. Л. [[Бубенов]] тапшырган.<br /> <br /> Ад.: Путевые замечания лекаря Омского гарнизонного полка Ф. К. Зибберштейна (17 июля - 12 октября 1825 г.) //История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Т. VI; Плоских В. М. Первые Киргизско-Русские посольские связи. Фр., 1970.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9A&diff=79026 2026-04-01T01:02:07Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АРКАЛЫК''' (аркалыктар) – [[кыргыздар]]дын [[оң канат]] урууларынын кыйыр түрдө айтылышы. Көбүнчө [[ономастика]]да ичкилик (кара: [[Булгачы уруулук бирикмеси]]) урууларына карама-каршы айтылган сөз айкашы ([[антоним]]) түрүндө түндүк кыргыздарга карата колдонулат. Бул байыркы түрк сөзүнүн түпкү-теги, анын жаралышы тууралуу окумуштуулар бирдей пикирге келе элек. Кыргыздын оозеки санжырасындагы «Агуул» (оң) жана «Кубул» (сол) тууралуу уламыштарына таянган Б. [[Солтоноев]] мындай аталышты («арка», «ичкерлик») ортодогу [[Ала-Тоо]] тоолору аркылуу ажыратууга аракет жасаган. С. [[Абрамзон]] коңшу эл тарабынан берилиши мүмкүн деп эсептеген. Мааниси боюнча «арка», ошондой эле «ар-т», «ар (т) жак», «арка жак», «ар-ты») деген сыяктуу сөздөр мейкиндик жана убакытка ылайык сырткы же арткы бөлүк, алыскы, андан ары жайгашкан деген түшүнүк катары колдонулат. Мындан тышкары, жазма маалыматтарда «Арка» деген аталыш [[топоним]] катары [[Балхаш көлү]]нүн түндүк, түндүк-чыгышында жайгашкан тоолордо да кездешет. [[Тыва тили]]нде аркалык («аргалык») «токойлуу жер», «тоо» деген мааниде колдонулат. Жалпы кыргыз жана түштүк алтай тилдеринин [[лексика]], [[фонетика]], [[морфология]] жаатындагы айрым сөздөрдү изилдөөгө алган Б. [[Юнусалиев]] түндүк (аркалык) кыргыздар айлтайлыктар менен [[моңгол]] чапкынынан алда канча мурун байланышкан деген тыянакка келген. <br /> <br /> Ад.: ''Юнусалиев Б. М.'' К вопросу о формировании общенародного киргизского языка. //Труды ИЯЛ АН Кирг. ССР, 1956, вып. VI; Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993; Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999.<br /> [[Категория:А ТАМГАСЫ]]<br /> [[Категория:АРАЛБАЕВ Туратбек]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%93%D0%90%D0%A7%D0%AB_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%A3%D0%9A_%D0%91%D0%98%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%9C%D0%95%D0%A1%D0%98&diff=79025 2026-03-31T09:35:56Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''БУЛГАЧЫ УРУУЛУК БИРИКМЕСИ''', ичкилик уруулар тобу – [[кыргыздар]]дын ичкилик уруулук бирикмесинин алгачкы мезгилде аталышы. Кыргыз уруулары жалпысынан [[оӊ канат]], [[сол канат]] жана ичкилик уруулар тобуна бөлүнөт. «Ичкилик» термини уруулук бирикменин аталышы катары бизге 18-кылымдын экинчи жарымынан гана белгилүү жана андан кийинки мезгилдерде дайыма колдонулуп келген. Ал эми бул уруу бирикмесине кирген уруулар бизге жеткен айрым жазма булактарда (18–19-кылымдар) «булагачы», «булгачы» деген жалпылама ат менен аталат. Ушуга байланыштуу кийинки мезгилде «ичкилик» деген термин менен аталган уруулар тобу, алгач «булагачы» «булгачы» деп аталып келгендигин көрөбүз. Кыргыз урууларынын курамынан кабар берген 16-кылымдагы [[Сайф ад-Дин Аксикенти]]нин «Мажму ат-таварих» («Тарыхтар жыйнагы») чыгармасында кыргыз уруулары оӊ канат, сол канат уруулар тобу деген эки гана топко бөлүнөт. Оӊ канат урууларынын негиздөөчүлөрүнүн бири [[Ак уул]]дун Отуз огул жана Салус-бек Булгачи (Булагачи) деген эки уулу болуп, Отуз огулга азыркы оӊ канат уруулары, ал эми Салус-бек Булгачыга бостон, тейит, жоокесек, дөөлөс, кыдырша, каӊды уруулары таандык болуп көрсөтүлөт. «Мажму ат-таварихтеги» бул алты уруунун бардыгы теӊ – кийинки мезгилде «ичкилик» деп аталган уруулук бирикмеге кирген уруулар. Булгачы уруулук бирикмесинин жаралуу теги жөнүндөгү маселе боюнча изилдөөчүлөрдүн арасында ар кыл көз караштар бар. К. И. Петровдун пикиринде ичкилик тобун түзгөн уруулардын «уюткусу» 13-кылымда [[Енисей]] боюндагы Баргужин Токум аймагында жашаган [[моңгол]] тилдүү булагачин жана кэрэмучин уруулары менен этногенетикалык байланышта турган. Тагыраак айтканда, булгачы урууларынын өзөктүк уруулары булагачин жана кэрэмучин урууларынан куралган деген ойду билдирет. Бул көз карашты этнограф С. М. [[Абрамзон]] кескин сынга алып, «булгачы» (булганч, булганчы) ысмы [[түрк тили]]нин негизинде келип чыккан деп болжолдойт. 13-кылымда Түштүк Сибирь аймагында кездешкен булгачын аталышына окшош термин менен аталган уруулар 14-кылымда Чыгыш Теӊир-Тоо аймагында кездешет. [[Тимур]]дун аскерлери 14-кылымдын аягында Чыгыш Теӊир-Тоого уюштурган жортуулдарынын биринде булгачы жана салучи уруулары менен согушкандыгын Низамуддин Жами өз эмгегинде эскерет. Мындагы салучи аталышынын алгачкы тамгасы араб ариби «с» менен «к» окшошуп калышынан пайда болгондугу байкалат. [[Моголстан]]дагы булгачы жана калучи урууларынын көп бөлүгү 15-кылымдын орто ченинде өлкөдөгү саясий башаламандыктардан улам [[Дешт-и Кыпчак]]тагы [[Абулкайыр-хан]]га жер которуп көчкөндүгүн [[Мухаммед Хайдар]] Мырза баяндаган. Ушул маалыматка таянган С. М. Абрамзон 15-кылымдын ортосунан кийин Теӊир-Тоо чөлкөмүндө булгачы уруулары калган эмес деген калпыс пикирди тутунган. Чындыгында бул уруу толугу менен Теӊир-Тоодон кеткен эмес. Алардын айрым бөлүктөрү өз мекенинде калган жана алар ошол мезгилде Моголстанга көчүп киришкен кыргыз уруулары менен этникалык алакаларда тургандыгына кыргыздардын булгачы уруулук бирикмесинин аталышы далил болот. Кыргыздардын ичкилик уруулук бирикмесинин эӊ алгачкы курамын булгачы жана калучи урууларына таандык этностук топтор негиздесе керек. Бирок аларга кийинки мезгилдерде акырындык менен тектеш уруулардын чачкын калдыктарынан турган этностук элементтер кошулуп отуруп, кыргыз элинин уруулук курамына сиӊип кеткендиги байкалат. Мисалы, 16-кылымда булгачы тобуна алты гана уруу кирсе, 19-кылымдын аягында алардын саны эки эсеге көбөйгөн. Булгачы уруулук бирикмесинин «ичкилик» деген терминге алмашылышы, кыргыздардын азыркы мекенине жайгашуусу менен байланышта болгон. Борбордук Теӊир-Тоону мекендеген кыргыздар географиялык-аймактык белгилери боюнча бөлүнө баштагандыгын 18-кылымдагы кытай жазмалары маалымдашат. Түштүк [[Кыргызстан]]ды жердеген булгачы урууларын ичкилик уруулар деп атоо – бул географиялык орун алуу белгиси боюнча түштүктүк уруулар деген мааниге ээ болгон. Себеби кыргыз урууларынын түштүк аймактары булгачы урууларына таандык болгон. «Ичкилик» термини «түштүктүк» сөзүнүн синоними, башкача айтканда ичкилик түштүктүк, [[аркалык]] түндүктүк дегенди түшүндүрөт. Ушул себептерден улам, мурдагы «булгачы» [[термин]]и мезгилдин өтүшү менен «ичкилик» урууларына алмашып кеткен. Бирок «булгачы» элдин эсинен өчкөн эмес. Айрым [[санжыра]]чылар бул терминди эскеришкендигин С. М. Абрамзон өзүнүн иликтөөлөрүндө белгилеген. Мындан тышкары ичкилик уруу бирикмесине кирген уруулардын ички уруктук аталыштарында бул термин сакталып калган. Мисалы, найман уруусунда булгачы-найман уругу бар. Кыргыздардын этностук курамындагы ичкилик уруулук тобуна – тейит, бостон, кесек (жоо кесек), нойгут, каӊды, кыпчак, найман, дөөлөс, кыдырша, ават, оргу урулары кирет.&lt;br/&gt;''Р. Жолдошев.''<br /> [[Category: 2-том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9A&diff=79024 2026-03-31T09:32:50Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АРКАЛЫК''' (аркалыктар) – [[кыргыздар]]дын [[оң канат]] урууларынын кыйыр түрдө айтылышы. Көбүнчө [[ономастика]]да ичкилик (кара: [[Булгачы уруулук бирикмеси]]) урууларына карама-каршы айтылган сөз айкашы ([[антоним]]) түрүндө түндүк кыргыздарга карата колдонулат. Бул байыркы түрк сөзүнүн түпкү-теги, анын жаралышы тууралуу окумуштуулар бирдей пикирге келе элек. Кыргыздын оозеки санжырасындагы «Агуул» (оң) жана «Кубул» (сол) тууралуу уламыштарына таянган Б. [[Солтоноев]] мындай аталышты («арка», «ичкерлик») ортодогу [[Ала-Тоо]] тоолору аркылуу ажыратууга аракет жасаган. С. [[Абрамзон]] коңшу эл тарабынан берилиши мүмкүн деп эсептеген. Мааниси боюнча «арка», ошондой эле «ар-т», «ар (т) жак», «арка жак», «ар-ты») деген сыяктуу сөздөр мейкиндик жана убакытка ылайык сырткы же арткы бөлүк, алыскы, андан ары жайгашкан деген түшүнүк катары колдонулат. Мындан тышкары, жазма маалыматтарда «Арка» деген аталыш [[топоним]] катары [[Балхаш көлү]]нүн түндүк, түндүк-чыгышында жайгашкан тоолордо да кездешет. [[Тыва тили]]нде аркалык («аргалык») «токойлуу жер», «тоо» деген мааниде колдонулат. Жалпы кыргыз жана түштүк алтай тилдеринин [[лексика]], [[фонетика]], [[морфология]] жаатындагы айрым сөздөрдү изилдөөгө алган Б. [[Юнусалиев]] түндүк (аркалык) кыргыздар айлтайлыктар менен [[моңгол]] чапкынынан алда канча мурун байланышкан деген тыянакка келген.<br /> <br /> Ад.: ''Юнусалиев Б. М.'' К вопросу о формировании общенародного киргизского языка. //Труды ИЯЛ АН Кирг. ССР, 1956, вып. VI; Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993; Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999.<br /> [[Категория:А ТАМГАСЫ]]<br /> [[Категория:АРАЛБАЕВ Туратбек]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9A&diff=79020 2026-03-31T07:54:09Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АРКАЛЫК''' (аркалыктар) – [[кыргыздар]]дын [[оң канат]] урууларынын кыйыр түрдө айтылышы. Көбүнчө [[ономастика]]да ичкилик (кара: [[Булгачы уруулук бирикмеси]]) урууларына карама-каршы айтылган сөз айкашы ([[антоним]]) түрүндө түндүк кыргыздарга карата колдонулат. Бул байыркы түрк сөзүнүн түпкү-теги, анын жаралышы тууралуу окумуштуулар бирдей пикирге келе элек. Кыргыздын оозеки санжырасындагы «Агуул» (оң) жана «Кубул» (сол) тууралуу уламыштарына таянган Б. [[Солтоноев]] мындай аталышты («арка», «ичкерлик») ортодогу [[Ала-Тоо]] тоолору аркылуу ажыратууга аракет жасаган. С. [[Абрамзон]] коңшу эл тарабынан берилиши мүмкүн деп эсептеген. Мааниси боюнча «арка», ошондой эле «ар-т», «ар (т) жак», «арка жак», «ар-ты») деген сыяктуу сөздөр мейкиндик жана убакытка ылайык сырткы же арткы бөлүк, алыскы, андан ары жайгашкан деген түшүнүк катары колдонулат. Мындан тышкары, жазма маалыматтарда «Арка» деген аталыш [[топоним]] катары [[Балхаш көлү]]нүн түндүк, түндүк-чыгышында жайгашкан тоолордо да кездешет. [[Тыва тили]]нде аркалык («аргалык») «токойлуу жер», «тоо» деген мааниде колдонулат. Жалпы кыргыз жана түштүк алтай тилдеринин [[лексика]], [[фонетика]], [[морфология]] жаатындагы айрым сөздөрдү изилдөөгө алган Б. [[Юнусалиев]] түндүк (аркалык) кыргыздар айлтайлыктар менен [[моңгол]] чапкынынан алда канча мурун байланышкан деген тыянакка келген.<br /> <br /> Ад.: ''Юнусалиев Б. М.'' К вопросу о формировании общенародного киргизского языка. //Труды ИЯЛ АН Кирг. ССР, 1956, вып. VI; Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993; Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999.<br /> [[Категория:А ТАМГАСЫ]]<br /> [[Категория:«А» ТАМГАСЫ:]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9A&diff=79018 2026-03-31T07:48:34Z

<p>Турганбаев Элебай: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АРКАЛЫК&#039;&#039;&#039; (аркалыктар) – кыргыздардын оң канат урууларынын кыйыр түрдө айтылышы. Көбүнчө ономастикада ичкилик (кара: Булгачы уруулук бирикмеси) урууларына карама-каршы айтылган сөз айкашы (антоним) түрүндө түндүк кыргыздарга карата колдонулат. Б...&quot;</p> <hr /> <div>'''АРКАЛЫК''' (аркалыктар) – [[кыргыздар]]дын [[оң канат]] урууларынын кыйыр түрдө айтылышы. Көбүнчө [[ономастика]]да ичкилик (кара: [[Булгачы уруулук бирикмеси]]) урууларына карама-каршы айтылган сөз айкашы ([[антоним]]) түрүндө түндүк кыргыздарга карата колдонулат. Бул байыркы түрк сөзүнүн түпкү-теги, анын жаралышы тууралуу окумуштуулар бирдей пикирге келе элек. Кыргыздын оозеки санжырасындагы «Агуул» (оң) жана «Кубул» (сол) тууралуу уламыштарына таянган Б. [[Солтоноев]] мындай аталышты («арка», «ичкерлик») ортодогу [[Ала-Тоо]] тоолору аркылуу ажыратууга аракет жасаган. С. [[Абрамзон]] коңшу эл тарабынан берилиши мүмкүн деп эсептеген. Мааниси боюнча «арка», ошондой эле «ар-т», «ар (т) жак», «арка жак», «ар-ты») деген сыяктуу сөздөр мейкиндик жана убакытка ылайык сырткы же арткы бөлүк, алыскы, андан ары жайгашкан деген түшүнүк катары колдонулат. Мындан тышкары, жазма маалыматтарда «Арка» деген аталыш [[топоним]] катары [[Балхаш көлү]]нүн түндүк, түндүк-чыгышында жайгашкан тоолордо да кездешет. [[Тыва тили]]нде аркалык («аргалык») «токойлуу жер», «тоо» деген мааниде колдонулат. Жалпы кыргыз жана түштүк алтай тилдеринин [[лексика]], [[фонетика]], [[морфология]] жаатындагы айрым сөздөрдү изилдөөгө алган Б. [[Юнусалиев]] түндүк (аркалык) кыргыздар айлтайлыктар менен [[моңгол]] чапкынынан алда канча мурун байланышкан деген тыянакка келген.<br /> <br /> Ад.: ''Юнусалиев Б. М.'' К вопросу о формировании общенародного киргизского языка. //Труды ИЯЛ АН Кирг. ССР, 1956, вып. VI; Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993; Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999.</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%A8%D0%91%D0%90%D0%95%D0%92_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB&diff=79000 2026-03-31T03:21:42Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АЛЫШБАЕВ''' Жумагул [05. 09. 1922, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]], [[Жети-Суу облусу]], [[Каракол уезди]], Кең-Суу болуштугу (азыркы [[Ысык-Көл облусу]], [[Ак-Суу району]], [[Кереге-Таш айылы]]) – 15. 08. 1969, [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе шаары]]] – экономист, экономика илимдеринин доктору (1966), профессор (1967), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1964). Пржевальск педагогикалык окуу жайын бүткөн (1939). Кочкор районунда орто мектепте мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. 1940-жылы Саратов шаарындагы Волга аскердик округунун танк айдоочулардын окуу жайында окуган. 1941-жылдын июнь айынан Улуу Ата Мекендик согушка катышып, танк ротасынын командири катары Батыш, Воронеж жана Борбордук фронтторунда салгылашкан. 1943-жылы 21–29-июлда Тросна айлына (азыркы Россия Федерациясы, Орел облусу) жакын жеке өзү душмандын бир танкын, эки ок атуу позициясын жана 20дай жоокерин жок кылып, эрдик көрсөткөн. Лаврово шаарынын (Тамбов облусу) жанындагы салгылашууда жаракат алган. 1943–1944-жылдары Биринчи Беларус фронтунда кенже лейтенанттарды даярдоочу курста улук инструктор, 1944–1945-жылдары Орел аскер округунда аскер бөлүгүнүн штабынын башчысы болуп аскердик кызмат өтөгөн. 1945-1947-жылдары Кыргызстан ЛKCM Талас обкомунун секретары, Кыргызстан ЛKCM БКнын секретары. 1947-1953-жылдары Москвадагы Жогорку партиялык мектепте &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; КПСС БКнын алдындагы коомдук илимдер академиясынын аспирантурасында окуган. 1953-1954-жылдары Кыргызстан КП БКнын алдындагы республикалык партиялык мектепте директор, Кыргыз ССР ИАнын вице-президенти (1956-1958), Кыргыз ССР ИАнын экономика институтунда сектор башчы (1958-1968), Кыргыз Совет энциклопедиясынын Башкы редакторунун орун басары (1968-1969) болуп иштеген.[[File:АЛЫШБАЕВ_20.png | thumb|none]]Алышбаев конкреттүү экономиканын айрым тармактары, экономика теориясы боюнча адис катары 200дөн ашуун илимий эмгек жазган. Эмгектеринде<br /> Кыргызстанда өнөр жай курулушу жөнүндөгү маселелер каралып, өнөр жайынын рационалдуу өнүгүү багыты, ыңгайлуу жайгаштыруу жолдору далилденген. Кыргыз элинин тарыхындагы алгачкы көп томдуу улуттук-универсал энциклопедия – КСЭни даярдап чыгаруу үчүн түзүлгөн Башкы редакцияны уюштурууга &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; болочок энциклопедиянын сөздүгүн түзүүгө зор эмгек жумшаган. Кызыл Жылдыз, эки II даражадагы Ата Мекендик Согуш ордени, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; медалдар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган. Ысмы туулуп-өскөн айылындагы орто мектепке берилген.&lt;br&gt;Эмг.: Перспективы и проблемы развития тяжёлой промышленности в Киргизии. Ф., 1965; Экономикалык илимдердин милдеттери жана анын кээ бир<br /> актуалдуу маселелери жөнүндө, Ф., 1969.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%92_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=78974 2026-03-30T09:52:57Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АРИСТОВ''' Николай Александрович (1847–1908, айрым маалыматтарда 1910) – орус чыгыш таануучусу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; этно­графы. 1864-жылы Казан университетинин юридика факультетин бүтүргөн. 1864–1868-жылдары Тобольск губерниясында административдик кызматтарда иштеген. 1868-жылы [[Жети-Суу облусу]]нун башкармалыгынын иш алып баруучулугуна дайындалгандан тартып, Н. Аристовдун ишмердиги [[Түркстан генерал-губернаторлугу]] &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта болгон. 1871-жылы Россия жана Цинь империяларынын ортосундагы [[Иле кризиси]]не катышып, 1872-жылдын июнь айынан Түркстан генерал-губернаторлугун башкаруу жөнүндө жобону иштеп чыгууда комиссиянын катчысы болуп иштеген. 1873–1874-жылдары Семипалатинск жана Жети-Суу облустарындагы жер талаштарын чечүү үчүн бийлердин съездин башкарган. 1879-жылдан Жети-Суу облустук статистикалык комитетинин төрагасынын  жардамчысы, 1881-жылдан Жети-Суу облусунун аскердик губернаторунун жардамчысынын милдетин аткаруучу, 1881–1882-жылдары Жети-Суу облусунун аскер губернаторунун милдетин аткаруучу, 1881–1889-жылдары Жети-Суу облусунун аскердик губернаторунун жардамчысы жана аймактык өкмөттүн төрагасы. Түркстан чөлкөмү боюнча топтогон бай материалы Н. Аристовго ошол аймакта изилдөө иштерин жүргүзүүгө түрткү берген. 1893-жылы «Усундар жана кыргыздар же кара кыргыздар. Ба­тыш Тянь-Шандын калкынын тарыхынын, турмушунун жана анын тарыхый географиясынын очерктери» («Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Очерки истории и быта населения Запад­ного Тянь-Шаня и его исторической географии») деген эмгегин жарыкка чыгарат. Бул эмгектин биринчи бөлүгүндө биздин замандын 5-кылымына чейинки [[усундар]]дын тарыхы, алардын [[Даван]] &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; [[Каңгүй]] мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон байланыштары, [[Теңир-Тоо]] аймагындагы аларга таандык эстеликтер ж. б. тууралуу тарыхый кабарлар, [[енисей кыргыздары]]нын келип чыгышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тарыхы жөнүндө маа­лыматтар берилген. Бул эмгектин «Батыш Тянь-Шань, кыргыздар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кара кыргыздар» деген бөлүгүндө 6–8-кылымдагы кыргыздар тууралуу та­рыхый кабарлар, Батыш Теңир-Тоодогу карлуктардын, кара-кидандардын учурундагы та­рыхы, чагатай, калмак, кытай &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кокон үстөмдүктөрүнүн учурундагы абалы, орус бийлигинин карамагына өткөн доорго чейинки узак тарыхый мезгили баяндалган. Н. Аристовдун 1894–1896-жылдары «Живая старина» журналына жарыяланган «Опыт выяснения этнического состава киргиз казаков Большой орды и каракиргизов на осно&amp;#0173;вании родословных сказаний...» деген көлөмдүү иликтөөсү [[кыргыздар]]дын уруулук түзүлүшү жөнүндө этнографиялык кеңири маалыматтарды камтыйт. Ошондой эле уламыштарга таянуунун негизинде кыргыздардын [[этнос]]тук курамын көргөзгөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; келип чыгышын далилдөөгө аракет кылган. Н. Аристов императордук орус география коомунун анык мүчөсү болгон (1893) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ал коомдун алтын медалы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган (1895). Кыргыздардын тарыхын окутууда Н. А. Аристовдун илимий эмгектери азыркы учурга чейин өз маанисин жогото элек. &lt;br&gt; Эмг.: Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой орды и каракиргизов, на основании родословных сказаний и сведений о существующих родовых делениях и о родовых тамгах, а также исторических данных и начинающихся антропологических исследований. &lt;abbr&gt;СПб.,&lt;/abbr&gt; 1895; Заметки об этническом составе тюркских племён и народностей и сведения об их численности, СПБ, 1897. <br /> <br /> ''Т.Асанов.''&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%92_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=78970 2026-03-30T09:51:24Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АРИСТОВ''' Николай Александрович (1847–1910) – орус чыгыш таануучусу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; этно­графы. 1864-жылы Казан университетинин юридика факультетин бүтүргөн. 1864–1868-жылдары Тобольск губерниясында административдик кызматтарда иштеген. 1868-жылы [[Жети-Суу облусу]]нун башкармалыгынын иш алып баруучулугуна дайындалгандан тартып, Н. Аристовдун ишмердиги [[Түркстан генерал-губернаторлугу]] &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта болгон. 1871-жылы Россия жана Цинь империяларынын ортосундагы [[Иле кризиси]]не катышып, 1872-жылдын июнь айынан Түркстан генерал-губернаторлугун башкаруу жөнүндө жобону иштеп чыгууда комиссиянын катчысы болуп иштеген. 1873–1874-жылдары Семипалатинск жана Жети-Суу облустарындагы жер талаштарын чечүү үчүн бийлердин съездин башкарган. 1879-жылдан Жети-Суу облустук статистикалык комитетинин төрагасынын  жардамчысы, 1881-жылдан Жети-Суу облусунун аскердик губернаторунун жардамчысынын милдетин аткаруучу, 1881–1882-жылдары Жети-Суу облусунун аскер губернаторунун милдетин аткаруучу, 1881–1889-жылдары Жети-Суу облусунун аскердик губернаторунун жардамчысы жана аймактык өкмөттүн төрагасы. Түркстан чөлкөмү боюнча топтогон бай материалы Н. Аристовго ошол аймакта изилдөө иштерин жүргүзүүгө түрткү берген. 1893-жылы «Усундар жана кыргыздар же кара кыргыздар. Ба­тыш Тянь-Шандын калкынын тарыхынын, турмушунун жана анын тарыхый географиясынын очерктери» («Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Очерки истории и быта населения Запад­ного Тянь-Шаня и его исторической географии») деген эмгегин жарыкка чыгарат. Бул эмгектин биринчи бөлүгүндө биздин замандын 5-кылымына чейинки [[усундар]]дын тарыхы, алардын [[Даван]] &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; [[Каңгүй]] мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон байланыштары, [[Теңир-Тоо]] аймагындагы аларга таандык эстеликтер ж. б. тууралуу тарыхый кабарлар, [[енисей кыргыздары]]нын келип чыгышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тарыхы жөнүндө маа­лыматтар берилген. Бул эмгектин «Батыш Тянь-Шань, кыргыздар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кара кыргыздар» деген бөлүгүндө 6–8-кылымдагы кыргыздар тууралуу та­рыхый кабарлар, Батыш Теңир-Тоодогу карлуктардын, кара-кидандардын учурундагы та­рыхы, чагатай, калмак, кытай &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кокон үстөмдүктөрүнүн учурундагы абалы, орус бийлигинин карамагына өткөн доорго чейинки узак тарыхый мезгили баяндалган. Н. Аристовдун 1894–1896-жылдары «Живая старина» журналына жарыяланган «Опыт выяснения этнического состава киргиз казаков Большой орды и каракиргизов на осно&amp;#0173;вании родословных сказаний...» деген көлөмдүү иликтөөсү [[кыргыздар]]дын уруулук түзүлүшү жөнүндө этнографиялык кеңири маалыматтарды камтыйт. Ошондой эле уламыштарга таянуунун негизинде кыргыздардын [[этнос]]тук курамын көргөзгөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; келип чыгышын далилдөөгө аракет кылган. Н. Аристов императордук орус география коомунун анык мүчөсү болгон (1893) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ал коомдун алтын медалы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган (1895). Кыргыздардын тарыхын окутууда Н. А. Аристовдун илимий эмгектери азыркы учурга чейин өз маанисин жогото элек. &lt;br&gt; Эмг.: Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой орды и каракиргизов, на основании родословных сказаний и сведений о существующих родовых делениях и о родовых тамгах, а также исторических данных и начинающихся антропологических исследований. &lt;abbr&gt;СПб.,&lt;/abbr&gt; 1895; Заметки об этническом составе тюркских племён и народностей и сведения об их численности, СПБ, 1897. <br /> <br /> ''Т.Асанов.''&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%92&diff=78961 2026-03-30T09:21:40Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page АРИСТОВ to АРИСТОВ Николай Александрович</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[АРИСТОВ Николай Александрович]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%92_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=78960 2026-03-30T09:21:40Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page АРИСТОВ to АРИСТОВ Николай Александрович</p> <hr /> <div>'''АРИСТОВ''' Николай Александрович (1847–1910) – орус чыгыш таануучусу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; этно­графы. 1864-жылы Казан университетинин юридика факультетин бүтүргөн. 1864–1868-жылдары Тобольск губерниясында административдик кызматтарда иштеген. 1868-жылы Жети-Суу облусунун башкармалыгынын иш алып баруучулугуна дайындалгандан тартып, Аристовдун ишмердиги Түркстан генерал-губернаторлугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта болгон. 1869–1882-жылдары Түркстан генерал-губернаторлугунда &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жети-Суу облусунда аскердик ар кандай кызматтарда, 1882–1888-жылдары Степное генерал-губернаторлугунда иштеген. Түркстан чөлкөмү боюнча топтогон бай материалы Аристовго ошол аймакта изилдөө иштерин жүргүзүүгө түрткү берген. 1893-жылы «Усундар жана кыргыздар же кара кыргыздар. Ба­тыш Тянь-Шандын калкынын тарыхынын, турмушунун жана анын тарыхый географиясынын очерктери» («Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Очерки истории и быта населения Запад­ного Тянь-Шаня и его исторической географии») деген эмгегин жарыкка чыгарат. Бул эмгектин биринчи бөлүгүндө биздин замандын 5-кылымына чейинки усундардын тарыхы, алардын Даван &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Каңгүй мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон байланыштары, Теңир-Тоо аймагындагы аларга таандык эстеликтер ж. б. тууралуу тарыхый кабарлар, енисей кыргыздарынын келип чыгышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тарыхы жөнүндө маа­лыматтар берилген. Бул эмгектин «Батыш Тянь-Шань, кыргыздар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кара кыргыздар» деген бөлүгүндө 6–8-кылымдагы кыргыздар тууралуу та­рыхый кабарлар, Батыш Теңир-Тоодогу карлуктардын, кара-кидандардын учурундагы та­рыхы, чагатай, калмак, кытай &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кокон үстөмдүктөрүнүн учурундагы абалы, орус бийлигинин карамагына өткөн доорго чейинки узак тарыхый мезгили баяндалган. Н. Аристовдун 1894–1896-жылдары «Живая старина» журналына жарыяланган «Опыт выяснения этнического состава киргиз казаков Большой орды и каракиргизов на осно&amp;#0173;вании родословных сказаний...» деген көлөмдүү иликтөөсү кыргыздардын уруулук түзүлүшү жөнүндө этнографиялык кеңири маалыматтарды камтыйт. Ошондой эле уламыштарга таянунун негизинде кыргыздардын этностук курамын көргөзгөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; келип чыгышын далилдөөгө аракет кылган. Н. Аристов императордук орус география коомунун анык мүчөсү болгон (1893) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ал коомдун алтын медалы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган (1895). Кыргыздардын тарыхын окутууда Н. А. Аристовдун илимий эмгектери азыркы учурга чейин өз маанисин жогото элек. &lt;br&gt; Эмг.: Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой орды и каракиргизов, на основании родословных сказаний и сведений о существующих родовых делениях и о родовых тамгах, а также исторических данных и начинающихся антропологических исследований. &lt;abbr&gt;СПб.,&lt;/abbr&gt; 1895; Заметки об этническом составе тюркских племён и народностей и сведения об их численности, СПБ, 1897. <br /> <br /> ''Т.Асанов.''&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%92_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=78959 2026-03-30T09:21:27Z

<p>Турганбаев Элебай: </p> <hr /> <div>'''АРИСТОВ''' Николай Александрович (1847–1910) – орус чыгыш таануучусу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; этно­графы. 1864-жылы Казан университетинин юридика факультетин бүтүргөн. 1864–1868-жылдары Тобольск губерниясында административдик кызматтарда иштеген. 1868-жылы Жети-Суу облусунун башкармалыгынын иш алып баруучулугуна дайындалгандан тартып, Аристовдун ишмердиги Түркстан генерал-губернаторлугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта болгон. 1869–1882-жылдары Түркстан генерал-губернаторлугунда &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жети-Суу облусунда аскердик ар кандай кызматтарда, 1882–1888-жылдары Степное генерал-губернаторлугунда иштеген. Түркстан чөлкөмү боюнча топтогон бай материалы Аристовго ошол аймакта изилдөө иштерин жүргүзүүгө түрткү берген. 1893-жылы «Усундар жана кыргыздар же кара кыргыздар. Ба­тыш Тянь-Шандын калкынын тарыхынын, турмушунун жана анын тарыхый географиясынын очерктери» («Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Очерки истории и быта населения Запад­ного Тянь-Шаня и его исторической географии») деген эмгегин жарыкка чыгарат. Бул эмгектин биринчи бөлүгүндө биздин замандын 5-кылымына чейинки усундардын тарыхы, алардын Даван &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Каңгүй мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон байланыштары, Теңир-Тоо аймагындагы аларга таандык эстеликтер ж. б. тууралуу тарыхый кабарлар, енисей кыргыздарынын келип чыгышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тарыхы жөнүндө маа­лыматтар берилген. Бул эмгектин «Батыш Тянь-Шань, кыргыздар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кара кыргыздар» деген бөлүгүндө 6–8-кылымдагы кыргыздар тууралуу та­рыхый кабарлар, Батыш Теңир-Тоодогу карлуктардын, кара-кидандардын учурундагы та­рыхы, чагатай, калмак, кытай &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кокон үстөмдүктөрүнүн учурундагы абалы, орус бийлигинин карамагына өткөн доорго чейинки узак тарыхый мезгили баяндалган. Н. Аристовдун 1894–1896-жылдары «Живая старина» журналына жарыяланган «Опыт выяснения этнического состава киргиз казаков Большой орды и каракиргизов на осно&amp;#0173;вании родословных сказаний...» деген көлөмдүү иликтөөсү кыргыздардын уруулук түзүлүшү жөнүндө этнографиялык кеңири маалыматтарды камтыйт. Ошондой эле уламыштарга таянунун негизинде кыргыздардын этностук курамын көргөзгөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; келип чыгышын далилдөөгө аракет кылган. Н. Аристов императордук орус география коомунун анык мүчөсү болгон (1893) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ал коомдун алтын медалы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган (1895). Кыргыздардын тарыхын окутууда Н. А. Аристовдун илимий эмгектери азыркы учурга чейин өз маанисин жогото элек. &lt;br&gt; Эмг.: Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой орды и каракиргизов, на основании родословных сказаний и сведений о существующих родовых делениях и о родовых тамгах, а также исторических данных и начинающихся антропологических исследований. &lt;abbr&gt;СПб.,&lt;/abbr&gt; 1895; Заметки об этническом составе тюркских племён и народностей и сведения об их численности, СПБ, 1897. <br /> <br /> ''Т.Асанов.''&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%A1%D0%A3%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=78927 2026-03-30T07:58:44Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page БАЙТУРСУНОВ to БАЙТУРСУНОВ Насыр</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[БАЙТУРСУНОВ Насыр]]</div>

Турганбаев Элебай https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%A1%D0%A3%D0%9D%D0%9E%D0%92_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80&diff=78926 2026-03-30T07:58:44Z

<p>Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page БАЙТУРСУНОВ to БАЙТУРСУНОВ Насыр</p> <hr /> <div>'''БАЙТУРСУНОВ''' Насыр (айрым документтерде Насир) [17. 11. 1915, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]] (азыркы [[Кыргыз Республикасы]], [[Жайыл району]], Көкөмерен айылы – 11. 5. 1995, ошол эле жер] – Даңк орденинин толук кавалери. 1934-жылы Фрунзе шаарындагы педагогикалык техникумду бүтүргөндөн кийин мугалим болуп эмгектенген. 29-апрель 1943-жылы [[Тянь-Шань облусу]]нун [[Жумгал]] райондук аскер комисариаты тарабынан Советтик Армиянын катарына чакы&amp;shy;рылып, ошол эле жылдын май айында [[Улуу Ата Мекендик согуш|Улуу Ата Мекен&amp;shy;дик согуш]]ка жөнөтүлгөн. 3-сокку уруучу армиянын 323-Брянск аткычтар дивизиясынын 1086-аткычтар полкунда сержант, замбиректин наводчиги, командири болуп кызмат өтөгөн. Андан кийин 1- жана 2-Белоруссия фронтторунда салгылашкан. 24. 06. 1944-жылы [[Белоруссия]]нын Друть жана Березина дарыяларын кечип өтүүдө Н. Байтурсуновдун расчету көрсөткөн эрдиги үчүн дивизиянын командиринин № 95/н буйругу менен 24. 08. 1944-жылы ага 3-дара&amp;shy;жадагы, 14. 01. 1945-жылы Висла дарыясын кечип өтүүдө душмандын коргонуусун<br /> <br /> [[File:БАЙТУРСУНОВ22.png | thumb | none]]<br /> бузуп, полк&amp;shy;ко жол ачкандыгы үчүн сержант Н. Байтурсунов 14. 04. 1945-жылы 2-даражадагы (№ 22935) Даңк ордендерине татык&amp;shy;туу болгон. 17. 04. 1945-жылы Одер дарыясын кечип өтүүдө, ошол эле жылдын 27-апрелинде Швенов кыштагын (Бранденбург жери) бошотуудагы баатырдыктары үчүн ал Советтер Союзунун баатыры наамына көрсөтүлгөн. Бирок [[СССР Жогорку Совети]]нин президиуму башкача чечим чыгарып, 31. 05. 1945-жылы 1-даражадагы (№ 2994) Даңк ордени ыйгарыланган. Мындан тышкары Ата Мекендик согуштун I даражадагы, Кызыл Жылдыз ордендери ж.б. медалдар менен сыйланган. 1945-жылы старшина Н. Байтурсунов айлына кайтып, өмүрүнүн аягына чейин азыркы [[Чүй облусу]]нун Калинин (азыркы [[Жайыл]]) районунун Кожомкул айылында жашаган. [[Минск шаары]]нын ардактуу атуулу. <br /> <br /> Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025. <br /> [[Category: 2-том, 1-69 бб]]</div>

Турганбаев Элебай