Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

КОНУСТУК БЕТ

2026-01-15T08:21:26Z

Жакут:

КОНУСТУК БЕТ – конустун чокусу аркылуу өтүүчү ж-а берилген ийри сызыкты (багыттоочу) кесүүчү түз сызыктардын (түзүүчү) көптүгү. Эгер багыттоочусу айлана болуп, ал эми К. б-тин чокусу айлананын тегиздигинин борбору аркылуу өтүүчү перпендикулярда жатса, анда К. б. тегерек конус деп аталат; ал чокусунда биригүүчү эки тегиздиктен турат. К. б. – 2-тартиптеги беттердин бир түрү. 2-тартиптеги чыныгы К. б-тин канондук теңдемеси <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}-\frac{z^2}{c^2}=0</math> жазылат. Эгерде а=b болсо, анда т е г е р е к а й л а н у у ч у К. б. деп аталат. 2-тартиптеги жалган (мнимый) К. б-тин канондук тендемеси: <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}+\frac{z^2}{c^2}=0</math>
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНУСТУК БЕТ

2026-01-15T08:20:16Z

Жакут:

КЕСИНДИ

2026-01-15T08:09:46Z

Жакут:

КЕСИНДИ , с е г м е н т (матем.) – А ж-а В чекиттерин туташтырган (А ж-а В чекиттерин кошо эсептегенде) түз сызыктагы чекиттердин көптүгү. Кесиндинин чекиттеринин координаталары <math>a\leq</math> x<math>\leq</math>b шарттарын канааттандырат (a ж-а b –кесиндинин эки учунун координаталары). Кесинди [а, b] м-н белгиленет. А ж-а В чекиттери кесиндинин учтары деп аталат, к. Сегмент.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КЕСИЛГЕН ПИРАМИДА

2026-01-15T08:04:30Z

Жакут:

КЕСИЛГЕН ПИРАМИ́ДА – пирамиданы негиз-
[[File:КЕСИЛГЕН ПИРАМИДА10.png | thumb | none]]инин тегиздигине жарыш (параллель) тегиздик м-н кескенде пайда болгон геометриялык нерсе; пирамиданын негизи ж-а туура

[[File:КЕСИЛГЕН ПИРАМИДА12.png | thumb | none]]
[[File:КЕСИЛГЕН ПИРАМИДА11.png | thumb | none]]кесилиши м-н чектелген бөлүгү. Кесилген пирамидалар негиздери боюнча айырмаланат . Мисалы, негизи төрт бурчтук болсо, анда төрт бурчтуу кесилген пирамида болот (к. чийме). Кесилген пирамиданын көлөмү : <math>V=\left ( \frac{1}{3} \right )H(S+s+\sqrt{Ss})</math>, мында S жана s негиздеринин аянты, Н – бийиктиги.Кесилген туура пирамиданын каптал бетинин аянты: Sк. б.=(Р+р)а/2, ал эми толук бетинин аянты: Sт. б.=Sк. б.+S1+S2, мында Р ж-а р – негиздеринин периметрлери, а – апофемасы, S1 ж-а S2 негиздеринин аянттары.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КЕЛТИРИЛБЕС КӨП МҮЧӨ

2026-01-15T07:53:22Z

Жакут:

КЕЛТИРИЛБЕС КӨП МҮЧӨ – төмөнкү даражалуу көбөйтүүчүлөргө ажырабаган көп мүчө. Көп мүчөнүн көбөйтүүчүлөргө ажырашы ж-а келтирилбес касиети анын коэффицциенти кандай сандан турганына байланыштуу. Мисалы, эгер коэффициенти үчүн жалаң рационалдуу гана сандарды алсак, х3+2 көп мүчөсү келтирилбес болот. Ал эми коэффициент үчүн чыныгы сандарды алсак, анда аны келтирилбес эки көп мүчөнүн көбөйтүндүсүнө ажыратууга болот: (х+ <math>(x+\sqrt[3]{2})(x^2-x\sqrt[3]{2}+\sqrt[3]{4})</math>. Даражасы нөлдөн чоң болгон көп мүчө берилген талаада келтирилбес көп мүчөгө бирден-бир гана жол м-н (туруктуу көбөйтүүчүлөргө чейинки тактыкта) ажыратылат. Эгер көп мүчө туюк коэффициенттер талаасынын алгебралык келтирилбес коп мучо болсо, анда абсолюттук келтирилбес коп мучо деп аталат. Мисалы, бир өзгөрмөлүү 1-даражалуу көп мүчө абсолюттук келтирилбес коп мучо болот. Чыныгы сандар талаасында 2-даражалуу бир өзгөрмөлүү көп мүчө анын дискриминанты терс болгондо гана келтирилбес коп мучо болот.

Ад.: Ван-дер-Варден Б. Л. Алгебра / Пер. с нем. М.,1976.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАЗИСЫЗЫКТУУ ТЕҢДЕМЕ

2026-01-15T07:49:19Z

Жакут:

КВАЗИСЫЗЫКТУУ ТЕҢДЕМЕ – изделүүчү функциядан алынган ж-а жогорку туундусуна карата сызыктуу жекече туундулуу дифференциал теңдеме. Мисалы, <math>({du \over dx})^2{d^2u \over dx^2}+{du \over dy}{d^2u \over dy^2}+u^2=0</math>изделүүчү функция uга карата 2-тартиптеги квазисызыктуу теңдеме.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАДРАТТЫК ҮЧ МҮЧӨ

2026-01-15T07:32:51Z

Жакут:

КВАДРАТТЫК ҮЧ МҮЧӨ – ax +bx+c (а:;0) формуласы м-н аныкталган көп мүчө. a, b ж-а c сандары квадраттык үч мүчөнүн коффициенттери, адатта: a – алгачкы, b – экинчи же ортоңку коэффициенти, c – бош мүчөсү деп аталат. D=b2–4ac туюнтмасы квадраттык үч мүчөнүн ж-а аны м-н байланышкан квадраттык теңдеменин дискриминанты деп аталат. Эгер D<math>\geq</math>0 болсо, анда квадраттык үч мүчө төмөнкүдөй чыныгы коэффициенттүү көп мүчөгө ажырайт: ax2+bx+c=a(x–
–x1)(x–x2), мында x1 ж-а x2 анын аныкталуучу тамырлары (нөлдөрү). Квадраттык барабарсыздык квадраттык үч мүчөнүн касиеттеринин негизинде чыгарылат.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАДРАТТЫК ОРТО САН

2026-01-07T07:02:41Z

Жакут:

КВАДРАТТЫК ОРТО САН – каалагандай n, башкача айтканда, а1, а2, ..., аn сандарынын квадраттарынын арифметикалык орто санынан алынган квадраттык тамырга барабар сан, башкача айтканда ал d=<math>\sqrt{(a_1^2+a_1^2+.....+a_n^2}
/n,</math>мында n<math>n\geq2</math>. Квадраттык орто сан алгебра, геометрия, математикалык анализде (талдоодо) эле эмес, өлчөө-ченөө жыйынтыктарын эсептеп чыгууда статистикада да, ыктымалдуулук теориясында да (ушулардан квадраттык орто сандын аталышы келип чыккан) колдонулат.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАДРАТ

2025-12-22T08:32:51Z

Жакут:

КВАДРА́Т (лат. quadrаtus – төрт бурчтук, чарчы) – 1) тең жактуу тик бурчтук. Квадратты бурчтары тик ромб же бардык бурчтары ж-а жактары барабар параллелограмм деп да аныктоого болот. Мындан, квадрат параллелограммдын, төрт бурчтуктун ж-а ромбдун бардык касиеттерине ээ экендиги келип чыгат. Квадраттын диагоналдары өз ара перпендикуляр ж-а барабар болуп, кесилиш чекитинде тең экиге бөлүнөт. Квадрат төрт симметрия огуна ж-а бир симметрия борборуна ээ. Квадратка сырттан ж-а ичтен айлана сызууга болот. Квадрат анын жагы же диагоналы аркылуу түзүлөт. Пифагор мектебинде квадрат анын диагоналдары аркылуу өлчөнбөй тургандыгы табылган, башкача айтканда эгер а=1 болсо, анда d= <math>\sqrt{2}</math> болот, мында а – жагы, d – диагоналы. Каалаган квадратта: 1) <math>\angle</math>'''A='''<math>\angle</math>'''B='''<math>\angle</math>'''С='''<math>\angle</math>'''D=90°='''<math>\pi</math>'''/2; 2)''' <math>d_1</math><math>\perp</math><math>d_2</math>''' ; 3) d=a''' <math>\sqrt{2}</math>'''; 4)''' S=a2=d2<math>/</math>2;
5) r=a/2; 6) R=d/2; 7) S=4r2, мында S – аянт,r – ичтен сызылган ж-а R – сырттан сызылган айлананын радиусу; 2) эки бирдей көбөйүүчүлөрдүн көбөйтүндүсү же сандын, туюнтманын экинчи даражасы да квадрат болуп эсептелет.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАДРАНТ

2025-12-22T08:20:33Z

Жакут:

КВАДРА́НТ (лат. quadrans – төртүнчү бөлүк) –
1) тегиздикте өз ара перпендикуляр эки координата огу түзгөн төрт тик бурчтуктун бири. Квадрант саат жебесинин кыймылына каршы багытта номурланат. Координата окторунун оң багыттары м-н чектелген тик бурчтук – биринчи квадрант деп эсептелет. Айрым учурда биринчи, экинчи, үчүнчү, төртүнчү квадрант ж-а координаталык бурч же чейрек деп да айтылат; 2) тегеректин квадранты – 90°тук бурчту түзгөн радиустар бөлүп турган же борбордук бурчу 90° болгон сектор, башкача айтканда тегеректин <math>\frac{1}{4}</math> бөлүгү.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КВАДРАНТ

2025-12-22T08:16:30Z

Жакут:

<math>\frac{1}{4}</math>КВАДРА́НТ (лат. quadrans – төртүнчү бөлүк) –
1) тегиздикте өз ара перпендикуляр эки координата огу түзгөн төрт тик бурчтуктун бири. Квадрант саат жебесинин кыймылына каршы багытта номурланат. Координата окторунун оң багыттары м-н чектелген тик бурчтук – биринчи квадрант деп эсептелет. Айрым учурда биринчи, экинчи, үчүнчү, төртүнчү квадрант ж-а координаталык бурч же чейрек деп да айтылат; 2) тегеректин квадранты – 90°тук бурчту түзгөн радиустар бөлүп турган же борбордук бурчу 90° болгон сектор, башкача айтканда тегеректин1/4 бөлүгү.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]

КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ

2025-12-11T06:23:32Z

Жакут:

КАРБО́Н КИСЛОТАЛАРЫ – молекуласында
карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер.Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган радикалдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан ж-а каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык ж-а илимий номенклатуралар боюнча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мисалы, кумурска, алма, валериан, лимон кислотасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы боюнча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кислотасы» деген сөз кошулат. Мисалы, этан, бутан кислотасы ж. б. Рационалдык номенклатура боюнча карбон кислоталарынын аттары уксус кислотасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мисалы, СН3–СН2– СООН – метилуксус кислотасы, СН3–(СН2)2–СООН – этилуксус кислотасы, С6Н5–СН2–СООН – фенилуксус кислотасы ж. б. Карбон кислоталары начар кислоталар. Суудагы эритмеси минералдык кислоталарга салыштырмалуу начар диссоциацияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Молекулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү карбон кислоталарынын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; химиялык жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – <math>H_2</math>O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– COOR–+ H2O фосфор галогениди, хлордуу тионил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттардын таасиринде ангидриддерди (RCO)2O пайда кылат. Карбон кислоталары жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлөрүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттерди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. Карбон кислоталарынын бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мисалы, кумурска ж-а уксус кислоталары кездеме боёодо; уксус кислотасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молекулалуу карбон кислоталары самын, сыр, лак өндүрүүдө; адипин ж-а терефтал кислоталары синтез буласын алууда колдонулат.

С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР

2025-12-04T09:02:04Z

Жакут:

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР , и з о ц и к л д ү ү б и р и к м е л е р – молекуласында
көмүртек атомунан түзүлгөн цикли (шакеги) бар органикалык бирикмелер. Карбоциклдүү бирикмелер алициклдүү ж-а ароматтык болуп бөлүнөт. Ароматтык бирикмелерге бензол ж-а анын гомологдору м-н туундулары, трополондор, азулендер ж. б. кирет. Алициклдүү бирикмелерге каныккан алициклдүү, полиметилендүү (циклоалкандар ж-а алардын туундулары), мисалы, циклопропан, циклогексан, гексахлорциклогексан, каныкпаган алициклдүү бирикмелер (циклобутен, циклопентадиен) кирет. Карбоциклдүү бирикмелердин циклинде көмүртектин атомунун саны ж-а циклдеринин саны ар түрдүү. Шакектердин санына жараша алар бир ядролуу же моноциклдүү, би-, триж-а полициклдүү болуп бөлүнөт. Эки цикл бири-биринен көмүртектик түз чынжыр м-н, мисалы, дифенилэтан <math>C_6H_5-CH_2-CH-C,_2H_6</math>же жөнөкөй байланыш м-н байланышы мүмкүн, мисалы, дифенил <math>C_6-H_5-C_6-H_5</math> . Көпчүлүк учурда циклдер жалпы эки көмүртектин атомуна ээ конденсацияланган ядролор, мисалы, нафталин. Алицикддүү ж-а ароматтык бирикмелер химиялык жол м-н бири-бирине оңой өтөт. Мисалы, бензолду майдаланган Niдин үстүнөн гидрлегенде – циклогексан, ал эми ультра-кызгылт көк нур м-н нурландырып, хлорлогондо гексахлоргексан алынат. Карбоциклдүү бирикмелер өтө кеңири тараган. Алар синтетикалык чайырларды, пластмасса, дары-дармек, боёк, инсектицид ж. б. заттарды алууда колдонулат.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР

2025-12-04T09:00:26Z

Жакут:

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР , и з о ц и к л д ү ү б и р и к м е л е р – молекуласында
көмүртек атомунан түзүлгөн цикли (шакеги) бар органикалык бирикмелер. Карбоциклдүү бирикмелер алициклдүү ж-а ароматтык болуп бөлүнөт. Ароматтык бирикмелерге бензол ж-а анын гомологдору м-н туундулары, трополондор, азулендер ж. б. кирет. Алициклдүү бирикмелерге каныккан алициклдүү, полиметилендүү (циклоалкандар ж-а алардын туундулары), мисалы, циклопропан, циклогексан, гексахлорциклогексан, каныкпаган алициклдүү бирикмелер (циклобутен, циклопентадиен) кирет. Карбоциклдүү бирикмелердин циклинде көмүртектин атомунун саны ж-а циклдеринин саны ар түрдүү. Шакектердин санына жараша алар бир ядролуу же моноциклдүү, би-, триж-а полициклдүү болуп бөлүнөт. Эки цикл бири-биринен көмүртектик түз чынжыр м-н, мисалы, дифенилэтан <math>C_6H_5-CH_2-CH-C,_2H_6</math>же жөнөкөй байланыш м-н байланышы мүмкүн, мисалы, дифенил С Н –С Н . Көпчүлүк учурда циклдер жалпы эки көмүртектин атомуна ээ конденсацияланган ядролор, мисалы, нафталин. Алицикддүү ж-а ароматтык бирикмелер химиялык жол м-н бири-бирине оңой өтөт. Мисалы, бензолду майдаланган Niдин үстүнөн гидрлегенде – циклогексан, ал эми ультра-кызгылт көк нур м-н нурландырып, хлорлогондо гексахлоргексан алынат. Карбоциклдүү бирикмелер өтө кеңири тараган. Алар синтетикалык чайырларды, пластмасса, дары-дармек, боёк, инсектицид ж. б. заттарды алууда колдонулат.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ

2025-12-04T08:54:38Z

Жакут:

КАРБО́Н КИСЛОТАЛАРЫ – молекуласында
карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер. 
Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган радикалдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан ж-а каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык ж-а илимий номенклатуралар боюнча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мисалы, кумурска, алма, валериан, лимон кислотасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы боюнча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кислотасы» деген сөз кошулат. Мисалы, этан, бутан кислотасы ж. б. Рационалдык номенклатура боюнча карбон кислоталарынын аттары уксус кислотасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мисалы, СН3–СН2– СООН – метилуксус кислотасы, СН3–(СН2)2–СООН – этилуксус кислотасы, С6Н5–СН2–СООН – фенилуксус кислотасы ж. б. Карбон кислоталары начар кислоталар. Суудагы эритмеси минералдык кислоталарга салыштырмалуу начар диссоциацияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Молекулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү карбон кислоталарынын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; химиялык жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – <math>H_2</math>O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– COOR–+ H2O фосфор галогениди, хлордуу тионил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттардын таасиринде ангидриддерди (RCO)2O пайда кылат. Карбон кислоталары жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлөрүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттерди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. Карбон кислоталарынын бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мисалы, кумурска ж-а уксус кислоталары кездеме боёодо; уксус кислотасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молекулалуу карбон кислоталары самын, сыр, лак өндүрүүдө; адипин ж-а терефтал кислоталары синтез буласын алууда колдонулат.

С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ

2025-12-04T08:54:26Z

Жакут:

КАРБО́Н КИСЛОТАЛАРЫ – молекуласында
карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер. 
Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган радикалдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан ж-а каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык ж-а илимий номенклатуралар боюнча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мисалы, кумурска, алма, валериан, лимон кислотасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы боюнча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кислотасы» деген сөз кошулат. Мисалы, этан, бутан кислотасы ж. б. Рационалдык номенклатура боюнча карбон кислоталарынын аттары уксус кислотасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мисалы, СН3–СН2– СООН – метилуксус кислотасы, СН3–(СН2)2–СООН – этилуксус кислотасы, С6Н5–СН2–СООН – фенилуксус кислотасы ж. б. Карбон кислоталары начар кислоталар. Суудагы эритмеси минералдык кислоталарга салыштырмалуу начар диссоциацияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Молекулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү карбон кислоталарынын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; химиялык жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – H<math>H_2</math>O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– COOR–+ H2O фосфор галогениди, хлордуу тионил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттардын таасиринде ангидриддерди (RCO)2O пайда кылат. Карбон кислоталары жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлөрүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттерди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. Карбон кислоталарынын бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мисалы, кумурска ж-а уксус кислоталары кездеме боёодо; уксус кислотасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молекулалуу карбон кислоталары самын, сыр, лак өндүрүүдө; адипин ж-а терефтал кислоталары синтез буласын алууда колдонулат.

С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАЛИЙ

2025-12-04T08:04:07Z

Жакут:

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мезгилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. 39К, 40К ж-а 41К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары химия, биология ж-а медицинада кеңири колдонулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган. Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыздыгы 0,862 г/см3, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негизги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); карналлит (КCl.MgCl2 .6<math>H_2</math>

О; каинит -- КСl-MgS<math>O_4</math> - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакталат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К2O, К2O2) пайда кылат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөйрөдө гидридди КN, электр зарядынын таасири астында азот м-н азидди КН3 ж-а нитридди К3N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К2CO3, К2SO4) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К2S), карбиддерди (КC8, КC16, К2C2) берет. Калийдин жардамы м-н кычкылдарды (B2О3, Al2O3 ж-а SiO2) калыбына келтирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмалары болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl ++Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl2 +CaO + Al2O3; К2СО3 + 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К2SO4 жер семирткич, К2S, КMnO4 медицинада ж-а ветеринарияда, КBr фотографияда, КF – металлургияда, К2CO3 самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-

донулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамына кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жыйрылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кармап турууга ж. б. катышат.
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

КАЛИЙ

2025-12-04T08:03:46Z

Жакут:

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мезгилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. 39К, 40К ж-а 41К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары химия, биология ж-а медицинада кеңири колдонулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган. Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыздыгы 0,862 г/см3, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негизги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); карналлит (КCl.MgCl2 .6<math>H_2</math>

О; каинит -- КСl-MgSO<math>O_4</math> - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакталат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К2O, К2O2) пайда кылат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөйрөдө гидридди КN, электр зарядынын таасири астында азот м-н азидди КН3 ж-а нитридди К3N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К2CO3, К2SO4) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К2S), карбиддерди (КC8, КC16, К2C2) берет. Калийдин жардамы м-н кычкылдарды (B2О3, Al2O3 ж-а SiO2) калыбына келтирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмалары болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl ++Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl2 +CaO + Al2O3; К2СО3 + 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К2SO4 жер семирткич, К2S, КMnO4 медицинада ж-а ветеринарияда, КBr фотографияда, КF – металлургияда, К2CO3 самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-

донулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамына кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жыйрылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кармап турууга ж. б. катышат.
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

КАЛИЙ

2025-12-04T08:02:27Z

Жакут:

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мезгилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. 39К, 40К ж-а 41К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары химия, биология ж-а медицинада кеңири колдонулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган. Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыздыгы 0,862 г/см3, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негизги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); карналлит (КCl.MgCl2 .6<math>H_2</math>

О; каинит -- КСl-MgSO - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакталат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К2O, К2O2) пайда кылат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөйрөдө гидридди КN, электр зарядынын таасири астында азот м-н азидди КН3 ж-а нитридди К3N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К2CO3, К2SO4) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К2S), карбиддерди (КC8, КC16, К2C2) берет. Калийдин жардамы м-н кычкылдарды (B2О3, Al2O3 ж-а SiO2) калыбына келтирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмалары болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl ++Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl2 +CaO + Al2O3; К2СО3 + 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К2SO4 жер семирткич, К2S, КMnO4 медицинада ж-а ветеринарияда, КBr фотографияда, КF – металлургияда, К2CO3 самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-

донулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамына кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жыйрылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кармап турууга ж. б. катышат.
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

КАЛИЙ

2025-12-04T08:02:01Z

Жакут:

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мезгилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. 39К, 40К ж-а 41К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары химия, биология ж-а медицинада кеңири колдонулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган. Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыздыгы 0,862 г/см3, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негизги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); карналлит (КCl.MgCl2 .6H<math>H_2</math>

О; каинит -- КСl-MgSO - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакталат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К2O, К2O2) пайда кылат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөйрөдө гидридди КN, электр зарядынын таасири астында азот м-н азидди КН3 ж-а нитридди К3N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К2CO3, К2SO4) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К2S), карбиддерди (КC8, КC16, К2C2) берет. Калийдин жардамы м-н кычкылдарды (B2О3, Al2O3 ж-а SiO2) калыбына келтирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмалары болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl ++Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl2 +CaO + Al2O3; К2СО3 + 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К2SO4 жер семирткич, К2S, КMnO4 медицинада ж-а ветеринарияда, КBr фотографияда, КF – металлургияда, К2CO3 самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-

донулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамына кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жыйрылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кармап турууга ж. б. катышат.
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]