Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

ИСЛАМАБАД

2026-07-03T08:30:51Z

Бекбосунова Бермет:

ИСЛАМАБА́Д – Пакистан Ислам Республикасынын борбор шаары. Өз алдынча административдик бирдик статусуна ээ. Борбордук федерация округунун административдик борбору. Ги-

[[File:ИСЛАМАБАД55.png | thumb | Шаардын жалпы көрүнүшү.]]
малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 м бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары менен туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан Илимдер Академиясы (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын илимий изилдөө институту бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) жана Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. «Шахрезада» мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору менен борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСЛАНДИЯ (арал)

2026-07-03T08:29:13Z

Бекбосунова Бермет:

ИСЛА́НДИЯ (Island – мөңгүлүү өлкө) – Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндө жайгашкан арал. Анда Исландия мамлекети жайгашкан.Исландия (исл. Ísland) — Түндүк Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндөгү, Түндүк уюл аймагына жакын жайгашкан. Ал Гренландия менен Норвегиянын ортосунда орун алган жана ошол эле аталыштагы мамлекетке таандык. Түндүгүнөн Гренландия деңизи, чыгышынан Норвегия деңизи менен; батышында Гренландиядан 280 км кеңдиктеги Дания бөлүп турат. Геологиялык жактан арал Америка континентине жакыныраак, бирок саясий жана тарыхый-маданий жактан Европа бөлүгүнө кирет. Исландия аралынын жалпы аянты 103 миң км². Ал дүйнөдөгү аралдардын ичинен 18-орунда, ал эми Европада (Улуу Британиядан кийин) экинчи орунда турат. Дүйнөдөгү эң ири вулкандык арал болуп эсептелет. Аралдын калкы 321 857 адам (2013-жыл). Аралдын дээрлик бүт аймагы 2 кмге чейин көтөрүлгөн вулкандык платодон турат. Ал океанга карай тик түшүп, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 500 м. Көптөгөн активдүү вулкандар (Гекла, Аскья, Лаки ж.б.), гейзерлер, ысык булактар жана лава талаалары аралдын дээрлик бүт аймагын каптайт. Аралдын эң бийик чокусу — Хваннадальсхнукюр (2109,6 м). Аянттын олуттуу бөлүгү — 11,8 миң км² — мөңгүлөр менен капталган. Көлдөр жана мөңгүлөр аймактын 14,3%ын ээлейт, ал эми өсүмдүктөр 23% гана жерде өсөт. '''Эң ири көлдөр:''' Тоурисватн (суу сактагыч) (83–88 км²) жана Тингвадлаватн (82 км²). Аралдын борбордук бөлүгү — вулкандар, кумдуу жана лавалык талаалар, бийик тоолор жана мөңгүлөр жайгашкан чөлдүү аймак. Бул жерде негизинен 500–1000 м бийик платолор басымдуулук кылат. Адам жашоосу үчүн ылайыктуу жерлер аралдын 1/4 бөлүгүн гана түзөт.Алар: жээктеги түздүктөр жана өрөөндөр. Аралдын чыгыштан батышка узундугу 480 км, ал эми түндүктөн түштүккө 307 км. '''Геологиялык түзүлүшү:''' Түндүк Америка плитасы менен Евразия плитасы бири-биринен ажырап, Орто-Атлантика кырка тоосун түзөт. Түндүк Америка жана Евразия литосфералык плиталарынын ажырашынан пайда болгон жер кыртышынын жаракасы бар. Исландия аралы Түндүк Атлантиканын глобалдык тектоникалык жаракасынын кырка бөлүгүндө жайгашкан. Бул зонада Түндүк Америка жана Евразия литосфералык плиталары бири-биринен ажырап турат. Арал негизинен базальт жана башка лава катмарларынан түзүлгөн. Бул лавалар төмөнкү миоцен доорунан азыркы учурга чейин, акыркы 20 миллион жыл ичинде акырындан агып чыккан. Лава катмарларынын калыңдыгы 7 кмге чейин жетет. '''Исландиянын вулкандары:''' Бул жерде орто эсеп менен ар үч жылда бир жолу жанар тоо атылат. Аралдын аймагында активдүү вулкандар (мисалы, Гекла, Лаки), гейзерлер жана ысык булактар жайгашкан. Литосфералык плиталардын тынымсыз ажырашынан улам бул жерде дайыма вулкан атылуулар жана жер титирөөлөр болуп турат. Вулкан атылуулар кээде Исландиянын өзүндө гана эмес, анын жээгиндеги океан түбүндө жана майда аралчаларда да болот. 1783-жылы Ватнайёкюдль мөңгүсүнүн түштүк-батышында жайгашкан. Лаки вулканы атылган учурда Жер тарыхындагы эң ири лава агымынын бири пайда болгон. 1963-жылы суу астындагы вулкан атылып, жаңы Сюртсей аралы пайда болгон. Бул өлкөнүн эң түштүк чекити болуп калды. 1973-жылы Хеймаэй аралында вулкан атылып, Вестманнаэйяр шаарынын калкы эвакуацияланган. Бирок Исландияда классикалык борбордук типтеги вулкандар анча мүнөздүү эмес. Бул жерде көбүнчө жарака (трещинный) типтеги вулканизм кездешет. Мунун айкын мисалы — Лаки вулканы. Ал чыныгы вулкан эмес, жер кыртышындагы ири жарака болуп, ага катып калган лава толгон. Гекла вулканы — Исландиядагы эң белгилүү вулкан. Анын туура конус сымал формасы Рейкьявиктен даана көрүнөт. Исландиялыктар үчүн ал Япониянын Фудзиямасы сыяктуу улуттук символу болуп эсептелет. Эсья вулканы Рейкьявиктен дээрлик бардык жерден көрүнгөн узун тоо кыркасын түзөт. Элдик уламыштарда ал ташка айланган алп аял деп айтылат. Илимпоздор болсо аны катмарланып каткан лава агымдарынан түзүлгөн тоо деп эсептешет. Снайфедльсйёкюдль вулканы — Исландиянын батышындагы Снайфедльснес жарым аралында мөңгүнүн астында жайгашкан. Катла — акыркы атылуулары 1918, 1934 жана 1955-жылдары болгон. Мөңгүнүн астындагы активдүүлүк муздун эришине жана суу ташкындарына алып келет. Эйяфьядлайёкюдль — активдүү вулкан, 2010-жылы күчтүү атылуу болгон. Гримсвётн — акыркы жолу 2011-жылы атылган. Гейзерлер — Исландияда вулкандык активдүүлүк менен байланышкан термалдык булактар өлкөнүн бардык аймагына таралган (250дөн ашык). Сольфатаралар — жер кыртышындагы жаракалардан жогорку температурадагы күкүрттүү газ жана күкүрт суутек газдары бөлүнүп чыккан аймактар — жаш вулканизм болгон жерлерде гана кездешет. Эң белгилүү атылып чыккан булак — '''Улуу Гейзир (Great Geysir)'''. Дал ушул аталыш кийин бардык гейзерлер үчүн жалпы ат катары колдонулуп калган. Ысык булактардын энергиясы Исландияда кеңири колдонулат. Үйлөрдү жылытуу үчүн (мындай үйлөрдө калктын 85%дан ашыгы жашайт), бассейндерге жылуу суу берүү үчүн, күнөсканаларды (теплицаларды) жылытуу үчүн колдонулат. Топурактары — Жээктеги түздүктөрдө жана төмөн платолордо салыштырмалуу түшүмдүү топурактар таралган, мөңгүлөрдүн чет жактарында көбүнчө саздак топурактар кездешет. Исландиянын топурактары бир нече типке бөлүнөт: жарым-жартылай минералдык, лёсс тибиндеги топурактар; вулкандык күл менен байытылган саздак топурактар; шамал аркылуу пайда болгон чаңдуу жана кумдуу топурактар. Бул топурактардын өзгөчөлүгү — вулкандык күлдүн көп болушу жана табигый шарттардын катаалдыгы. Исландияда адамдар отурукташканга чейин (болжол менен 1100 жыл мурун) аралдын 2/3 бөлүгүн өсүмдүктөр каптап турган. Кайың токойлору болгон. Бирок убакыттын өтүшү менен дээрлик бардык токойлор кыйылган, койлордун көп багылышы топурактын эрозиясына алып келген. Азыркы учурда өлкөнүн көп бөлүгү тундрага окшош же өсүмдүк дээрлик жок ландшафт болуп калган, өсүмдүктөр өлкөнүн 1/4 бөлүгүнөн азын гана каптайт. Ички платолор дээрлик толугу менен өсүмдүксүз. Табигый токойлор түштүктө жана тоо өрөөндөрүндө сакталып калган, бирок алар өлкө аймагынын 1% гана түзөт. Жасалма токой өстүрүү иштери XX кылымдын башында башталган. Азыркы учурда ийне жалбырактуу дарактар отургузулууда жана токойлорду көбөйтүү боюнча чоң долбоорлор жүрүп жатат. Өсүмдүктөр дүйнөсү бай эмес — болгону 440 түр жогорку өсүмдүк катталган. Мохтор жана чөптөр басымдуулук кылат. Кеңири таралган өсүмдүктөр: армерия, карлик тал, таш жаргыч (камнеломка), чөптөр, вереск, суукка чыдамдуу бадалдар жана ийри-буйру кайыңдар. Катуу шамалдан улам көп дарактардын сөңгөгү ийри өсөт. Киргизилген түрлөрдүн ичинен Сибирь кедр карагайы жана Сибирь лиственницасы жакшы көнгөн. Исландияда сойлоп жүрүүчүлөр жана жерде-сууда жашоочулар жок. Жапайы кургактагы сүт эмүүчүлөр аз: алгачкы мезгилде жалгыз жергиликтүү — тундра түлкүсү болгон. Кийин бугулар, ак коён алып келинген, чычкандар менен келемиштер кокусунан келген. Кадимки түлкү жана америкалык норка да кездешет. Куштардын 350гө жакын түрү бар, алардын көпчүлүгү Түндүк Европага мүнөздүү. Эң кеңири тараган деңиз кушу — Атлантика тупиги (puffin). '''Мөңгүлөр:''' Исландия аралынын жалпы аянты болжол менен 103 миң км², анын 11,8 миң км² бөлүгүн мөңгүлөр каптайт. Эң ири муз каптоочу мөңгү (Европада гана эмес, көлөмү боюнча дүйнөдөгү эң чоңдордун бири) — '''Ватнайёкюдль'''. Ал аралдын түштүк-чыгышында жайгашкан. Анын аянты 8300 км². Бул кеңири муздуу плато болуп, анын аймагында сегиз жерде өчкөн, активдүү вулкандардын чокулары “тешип чыккан”. Башка ири мөңгүлөр: '''Хофсйёкюдль Лаунгйёкюдль''' (аралдын ички бөлүгүндө) '''Мирдальсйёкюдль''' жана '''Эйяфьядлайёкюдль''' (түштүктө жайгашкан, активдүү вулкандарды каптап турат). Исландиянын мөңгүлөрү — Европадагы азыркы мөңгүлөрдүн эң ири аймагы болуп эсептелет. '''Жээк сызыгы:''' Исландия аралынын жээк сызыгынын узундугу болжол менен 4970 км түзөт. Аралдын түндүк-батыш, түндүк жана чыгыш жээктери фьорддор менен кесилген. Бул аймакта көптөгөн булуңдар жана фьорддор бар, алардын ичинде: Фахсафлоуи, Брейда-фьорд, Иса-фьорд, Хунафлоуи, Скага-фьорд, Эйя-фьорд, Эхсар-фьорд, Тистиль-фьорд, Баккафлоуи жана Вопнафьордюр. Ал эми түштүк жана түштүк-батыш жээктери кумдуу болуп, табигый порттор дээрлик жок. '''Тарыхы:''' Исландия б. з. ч. IV кылымда белгилүү болгон (Массалиядан чыккан Пифейдин сырдуу Туле аралына жасаган экспедициясы менен байланыштуу). Бирок аралдагы алгачкы туруктуу отурукташуу IX кылымдын башында ирландиялык монахтар тарабынан башталган. Монахтардын жазууларына ылайык, аралда мурдагы байыркы отурукташуунун эч кандай изи табылган эмес. Ирландиялык монахтар кийин Исландияга келген викингдер тарабынан сүрүлүп чыгарылган. Викингдер бул аймакка 874-жылы келишкен. Ошол мезгилде Батыш Норвегиядан чыккан викинг Ингольфр (Ингольф) Арнарсон өзүнүн адамдары менен азыркы Исландиянын борбору — Рейкьявик шаарын негиздеген.

'''Колдонулган адабияттар:'''

''Зденек Кукал.'' Великие загадки Земли / Пер. с чеш., ред. и предисл. В. И. Войтова. — М.: Прогресс, 1989. — 396 с.

''Геншафт Ю. С., Салтыковский А. Я.'' Исландия: Глубинное строение, эволюция и интрузивный магматизм. — <abbr>М.</abbr>: ГЕОС. — 363 с. — <nowiki>ISBN 5-89118-098-7</nowiki>.

''Серебрянный Л. Р.'' Страна огня и льда. — <abbr>М.</abbr>: Географгиз, 1959. — 32 с. — (Рассказы о природе).

[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСЛАНДДАР

2026-07-03T07:46:33Z

Бекбосунова Бермет:

ИСЛАНДДАР (өздөрүн ислендингар деп аташат) – эл, Исландиянын жергиликтүү калкы. Саны 394 000 адам жашайт (2026). Эркектер 202 миң, Аялдар: ~192 миң. Ошондой эле Канада, АКШ, Дания, Швеция, Норвегия жана Германияда да жашашат. Исланд тилинде сүйлөшөт. Христиан дининин протестант (лютеран) тармагын тутушат. Исланддар 9–10-кылымдарда Норвегиядан көчүп келген байыркы скандинавиялыктардын тукумдары. 13–14- кылымдарда исланд эли түзүлүп, улут катары калыптана баштаган. Исланддардын улуттук өсүшүнө Даниянын узак жылдар (1380-жылдан) үстөмдүк кылышы терс таасир тийгизген. Даниялык бийликке каршы күрөштөрдүн негизинде исланддар 1918-жылы өз алдынчалыкка ээ болуп, эне тили, маданияты, үрп-адат, улуттук салттары өнүгө баштаган. Исланддар мал чарбачылык, балыкчылык жана кол өнөрчүлүк менен кесиптенишип, дубалы темир-бетондон тургузулуп, чатыры шифер жана темир менен жабылган үйлөрдө жашашат. Улуттук кийими аялдарда көбүрөөк колдонулат. Алар жүндөн токулган белдемчи, ак көйнөк, алжапкыч, оймо-чиймеленген кара же кызыл түстүү чыптама, булгаары бут кийим, айрымдары кара матадан тигилген узун көйнөк (жакасы менен жеңи баркыттан салынып, кооздолгон), башына кара баркыт калпак кийип же жоолук салынышат. Эркектери матадан тигилген күрмө, шым, жылуу сокмо көйнөк жана тизеден өйдө байпак, тюлень терисинен башмак, башына калпак кийишет. Тамак-ашы негизинен эт, балык, дан жана сүт азыктары.
Ш. Керимова.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСЛАМАБАД

2026-07-03T07:41:38Z

Бекбосунова Бермет:

ИСЛАМАБА́Д – Пакистан Ислам Республикасынын борбор шаары. Өз алдынча административдик бирдик статусуна ээ. Борбордук федерация округунун административдик борбору. Ги-

[[File:ИСЛАМАБАД55.png | thumb | Шаардын жалпы көрүнүшү.]]
малайдын этегиндеги Потвар платосунда, деңиз деңгээлинен 550 м бийиктикте жайгашкан. Исламабаддын климаты жагымдуу; июлдун эң жогорку температурасы 39°С, январдын эң төмөнкүсү 3°С. Калкы 1,109 млн (2023). Өлкөнүн мурдагы убактылуу борбору – Равалпинди шаары менен туташып, агломерацияны түзөт; калкы 3,2 млн. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн илим-билим борбору. Пакистан Илимдер Академиясы (1953), ири улуттук китепкана, университет (Каид-и- Азам), атом энергиясы боюнча Пакистан комиссиясы (бүткүл дүйнөгө белгилүү, 1956; курамында 20га жакын илимий изилдөө институту бар), институттар (анын ичинде адам укугу, тарых, маданият ж. б.) жана Ислам таануу окуу жайы, улуттук архив (1951), музейлер, сүрөт галереясы бар. «Шехерезада» мейманканасы, Фейсал улутук мечити, шаар грек архитектору К. А. Доксиадистин долбоору менен борборду куруу жөнүндөгү өкмөттүн 1959-жылкы чечимине ылайык (1960–70-жылдар) атайын курулган.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)

2026-07-03T07:37:41Z

Бекбосунова Бермет:

И́СКРА , к. Сумбула (Лейлек районундагы кыштак). Ал — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл.Сумбул дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта, Раззаков шаарынын түштук-батыш тарабында жайгашкан. Искра кыштагы деңиз деңгээлинен 1596 м бийиктикте жайгашкан. Калктын саны 2650 адам (2023).2025-жылы Искра айылында ичүүчү суу менен камсыздоо боюнча жаңы система ишке киргизилди. Ал суу алуу курулмаларын, суу мунараларын, хлоратордук жабдууларды жана бөлүштүрүүчү түтүк тармактарын камтыйт.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСКРА (Чүй районундагы кыштак)

2026-07-03T07:34:25Z

Бекбосунова Бермет:

И́СКРА – Чүй районундагы кыштак. Искра айыл округуна караштуу. Бишкек – Балыкчы автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 908 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Токмок шаарынан 12 км чыгыш тарапта. Кыштак 1931-жылы негизделген. Калкы 3524 (2022); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, китепкана бар. Чүй кушкана фабрикасы, үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)

2026-07-03T07:33:30Z

Бекбосунова Бермет:

И́СКРА , к. Сумбула (Лейлек районундагы кыштак). Ал — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл.Сумбул дарыясынын оң жээги,батыш тарапта жайгашкан. Искра кыштагы деңиз деңгээлинен 1596 м бийиктикте жайгашкан. Калктын саны 2650 адам (2023).
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАКЕЕВ (Кочкор районундагы кыштак)

2026-07-03T07:19:13Z

Бекбосунова Бермет:

ИСАКЕЕВ (мурдагы Большевик), Ү к ө к – Нарын облусунун Кочкор районундагы кыштак. Кочкор айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 1810 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кочкор кыштагынан 7 км түштүк тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 67 км. Кыштак 1930-жылы негизделген. Калкы 1880 (2022); негизинен мал жана дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана бар. Мончо, медпункт иштейт. Ушул кыштакта туулган коомдук ишмер Б. Д. Исакеевдин ысмы ыйгарылган.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАЕВ Карагул

2026-07-01T08:52:24Z

Бекбосунова Бермет:

ИСАЕВ '''Карагул''' (12. 03. 1934-жылы туулган, Түп району, Ак-Булуң кыштагы, каза болгон жылы белгисиз.) – тоо өткөөлчүсү, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976). Кыргыз ССР геологиялык башкармасынын чарба цехинде жумушчу (1949–64), Сары-Жаз экспедициясында өткөөлчү (1949–64), 1966–88-жылдарда өткөөлчүлөрдүн бригадири болуп иштеген. Кыргызстанда ачылган Сары-Жаз калай кенин чалгындоо ишине кыйла эмгек сиңирген.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАЕВ Беделбай

2026-07-01T08:11:30Z

Бекбосунова Бермет:

ИСАЕВ '''Беделбай''' [1911-жылы туулган, Ош облусу, Совет (азыркы Кара-Кулжа) району, Чалма айылы) 1986-жылы 27-майда каза болгон.] – айыл чарба өндүрүшүнүн ишмери. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948). Ош облусунун Совет районундагы «Ленинчил жаш» кол-

[[File:ИСАЕВ 343.png | thumb | none]]
хозунун колхозчусу, ферма башчысы (1929–40), башкармасы (1941–61), бригадири (1961–65) болуп иштеген. Исаевдин жетекчилигинде колхоз мал чарбасын өнүктүрүүдө жогорку көрсөткүчтөргө жетишип, 1947-жылы райфондо эң алдыңкы чарбага айланган. 1951–59-жылдарда Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени менен сыйланган.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИСАЕВ Акыбай

2026-07-01T08:08:02Z

Бекбосунова Бермет:

ИСАЕВ '''Акыбай''' (12. 2. 1932, Ысык-Көл району, Бостери кыштагы – 18. 11. 1999, Бишкек) – география илимдеринин доктору (1989), профессор (1990). Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1985). Кыргызстан педагогика институтун бүтүргөн (1953). 1953–55-жылдарда Кыргыз ССР пландоо комитетинде ага экономист болуп эмгектенген. 1955–58-жылдарда КМУнун география факультетинде окутуучу, 1961–65-жылдарда Кыргыз ССР ИАда кенже, ага илимий кызматкер. 1965–87-жылдарда КМУнун география факультетинин деканы, 1987-жылдан өмүрүнүн акырына чейин география жана туризм кафедрасынын башчысы болуп эмгектенген. Исаев 115тен ашык илимий эмгектин (анын ичинде 4 монография, анын экөө авторлош) автору. «Кыргызстандын географиясы» окуу китеби (авторлош) үчүн КРдин илим жана техника жаатында мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2000). Илимий изилдөөлөрү республикада техникалык өсүмдүктөрдүн өсүшү жана аларды сарамжалдуу пайдалануу, агрардык өнөр жай комплексинин аймактык жактан уюштурулушу, табигый ресурстарды рационалдуу пайдалануу жана коргоо ж. б-га арналган.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРТЫШ

2026-07-01T08:06:25Z

Бекбосунова Бермет:

ИРТЫ́Ш , Э р т и ш – Казакстан менен Россиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь дарыясынын сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Атлай тоолорунан (Кара Иртыш деген ат менен) башталат. Узундугу 4248 км, алабынын аянты 1643 миң км2. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 кмге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 м3/сек (чатында 2830 м3/сек), эң чоң чыгымы – 12 100 м3/сек, эң азы – 297 м3/сек. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 кмге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш – Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Усть-Каменогорск, Семей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыяларынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган. М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы – 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымдарда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жучу хандын байтактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Иртыш анын түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей жана Теңир-Тоо кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.

К. Жумашев, Т. Асанов.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРЛАНДИЯ (мамлекет)

2026-07-01T08:03:27Z

Бекбосунова Бермет:

ИРЛА́НДИЯ (ирландча Еire, англ. Irе1аnd) – Батыш Европадагы мамлекет. Ирландия аралынын 5/6 бөлүгүн, ошондой эле анын батыш жээгине жакын жай-

[[File:ИРЛАНДИЯ20.png | thumb | none]]гашкан чакан аралдарды (Акилл, Аран, Клэр ж. б.) ээлеп, Улуу Британия жана Түндүк Ирландия Бириккен Королдугуна кирген Түндүк Ирландия менен чектешет. Чыгышынан Улуу Британиядан Ыйык Георг кысыгы жана Ирланд деңизи аркылуу бөлүнөт. Түндүк-батышын, батышын жана түштүгүн Атлантика океаны чулгайт. Европадан Түндүк Америкага кеткен деңиз жолунда жайгашкан. Аянты 70,2 миң км2. Калкы 5,1 млн. (2022). Борбору – Дублин шаары. Мамлекеттик биринчи тили – ирланд (гэль) тили, экинчиси – англис тили. Акча бирдиги – евро. Ирландиянын аймагы 4 тарыхый провинцияга – Коннахт, Ленстер, Манстер жана Ольстерге (Ольстердин негизги бөлүгү Түндүк Ирландиянын курамына кирет) бөлүнөт. Административдик-аймактык жактан 29 графтыктан жана 5 шаар графтыгынан турат.[[File:ИРЛАНДИЯ21.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)]]
Ирландия – БУУнун (1955), Европа советинин (1949), Европа союзунун (1993; 1973–92-жылдар), ЕККУнун (1973), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ЭВФтин (1957), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1957) мүчөсү.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Ирландия – унитардык мамлекет. Конституциясы 1937-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент (добуш берүү жолу менен 7 жылга, бирок эки мөөнөткө гана шайлана алат). Ал мыйзамдарды жарыялайт, судьяларды жогорку кызмат адамдарын дайындайт, куралдуу күчтөрдү башкарат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент, ага президент, өкүлдөр палатасы жана сенат кирет. Аткаруу бийлигинин башчысы – премьер-министр. Президент өкүлдөр палатасынын сунушу менен премьер-министрди, ал эми өкмөттүн башка мүчөлөрүн премьер-министрдин сунушу боюнча дайындайт. Саясий партиялары: Фине гэл (Бириккен Ирландия партиясы, 1933-жылы негизделген), Фианна фойл («Тагдыр аскерлери», 1926), Лейбористтик партия (1912) ж. б. '''Табияты.''' Ирландия аралынын чыгыш жээги көбүнчө жапыз, тегиз, түштүгү булуң-буйткалуу, батышында терең булуңдар бар, айрым жээктери риас тибинде. Борбордук аймактарында түздүктөр басымдуу; жээкке жакын айрым тоо массивдери 1041 м бийиктикке чейин (Керри тоосу өлкөнүн

[[File:ИРЛАНДИЯ22.png | thumb | Борбордук ойдуңдагы агроландшафт.]]
эң бийик жери) көтөрүлөт. Чым көң, коргошун, цинк, таш көмүр, алтын ж. б. кендери бар. Мелүүн океандык, дайыма нымдуу климат өкүм сүрөт. Ал негизинен атлантикалык циклондордон улам пайда болот. Кышы жумшак (январдын орточо температурасы 5–8°С), жайы серүүн (июлдуку 14–16°С). Жылдык жаан-чачыны 700– 1500 мм, тоолордун батыш капталдарында 2000 ммден ашык. Суусу мол дарыялар (эң ириси – Шаннон), көл жана саз көп. Өлөң чөп, дайыма жашыл бадалдар, шалбаа, тоолоруна эмен, кайың, мырза карагай мүнөздүү (өлкөнүн айма-

[[File:ИРЛАНДИЯ23.png | thumb | Ирландиянын деңиз жээги.]]
гынын 4%ин токой ээлейт). Өлкөнүн табиятын коргоого алган 104 табигый аймак (анын ичинде 6 улуттук парк, биосфералык резерваттар, табият коруктары) бар; Уэксфорд резерватында (эл аралык маанидеги суулуу-саздак жер) Гренландия кашка казынын дүйнөлүк популяциясынын 1/2 и кыштайт. '''Калкы.''' Негизги калкы (88,8%и) ирланддар (анын ичинде гэлдер жана цыган-шелттер да бар). Иммигранттар жана алардын тукумдары (жалпы калктын 11,2%) негизинен Дублиндин тегерегинде

[[File:ИРЛАНДИЯ24.png | thumb | Дублин – Ирландиянын борбору.]]
жашайт, алардын 2,7%и англистер жана шотланддар; ошондой эле Европадан келгендер да арбын. 100 жылдан ашуун мезгил ичинде (1841–1961) Ирландиянын калкы кескин кыскара баштаган. 1961-жылга чейин 2,82 млнго кыскарган. Эмиграциянын мындай кескин күчөшүнө 1845–47-жылдарда картөшкөнүн түшүмү болбогондугу жана эпидемиологиялык оорунун башталышы себеп болгон. 1960- жылдардан калктын саны акырындап өсө баштаган. 21-кылымдын башталышында төрөлүүнүн деңгээли (1000 адамга 14,45 бала) жана калктын табигый өсүүсүнүн темпи боюнча (0,66%) Европада алдыңкы орундардын бирин ээледи. Ирландия – Европадагы калкы эң жаш өлкөлөрдүн бири; 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 20,9%, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 67,6%, 65 жаштан өткөндөр 11,6% (2006). Ирландия калкынын орточо жыштыгы (1 км2 жерге 60 адам) ж-а шаар калкынын саны (59,3%) боюнча Европада арткы орундардын бирин ээлейт. Ири шаарлары: Дублин (калкы 1,7 млн; өлкөнүн калкынын 40%и), Корк (380 миң), Голуэй (90 миң), Лимерик (100 миң), Уотерфорд (50 миң). Калкынын 88%и католиктер.

'''Тарыхы.''' Ирландиянын аймагын адам б. з. ч. 6-миң жылдыкта мекендеген, б. з. ч. 4-кылымда кельт уруулары жашай баштаган. Алгачкы коомдук түзүлүш кландык (уруу) уюм формасында болуп, анын саркындылары 17–18-кылымдарга чейин сакталган. 3-кылым ченде пайда боло баштаган чакан аймактык бирикмелердин негизинде алгачкы мамлекеттер түзүлгөн. 5-кылымда христиан дини тарай баштаган. 795-жылы Ирландияны норманндар басып кирген, бирок алар 1014-жылы кайра ирландиялык кошуундардан жеңилген. 1169–71-жылдарда Ирландияны англис-норманн феодалдары басып алып, анын түштүк-чыгыш жээгинде англиялык Пейл колониясы түзүлгөн. Шаарларда кол өнөрчүлүк менен соода өнүгүп, мал чарбасы негизги тармакка айланган. Англиялык колониячыл саясат 16-кылымда өзгөчө күчөп, 16-кылымдын аягы – 17-кылымдын башында Манстер, Ольстер жана Лентердин бир бөлүгү колонияга айландырылган. Колониячыларга каршы көп жолу көтөрүлүш чыккан. 16–17-кылымдарда Англия бүткүл Ирландия жеринин 6/7 бөлүгүнө жакынын ээлеген.

18-кылымдын аягында Ирландияда ири мануфактура менен фабрика тибиндеги ишканалар пайда болгон. 1798-жылы «Бириккен ирландиялыктар» (1791-жылы негизделген) коому уюштурган көтөрүлүш басылган соң, Ирландиянын 1782–83-жылдарда берилген парламенттик автономиясы жоюлган (1801).

19-кылымда Ирландия метрополиянын агрардык базасына айланган. Эмиграциянын күчөшү Ирландиянын тарыхый өнүгүшүнүн мүнөздүү белгилерине айланган. 19-кылымдын 70–80-жылдары гомруль (Британ империясынын чегинде өзүн өзү башкаруу) үчүн күрөш күчөп, анын жүрүшүндө Гомруль лигасынын (1873-жылы негизделген) өкүлдөрү башында турган буржуазиялык-либералдык элементтер менен улуттук кыймылдын революциячыл-демократиялык тарабы бириккен.

1905-жылы түзүлгөн Шин фейн партиясы Ирландиянын саясий-экономикалык өз алдынчалыгы үчүн күрөшкөн. 1912-жылы Лейбористтик партия негизделип, анын жетекчилери реформачыл саясат жүргүзгөн. Ирландиядагы революциялык кырдаал англиялык либералдык өкмөттү 1912–14-жылдарда парламентке гомруль жөнүндө билль (мыйзам долбоору) киргизүүгө мажбурлаган. Бирок аны Улуу Британия менен Ирландиянын реакциячыл чөйрөсү четке каккан. Улуттук таламдарды революциячыл жол менен ишке ашы-

[[File:ИРЛАНДИЯ25.png | thumb | Кельт крести.]]

[[File:ИРЛАНДИЯ26.png | thumb | none]]
рууну көздөгөн 1916-жылдагы Ирландия көтөрүлүшү ырайымсыз басылган. Улуттук-боштондук кыймылы күч алып, 1919-жылы январда Ирландиянын көз карандысыздыгы жарыяланган. 1921-жылы декабрда Улуу Британия менен Ирландиянын ортосунда кол коюлган келишим боюнча Ирландия доминиондук статус алган. Бирок түштүк-чыгыштагы өнөр жайы өнүккөн 6 графтык Улуу Британиянын бийлигинде калган. 1922–23-жылдарда граждандык согуш республикачыл күчтөрдүн жеңилиши менен аяктаган. Өлкөдө 1932-ж. чейин полициялык кысым тартиби орногон. 1932-жылы бийликке келген Де Валердин (1948-жылга чейинки премьер-министр) өкмөтү Улуу Британия менен колониялык байланышты үзгөн. 1937-жылы Ирландиянын жаңы конституциясы кабыл алынып, ага ыйык Британиянын мурдагы доминиону «Эйре суверендүү мамлекети» болуп жарыяланган. 2-дүйнөлүк согуштун башында Ирландия өкмөтү өзүнүн бейтараптыгын билдирген. Өлкө аймагынын бир бөлүгүн Улуу Британия бийлеп турган кезде Англия менен Ирландия согуштук союз түзүүнү мүмкүн эмес деп эсептеген. Ирландия 1949-жылы көз карандысыз республика деп жарыяланып, ал Британ шериктештигинен чыккан. Ирландия – 1955-жылдан БУУнун мүчөсү. Ирландия өкмөтү 1963-жылы ядролук куралды сыноого тыюу салуу, 1968-жылы ядролук куралды таратпоо жөнүндөгү келишимдерге кол койгон.

1990-жылдардын баш ченинде өлкөдө экономикалык өсүш башталып, ал ирландиялык «экономикалык керемет» («кельт жолборсу») деп аталган. Курулуш, маалыматтык технология ж. б. секторлордун өтө тез темпте өнүгүүсү байкалган. 1998-жылы кол коюлган Англия – Ирландия макулдашуусунун шарты боюнча Түндүк Ирландия жашоочуларынын каалоосу боюнча Британиянын карамагында болот. Ошол эле учурда Түндүк Ирландиянын калкы Ирландия менен биригүүнү кааласа, эки тарап тең бардык чараларды колдонушу белгиленген. 1998-жылы референдумда 94% ирландиялыктар «улуттук аймактарды бириктирүү» маселесин колдогон. 1999-жылы Ирландия НАТОнун «Тынчтык үчүн өнөктөштүк» программасына кошулган. 2002-жылы евро зонасына кирген.

'''Чарбасы.''' Ирландия – дүйнөдөгү өнүккөн өлкөлөрдүн бири. ИДПнин көлөмү 177,2 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 41,8 миң долларды түзөт (Ирландия – бул көрсөткүчү менен дүйнөдө Люксембург, Норвегия жана АКШдан кийинки 4-орунду ээлейт). 21-кылымдан Ирландия экспорттук чарбага багыт алууда: иштеп чыгаруучу өнөр жай продукциясынын 80%тен жана айыл чарба продукциясынын 50%тен ашыгы экспорт үчүн өндүрүлөт. Ошол эле мезгилде өнөр жай сырьёсунун 80%тен ашыгы сырттан алынат; өлкөнүн рыногунда ошондой эле импортук машина, жабдуу, химикат ж. б. даяр продукциялардын үлүшү да зор. Өлкөнүн экономикасынын тез өнүгүүсү айрым социалдык теңсиздикти жаратты (калктын кирешесинин деңгээли боюнча эң бай катмары менен эң жакыр катмарынын ортосундагы айырмачылык өтө зор, бул көрсөткүч боюнча экономикасы өнүккөн өлкөлөрдүн ичинен АКШдан кийинки 2-орунда), жумушчу күчүнүн жана аянтты ижарага алуунун баасы көтөрүлдү ж. б. ИДПнин 60%ин тейлөө чөйрөсү, 37%ин өнөр жайы жана курулуш, 3%ин айыл чарба, токой чарбасы жана балык кармоо түзөт. Экономикасы 2 секторго бөлүнөт: ири чет өлкөлүк (негизинен жогорку технологиядагы өнөр жай тармактары:

[[File:ИРЛАНДИЯ27.png | thumb | none]]

[[File:ИРЛАНДИЯ28.png | thumb | Ирландиядагы айыл ландшафты.]]
электроника, машина куруу, химия) жана улуттук (тармак-аш ж-а жеңил өнөр жайы). Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмү акыркы жылдары негизинен чет өлкөлүк компаниялар чыгарган продукциялардын тез көбөйүшүнө байланыштуу. Чет өлкөлүк компанияларга ИДПнин 1/2 инен ашыгы, өлкөнүн экспортунун 92%и таандык. Мамлекеттик компаниялар энергетика, транспорт, билим берүү, саламаттык сактоо ж. б. чөйрөлөрдүн негизги тармактарын көзөмөлдөйт. Өнөр жайы – Ирландиянын экономикасынын башкы жана туруктуу өнүгүп жаткан тармактарынын бири. Анын үлүшүнө иштегендердин 15%тейи (298 миң адам) жана ИДПнин көлөмүнүн 17%и туура келет. Өнөр жай продукциясын сатуу 2005-жылы 4 эсеге өскөн. Өнөр жай продукциясынын сатуу наркынын 62%тейи жаңы жогорку технологиялуу 3 тармакка таандык (2005): химия-фармацевтикалык жана химия өнөр жайы; электроника жана электр-техника өнөр жайы; информатикалык продукцияларды өндүрүү жана таратуу: программалык, магниттик (аудио-, видео кассеталар ж. б.) жана оптикалык (CD, DVD-диск ж. б.) алып жүргүчтөр ж. б.

Ички ресурстарынын эсебинен өлкө электр энергиясына болгон муктаждыгынын 40%ин канааттандырат. Энергия балансындагы импорттук нефтинин үлүшү кыскарып, табигый газдын жана көмүрдүн үлүшү көбөйүүдө. Чым көң менен иштеген ири электр станциясы курулган. Отун-энергетикалык балансынын структурасында 58%ти нефть жана нефть продукциясы, 22%ти табигый газ, 13%ти көмүр, 4%ти чым көң, 1%ти биомасса (жыгач отун), 2%ти башка калыбына келүүчү энергия түрлөрү (гидроэнергия, шамал энергиясы) түзөт. Ирландиянын түштүгүндө (Корк графтыгында) өлкөдөгү нефть ажыратуучу жалгыз завод иштейт. 2005-жылы 25 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 91%и ЖЭС-ке, 4%и ГЭСке, 5%и шамал энергиясына туура келет. Дүйнөдөгү эң ири шамал энергия курулмасы өлкөнүн чыгыш жээгинде (Арклоу шаарына жакын) курулууда. Түстүү металлургиянын негизги тармагы – глинозём өндүрүшү (алюминий өнөр жайы үчүн сырьё), ошондой эле полиметалл кенташтарын казып алуу жана байытуу. 2005-жылы 1,5 млн т глинозём, 429 миң т цинк концентраты, 64 миң т коргошун концентраты, 6 т күмүш өндүрүлгөн. Өнөр жайынын башкы тармагы – машина куруу; анын продукциясынын наркынын 90%тен ашыгы электроника жана электр-техника өнөр жайына таандык. Анын негизги продукциялары: жекече компьютер жана офис техникалары,

[[File:ИРЛАНДИЯ29.png | thumb | Дублиндеги эл аралык каржы (финансы) борбору.]]
телекоммуникация жабдуулары, электр-техника буюмдары, прибор куруу продукциялары, автомобиль электроникасы. Жекече компьютер чыгаруу боюнча (2005-жылы 12 млн даана) Ирландия Улуу Британиядан жана Германиядан калышпайт, ал эми аны экспорттоо наркы боюнча (2006-жылы 18,4 млрд евро) Европада 1-орунда. Тамак-аш (эт, сүт, пиво кайнатуу, спирт, ун ж. б.), текстиль, кийим тигүү тармактары да өнүккөн. Курулуш материалдар өнөр жайы жергиликтүү сырьёлордун (акиташ, гипс, доломит, гранит ж. б.) негизинде иштеп, ички рынокко багытталган. Айыл чарбасынын негизги тармагы – мал чарбасы. Ирландия эт, сүт, жумуртка ж. б. мал чарба жана дыйканчылык (картөшкө, арпа, сулуу, тамыры тоют өсүмдүктөр) продуктуларына болгон ички муктаждыкты толук камсыз кылат. Ошондой эле Ирландия – мал чарба продуктусун экспорттоочу бирден бир өлкө. Айыл чарбага жарактуу жери 4,3 млн га (өлкөнүн аянтынын 62%и), анын 91%и шалбаа жана жайыт, 9%и айдалат (дүйнөдөгү эң төмөнкү көрсөткүч). 2005-жылы 6,9 млн бодо мал ( 1,1 млну саан уй), 1,7 млн чочко, 6,2 млн кой, 72 миң жылкы, 12 300 миң үй кушу болгон. Мал чарбасы-

[[File:ИРЛАНДИЯ30.png | thumb | Эт багытындагы мал үйүрү.]]

[[File:ИРЛАНДИЯ31.png | thumb | Ирландия акчасы.]]
нын маанилүү тармагы – эт багытындагы мал асыроо. Балык кармалат. Ирландия экономикасынын ири жана өтө ылдам өнүгүп жаткан сектору – тейлөө чөйрөсү. Ирландия тейлөөнү экспорттоо боюнча дүйнөдө 10-орунду ээлейт. Негизги тейлөө чөйрөлөрү: дүң жана чекене соода, финансы, ишкердик жана адистик кызмат, мейманкана бизнеси жана коомдук тамактануу, билим берүү, ошондой эле транспорттук, байланыш, административдик тейлөөлөрү. Тез темп менен өнүгүп жаткан финансы, ишкердик жана адистик тейлөө (анын ичинде компьютердик тейлөө да) мекемелери негизинен Дублиндин тегерегинде жайгашкан. Мында башкы улуттук банктын, чет өлкөлүк жана эл аралык 450 банктын филиалдары жана бөлүмдөрү орун алган. Кеңеш берүүчү 700гө жакын фирмалар аудит, бухгалтердик эсеп, салык салуу ж. б. боюнча тейлейт. Ирландия – дүйнөгө финансылык, ишкердик жана адистик тейлөөнү экспорттоочу негизги өлкө; ошондой эле Европанын негизги офшордук зонасы болуп саналат. Ирландия компьютердик тейлөөнүн көлөмү (компьютердик жана телекоммуникациялык жабдууларды пайдалануу, программалык камсыздоону иштеп чыгуу, маалымат базасын түзүү ж. б.) б-ча Европада 1-орунду ээлейт. Рекреациялык тейлөө жана туризм ИДПнин 6%ин түзөт. Туризмден түшкөн кирешенин жалпы көлөмү – 5,4 млрд евро. 2006-жылы Ирландияга 7,4 млн чет өлкөлүк турист келген. Ирландия – дүйнөдөгү ички транспорттук коммуникациясы эң жыш өлкө. Автомобиль жолунун узундугу 96,6 миң км. Негизги автомагистралдары Дублинди өлкөнүн – Корк, Лимерик, Уотерфорд, Голуэй, Слайго сыяктуу ири шаарлары, ошондой эле Белфаст (Түндүк Ирландия) менен байланыштырат. Атлантика океанын жээктей Голуэйден түштүктү карай – Лимерик, Корк, Уотерфордго кеткен (Атлантика коридору деп аталган) автомагистралдын мааниси зор. Темир жолунун узундугу 3312 км (2005). Деңиз транспорту чет өлкөлөргө ташылган жүктүн негизги бөлүгүн жана эл аралык жүргүнчүлөрдүн 10%тейин ташыйт. Өлкөдө 36 аэропорт бар, анын ирилери – Дублин, Шаннон, Корк шаарларында. Ички суу жолунун узундугу 753 км (рекреациялык максатка гана пайдаланылат). Магистралдык газ куурунун узундугу 1728 км (2006). Экспортко электрондук өнөр жай товарлары, дары-дармек, ошондой эле машина жана жабдуу, химикат, тирүүлөй мал, мал чарба продуктулары, алкоголь ичимдиктерин чыгарып, сырттан электроника үчүн компоненттерди, машина куруу продукцияларынын башка түрлөрүн, химикаттарды, нефть жана нефть продуктуларын, текстиль, кийим жана бут кийим алат. Негизги соода шериктери: Улуу Британия (импорт менен экспорттун

[[File:ИРЛАНДИЯ32.png | thumb | Дублин деңиз порту.]]
1/2 ), АКШ, Германия, Франция, Бельгия, Нидерланд.

'''Маданияты.''' Ирландияда башталгыч жана орто билим алуу милдеттүү түрдө ишке ашырылат. Башталгыч мектептердин көбү мамлекет тарабынан каржыланат, ал эми айрым жерлерде чиркөөлөргө караган мектептер да бар. 1960-жылга чейин орто билим берүүчү мектептер жеке менчик же чиркөөлөргө караса, 1966-жылдан мамлекеттин карамагына өтүп, кошумча жаңы мектептер салынган. Жогорку окуу жайлары: Дублин университети (королева Елизавета I тарабынан 1591-жылы негизделген), Ирландия улуттук университети (1908-жылы коллеждер федерациясы катары уюшулган, учурда Корка, Дублин, Голуэй жана Мейнуттагы окуу жайлары карайт), Мейнуттагы улуттук университет (католик семинариясы катары да эсептелет), Дублин шаардык университети (1980) жана Лимерика университети (1989) жана башкалар. Ирландияда 13 техникум жана бир катар педагогикалык коллеждер бар. Ирландия королдук академиясы бардык тармактарда илимий изилдөөлөрдү жүргүзөт жана каржылайт. Булардан тышкары, Ирландия королдук искусство академиясы, Ирландия королдук музыка академиясы бар. Ирландияда 1931-жылы негизделген «Айриш индепендент» (82 миңден ашык нуска), «Айриш таймс» (117 миң нуска), «Ивнинг геральд» (95 миң) жана башка күнүнө 5 млндон ашык нускада гезиттер жарык көрөт.[[File:ИРЛАНДИЯ34.png | thumb | Кайлмор сепили. 1867–1871.|left]]

[[File:ИРЛАНДИЯ33.png | thumb | Ардмордогу мунара. VIII–X кылым.]]
1926-жылы радио уктуруу, 1961-жылы телекөрсөтүү башталган. Учурда улуттук коомдук эки тармак жана аймактык радио станцияларын камтыган мамлекеттик «Эйре радио жана телекөрсөтүү» (RTE) компаниясы, бир коммерциялык радио уктуруу жана 21 жергиликтүү коммерциялык станциялар бар. Телекөрсөтүүлөр үч мамлекеттик каналда (экөө англис, бирөө ирланд тилинде) көрсөтүлөт. Биздин замандын алгачкы кылымдарында Кухулин жөнүндөгү баатырдык эпос жаралып, VIII–IX кылымдарда жазылып алынган. Орто кылымдарда бард (профессионал акындар) поэзиясы жогору өрүш алып, XVIII кылымда төмөндөп кеткен. Англиянын колониясы болуп турган учурда адабияты жай өнүккөн. XVIII кылымдагы поэзияда (Ф. О,Найв, Ж. Нажент, Б. Мерримен жана башкалар) патриоттук идеялар камтылган. XVIII кылымдын аягында ирланд адабияты менен фольклорунун салтын уланткан англис тилиндеги ирланд адабияты (Т. Мур, Ж. Гриффин, У. Карлтон жана башкалар) маанилүү орун ээлеген. ХIX кылымдын аягында «Ирланд кайра жаралуусу» деген маданий кыймыл башталып, ага драматург У. Б. Йейтс (1865–1939), акындар Ж. Рассел (1867–1935), Ж. Стивенс (1882– 1950), драматург А. Грегори (1852–1932), жазуучу П. Колум (1881–1972) жана башкалар жигердүү катышкан. Улуттук-боштондук кыймыл Ш. О’Кейсинин (1880–1964) драмалары менен прозасында, П. О’Доннелдин, Ш. О’Фаолейндин жана башка чыгармаларында негизги темага айланган.

Ирландия искусствосунун башаты кельттердин көркөм маданиятынан башталат. V–XI кылымдарда Ирландияда мунаралуу чиркөөлөр курулуп, китеп миниатюралары түзүлгөн. XII–XVI кылымдарда имараттар готика жана роман стилинде салынган. Кийин Англия үстөмдүгү Ирландиянын искусствосуна да күчтүү таасирин тийгизген. Ирландия искусствосу XVIII кылымдын аягынан (живописчилер У. Осборн, Н. Хоун Кенже жана башкалар) тартып жандана баштап, XX кылымда улуттук реалисттик мектеп (живописчилери Жон Б. Йейтс, Ч. Лэмб жана башкалар) калыптанган. Кельттердин көп үндүү хору тууралуу ирланд сагаларында эскерилет. Жига, рил, хорнпайт, сетданс бийлеринин ирландча түрлөрү бар. XVI–XVII кылымдарда ак сөөктүк музыкалык чөйрөдөн профессионал композиторлор Рор Долл О’Катайн, Ж. жана Х. Скоттор, Т. жана У. Конелландар чыккан. Романтикалуу Ирландия балладасы жана эски арфа музыкасы XVIII–XIX кылымдарда Европада кыйла бааланган.

[[File:ИРЛАНДИЯ35.png | thumb | Ж. Китинг. «Аллегория» чен. 1922-ж.|left]]
Белгилүү музыканттары: арфачы, композитор Д. Мёрфи, ырчы, композитор М. Келли (XVIII кылым), опералардын автору, ырчы М. Бальф (XIX кылым), ноктюрн жанрын негиздөөчү Ж. Филд (XIX кылым) жана башкалар. Биринчи ирланд операсы 1909-жылы жазылган. Улуттук симфониялык (1948), Ирландия камералык (1963) оркестрлери, Ирландия королдук музыка академиясы (1848) иштейт. Ар кыл эл аралык музыкалык фестивалдар өткөрүлөт.

XIX кылымдын акырынан У. Б. Йейтс жана А. Грегоринин демилгеси менен Ирландия адабий театры түзүлгөн. 1901-жылы ал ышкыбоздор менен биригип, Ирландия улуттук драма коомуна, кийин аббаттык театрга айланган. 1922-жылы драма союзу түзүлгөн. 1929-жылы Э. Хилтон жана Мак-Лиаммор театр уюштурган. 1939-жылдан аббаттык театр гель тилинде оюн көрсөтөт.

Ад.: Колпаков А. Д. Ирландия – остров мятежный. М., 1965; Афанасьев Г. Е. История Ирландии. М., 2007; Ирландия // Большая Российская энциклопедия. Т. 11. М., 2008.
Т. Өмүрканова.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРЛАНДИЯ (арал)

2026-07-01T07:44:45Z

Бекбосунова Бермет:

ИРЛА́НДИЯ – Британ архипелагындагы арал. Аянты 84 миң км2. Атлантика океаны менен чулганат, Улуу Британия аралынан Ирланд деңизи, Түндүк жана Ыйык Георг кысыктары аркылуу бөлүнөт. Аралдын борбордук бөлүгүн түздүк, чет жакаларын тоолор (бийиктиги 1041 мге чейин), түндүк-чыгышын Антрим платосу ээлейт. Негизги дарыясы – Шаннон. Көлү көп. Шалбаа, верещатниктер мүнөздүү. Аймагынын көп бөлүгүндө Ирландия мамлекети, түндүк-чыгышында Улуу Британиянын бир бөлүгү – Түндүк Ирландия (Ольстер) жайгашкан. Ири шаарлары: Дублин, Белерась.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРЛАНДДАР

2026-07-01T07:43:56Z

Бекбосунова Бермет:

ИРЛАНДДАР , э р и н н а х, а й р и ш – улут, Ирландиянын негизги калкы. Саны 3,7 млндон ашык, анын ичинде 3,5 млн киши Ирландияда, 47 миңи Түштүк Ирландияда, 5,6 миңи Шотландияда, 109 миңи Англияда төрөлгөндөр (2006). Ошондой эле Улуу Британия, АКШ, Канада, Австралияда да жашашат. Ирланддардын көпчүлүгү англис, калгандары ирланд (гэль) тилинде сүйлөшөт. Католик динин тутушат. Ирланддардын этностук негизин б. з. ч. 1- миң жылдыктын 2-жарымында Шотландиядан көчүп келишкен келт (гэль) уруулары түзгөн. Ирланддар 18–19-кылымдарда англичандардын оор колониялык эзүүсүнүн шартында улут болуп калыптанган. Англиялык бийлик ирланддардын эне тилинде сүйлөшүнө тыюу салгандыктан, көбү англис тилине өткөн, бирок улуттук өз алдынчалыгын жоготкон жок. 19-кылымдын аягында ирланд тили менен маданиятын кайра жандандыруу үчүн аракеттер болуп, 1921-жылы ирланд тили англис тили менен катар расмий тил катары таанылды. Ирланддар дыйканчылык, мал чарбачылык жана балыкчылык менен кесиптенишип, дубалы таштан тургузулуп, чатыры камыштан төрт же эки кырлуу жабылган үйлөрдө жашашат. Улуттук кийимдери – кызгылт-сары белдемчи (кильт), ачык түстүү, жакасы жок көйнөк, матадан тигилген баш кийим. Майрам күндөрү жашыл түстүү кийимдерди кийишет. Тамак-ашы негизинен эт, дан, балык, сүт жана картөшкө азыктарынан даярдалып, суусундук катары чай кеңири колдонулат. Ирланддар Самхейн (1-ноябрь – жыл башы), Лугназат (1-август – түшүм жыйноо) сыяктуу байыркы кельт майрамдарын майрамдашат.

Ш. Керимова.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРЛАНД ДЕҢИЗИ

2026-07-01T07:41:13Z

Бекбосунова Бермет:

ИРЛА́НД ДЕҢИЗИ Атлантика океанында; Улуу Британия менен Ирландия аралдарынын аралыгында. Аянты 47 миң км2. Эң терең жери 197 м. Океан менен Түндүк деңиз жана Ыйык Георг кысыктары аркылуу туташат. Ири аралдары: Мэн, Англси. Суунун температурасы кышында 5°С, жайында 16°Сге чейин. Туздуулугу 34–34,5‰. Шторм тез-тез болуп турат. Суткасына 2 жолу (8,4 мге чейин) ташкындайт. Балык (сельд, килька, треска, анчоус) кармалат. Башкы порттору: Ливерпул (Улуу Британия), Дублин (Ирландия).
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРКУТСК

2026-07-01T07:40:13Z

Бекбосунова Бермет:

ИРКУ́ТСК – Россиядагы шаар (1686-жылдан). Иркутск облусунун административдик борбору. Иркут дарыясынын куймасы – Ангара дарыясынын чатына жакын жайгашкан. Ангара дарыясындагы пристань. Калкы 605,7 миң (2025). Транссибирь магистралындагы темир жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Шаардын пайда болушуна орус кыштагынын, андан соң Иркутск чыңдоосунун (1661–69; анда согуш жана аң уулоочу куралдар сакталып, Байкал боюндагы тур-

[[File:ИРКУТСК19.png | thumb | Иркутскидеги Богоявленск собору.]]
гундарга ар түрдүү товарлар сатылып турган) курулушу түрткү болгон. Кийинчерээк Чыгыш Сибирдин аскер-административдик борбору, 1686-жылы шаар статусун алган. Учурда Иркутск – Чыгыш Сибирдин ири экономикалык, илимий жана маданий борбору. Шаардын чегинде (Ангарада) Иркутск ГЭСи курулган. Оор машина, станок жана авиакуруу (анын ичинде аскер самолёттору – СУ-30, ЯК-130, көп функциялуу самолёть-амфибия Бе-200 экспорттолот), электртехникалык ж. б. өнөр жай ишканалары, слюда иштетүүчү фабрикасы иштейт. Россия ИАнын Сибирь бөлүмүнүн филиалы,

өткөрүлүп турат.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРКУТ

2026-07-01T07:39:14Z

Бекбосунова Бермет:

ИРКУ́Т – Россиядагы дарыя. Бурятия менен Иркут облустарында, Ангаранын сол куймасы. Узундугу 488 км (Кара Иркут дарыясынын башатынан), алабынын аянты 15 миң км2. Чыгыш Саян тоолорунан башталып, Тункин өрөөнү, төмөн жагында босоголуу капчыгай аркылуу агат. Суусунун орточо чыгымы 140 м3/сек. Сал агызылат. Чатында Иркутск шаары жайгашкан.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРИМ

2026-07-01T07:38:39Z

Бекбосунова Бермет:

ИРИМ , а й л а м п а, а й л а н к ө ч ө к – суунун уюлгуп, айлампа болуп аккан терең жери. Адатта, иримдер эки агым кошулганда, жээкке кирип турган урчукту имерилип өткөндө же дарыя нугунун кескин жайылып кеткен жерлеринде, деңиздерде ташкын, тартылуу толкундарынын жана каршы агымдын кошулган жерлеринде пайда болот. Башка тилдерде «ирим» жерлер ирем, ирмок, пучина, омут, заводь, водоворот ж. б. деп аталат.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРАН ТАЙПАК ТООСУ

2026-07-01T07:35:42Z

Бекбосунова Бермет:

ИРА́Н ТАЙПАК ТООСУ Иран (басымдуу бөлүгү), Афганстан жана Пакистандын аймагында; чет жакалары Ирак менен Түркмөнстандын түштүгүндө. Батышынан Месопотамия ойдуңу, чыгышынан Инд өрөөнү менен чектешет. Узундугу 2500 кмдей, аянты 2,7 млн км2. Альп-Гималай геосинклиналь облусунда альп жана андан илгерки тоо пайда болуу мезгилдеринде калыптанган. Иран тайпак тоосунун кеңири аймакты ээлеген ички бөксө тоолору (бийиктиги 500дөн 2000 мге чейин) түндүгүнөн Эльбурс (бийиктиги 5604 мге чейин, Демавенд жанартоосу), Түркмөн-Хорасан тоолору, Паропамиз, Гиндукуштун батыш тармактары, түштүгүнөн Загрос, Мекран, Сулайман тоолору менен чектешет. Ички бөксө тоолорун Деште-Кевир, Деште-Лут, Дашти-Марго ж. б. чөлдөрдү өзүнө камтыган туюк ойдуңдар ээлейт; аларда кум жана шор баскан жерлери, соолуп калуучу көлдөрү арбын кездешет. Чөлдүү ойдуңдарды дөңсөөлөр жана тоолор (Кухруд, Чыгыш Иран ж. б.) бөлүп турат. Климаты субтропиктик, кургак, жылдык жаан-чачыны ички бөксө тоолордо 100 ммдей, тоолордо 500 ммге чейин. Эльбурс жана Сулайман тоолорунун сырткы капталдарында арбын жаайт (1000–2000 ммге чейин). Дарыялары (Гильменд, Сефидруд, Герируд ж. б.) сууга өксү, негизинен сугатка пайдаланылат. Жарым чөл жана чөл, айрым жерлерге талаа ландшафты мүнөздүү. Сулайман тоосунун чыгыш капталын саванна, сейрек токой жана жалбырагы күбүлмө токой, Эльбурстун түндүк капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу субтропик токою ээлейт. Оазисте дыйканчылык, көчмөн чарбачылык өнүккөн. Нефтиге бай, таш көмүр, темир, жез, графит, күкүрт ж. б. кендер да бар.

Ад.: Физическая география материков и океанов. М., 1988; Петров М. П. Иран. Физико-географический очерк. М.,1955.
Э. Н. Султаналиев.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРАН

2026-07-01T06:12:34Z

Бекбосунова Бермет:

ИРА́Н , И р а н И с л а м Р е с п у б л и к а с ы (Жомхурийе Исламийе Иран) (1935-жылга чейинки расмий аталышы – Персия) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүк-батышынан Армения, Азербайжан, түндүк-чыгышынан Түркмөнстан, чыгышынан Афганстан, Пакистан, батышынан Ирак, Түркия менен чектешип, түндүгүнөн

[[File:ИРАН4.png | thumb | none]]Каспий деңизи, түштүгүнөн Оман жана Перс булуңдары (андагы Кешм, Харк ж. б. аралдар Иранга карайт) менен чулганат. Аянты 1648 миң км2. Калкы 92,4 млн (2006). Борбору – Тегеран шаары. Расмий тили – фарсы тили. Акча бирдиги – риал. Административдик-аймактык жактан 30 останга (провинцияга), остан өз ичинен 324 шахрстанга (облуска), шахрстан 740тан ашык бахшка (районго) бөлүнөт; Тегеран менен Кум шаарлары да остан статусуна ээ.

[[File:ИРАН5.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)]]
Иран – БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1960), Ислам конференциясы уюмунун (1969) мүчөсү; СААРКта жана Шанхай кызматташтык уюмунда байкоочу статусуна ээ.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Иран – унитардык мамлекет. Конституциясы 1979-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – Ислам республикасы. 1979-жылдагы Ислам революциясынан кийин мамлекеттик бийлик бири-бирине көз карандысыз мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлиги аркылуу жүргүзүлөт. Бийликтин бул үч бутагын өлкө башчысы – Ислам революциясынын башкы жетекчиси көзөмөлдөйт. Ал Аксакалдар кеңеши (дин кызматкерлери) тарабынан өмүрүнүн акырына чейин шайланат. Аткаруу бийлигинин башында президент турат, ал министрлер кабинетин жетектейт. Жогорку мыйзам чыгаруу органы – Ислам кеңешинин жыйыны (межлис). Иранда европалык типтеги расмий саясий партиялар жок, партия деп атаган саясий кыймылдар бар, алар дээрлик ислам идеологиясына таянат. Негизгилери: «Абадгарян» («Жаратмандар»), «Күрөшчүл динаятчылар коому», «Күрөшчүл молдолор жыйыны».

'''Табияты.''' Ирандын көп бөлүгү Иран тайпак тоосунун аймагында жайгашкан; анын ички бөлүгүн – бөксө тоолор жана Деште-Кевир, Деште- Лут ж. б. чөлдөр жайгашкан бийик түздүктөр ээлейт. Түндүгүндө Каспий деңизинен ойдуңдуу кууш тилке аркылуу бөлүнгөн Эльбурс кырка

[[File:ИРАН6.png | thumb | Деште-Лут чөлү.]]
тоосу (бийиктиги 5671 мге чейин, Демавенд жанар тоосу – Ирандын эң бийик жери), түндүк-батышында Армян тайпак тоосунун чыгыш бөлүгү, түштүк-батышы менен түштүгүндө Ирандын ички аймактарын Месопотамия ойдуңунан жана Араб деңизинен бөлүп турган Загрос тоо системасы (бийиктиги 4548 мге чейин, Зерд-Кух чокусу) жана Түштүк Иран тоолору, Перс жана Оман булуңдарын бойлой Гермсир чөлү жайгашкан. Өлкөнүн түндүгү менен чыгышын Түркмөн-Хорасан жана Чыгыш Иран тоолору ээлейт. Ирандын аймагы Альп-Гималай геосинклиналь (кыймылдуу) алкагында жайгашкан. Борбордук бөлүгүндө кембрийге чейин пайда болгон айрым тоо массивдери (Борбордук Иран, Борбордук Чыгыш Иран, Лут) биригип, Борбордук Иран плитасын түзөт. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүнүн климаты субтропиктик кон-

[[File:ИРАН7.png | thumb | Ирандын түндүгүндөгү Эльбурс тоолору.]]
тиненттик; Перс жана Оман булуңдарын жээктей ысык тропиктик. Кышы түндүгүндө жана ички аймактарында серүүн (январдын орточо температурасы түндүгүндө 0°Сден төмөн, Тегеранда 2°Сге чейин), түштүгүндө жылуу (Перс булуңунун жээгинде январдын орточо температурасы 22–25°С). Кышында Ирандын түндүгүнө Орто Азия жана Сибирден соккон муздак аба абанын температурасын –25°Сге чейин төмөндөтөт. Жайында бардык жеринде ысык; июлдун орточо температурасы 29– 32°С. Өлкөнүн ички аймактарында жана түштүгүндө аба 40– 50°Сге чейин ысыйт; абсолюттук максимум (54°С) Хузстан өрөөнүндө катталган. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү өлкөнүн көп бөлүгүндө 500 ммге, Эльбурстун түндүк капталында 2000 ммге чейин, Систан чөлүндө 50 ммден аз жаайт. Дарыяларынын көбү суудан өксү. Карун, Шатт-эль-Араб дарыяларында кеме жүрөт; ири дарыясы – Сефидруд (Каспий деңизине куят). Ири көлдөрү – Урмия жана Хамун. Чөлдүн боз топурагы басымдуу; ошондой эле коңур жана күрөң тоо топурактары кездешет. Тайпак тоо ксерофиттери, чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу; Эльбурстун нымдуу түндүк капталында нымдуу жазы жалбырактуу токой өсөт. Өлкөнүн аймагынын 4%ин токой ээлейт. Иранда 130дан ашык улуттук парк, улуттук табият эстеликтери, заказник режиминдеги резерваттар уюшулган; алардын жалпы аянты өлкөнүн аймагынын 6,5%ин ээлейт. Ири улуттук парктары: Баму, Кевир, Урмия, Борб. Эльбурс ж. б. ЮНЕСКОнун биосфералык резерват-

[[File:ИРАН8.png | thumb | Армян тайпак тоосу.]]

[[File:ИРАН9.png | thumb | none|Загрос тоолору. Самолёттон көрүнүшү.]]
тар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн га), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.

'''Калкы.''' Ирандын калкынын көбү иран тилдеринде сүйлөгөндөр: 38,5%и перстер, 6,9%и күрддөр, 5,6%и мазендерандыктар, 5,6%и гиляндар, 3,7%и лурлар ж. б. Ал эми 30%ке жакыны түрк элдери (азербайжандар 20,3%, түркмөндөр 3,2%, кашкайлар 2,4 ж. б.). Ошондой эле арабдар (2,2%), цыгандар, армяндар, ассириялыктар ж. б. да жашайт. Калкынын жылдык орточо табигый

[[File:ИРАН10.png | thumb | Тегеран шаары.]]
өсүшү 1,55%. Төрөлүү 1000 адамга 16,6 бала, өлүм-житим 5,7 киши. 15 жашка чейинки балдар 23,2%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 71,4%ти, 65тен ашкандар 5,4%ти түзөт. Орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 43 киши; эң жыш жайгашкан жерлери: Тегеран останы (12 км2 жерге 713 адам туура келет), Кум (90), ошондой эле Каспийдин жээгин бойлой (Гильян останында –172 адам, Мазендаранда – 123, Голстанда – 80). Өлкөнүн калкынын 1/4 и 7 шаарда отурукташкан: Тегеран (калкы 7186 миң, агломерациясы менен 13 000 млндон ашык), Мешхед (2,5 млн), Исфахан (1,6 млн, агломерациясы менен 2,9 млндон ашык), Кереж (1,6 млн, Тегерандын агломерациясына кирет), Тебриз (1,5 млндой), Шираз (1,3 млн), Кум (1,1 млн). Ирандын калкынын 98%тейи мусулмандар; анын ичинде шииттер 89%, сунниттер 9%.

'''Тарыхы.''' Ирандын аймагында адам төмөнкү палеолиттин аягында эле жашай баштаган. Б. з. ч. 4–3-кылымдардын башында шаар-мамлекеттер пайда боло баштаган. Б. з. ч. 2-миң жылдыкта Иран жергесине иран тобундагы (диалектилерде сүйлөгөн) көчмөн инди-европалык уруулар келген. Кийин алар жергиликтүү калкты өзүнө сиңирип алган. Б. з. ч. 670-жылдарда Мидия падышалыгы келип чыккан. 550-жылы Мидия Ахемениддер династиясына кирип калган. Б. з. ч. 550–330-жылдарда Ирандын аймагын Ахемениддер династиясы бийлеп турган. Ахемениддер мамлекетин б. з. ч. 330-жылы Александр Македонский басып алган. Ал өлгөндөн кийин Иран аймагы Селевкиддер мамлекетинин курамына кирген. Б. з. ч. 3-кылымдын ортосунда аймакта Парфия падышалыгы түзүлүп, ал б. з. ч. 2-кылымда бүткүл Иранды, Месопотамияны, Арменияны баш ийдирген. Б. з. 3-кылымында бүлүнгөн Парфиянын негизинде Сасаниддер мамлекети түзүлгөн. Ал мезгилде (3–7-кылымдар) кул ээлөөчүлүк түзүлүш начарлап, алгачкы феодалдык мамлекет пайда болгон. 651-жылы Сасаниддер мамлекетин арабдар басып алып, Араб халифатына кошкон. Өлкөдө ислам дини тарай баштап, 10- кылымда калктын көпчүлүгү ислам динин кабыл алган. 7-кылымдын аягынан араб үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүштөр (Абу Муслим, Сумбад Маг, Бабек ж. б.) чыккан. 11-кылымда сельжуктар каратып алып, бүткүл Иран жана ага чектеш өлкөлөрдүн аймагында Селжуктар мамлекетин түзгөн. 1220-жылы моңголдор басып кирген. 13-кылымдын ортосунан – 14-кылымда Хулагулар мамлекетине, 1380–93-жылдарда Тимурдун империясына караган. Кичи Азиядан чыккан көчмөн түрк уруулары (кызыл баштар) 1501–10-жылдарда Иранды каратып, Сефевилер мамлекетинин түзүлүшүнө негиз салган. Алардын шахы Аббас Iнин реформалары борбордук бийликти чыңдап, Ирандын абалын жакшырткан. 17-кылымдын аягынан Севефиддер мамлекетинин саясий-экономикалык жактан начарлашы афгандардын 1722-жылы өлкөнүн борбор калаасы Исфаханды басып алышына алып келген. 1723-жылы Ирандын түндүк-батыш жана борбордук аймактарына түрктөр басып кирген. Баскынчыларга каршы согушту жетектеп, 20-жылдардын аягы – 30-жылдардын башында афгандар менен түрктөрдү өлкөдөн кууп чыккан кол башчы Надир-хан (Надир шах Афшар; 1736–47) такка көтөрүлөт. Ал өлтүрүлгөндөн кийин ал түзгөн держава хандыктарга бөлүнүп кеткен. 19-кылымда орус-иран согуштарынын жыйынтыгында, Закавказье Россиянын курамына кошулган. 19-кылымдын аягынан – 20-кылымдын башында Иран Улуу Британия менен Россиянын колониялык экспансиясынын негизги объектисине айланып, көп узабай эле жарым колонияга айланган. Элдин нааразылыгы күч алып, Иран революциясынын (1905–11) башталышына өбөлгө түзүлгөн. Анын жүрүшүндө конституция жарыяланып, межлис (парламент) чакырылган. Бирок россиялык, англиялык бириккен күчтөр аркылуу революция басылган. 1921-жылы РСФСР менен Ирандын

[[File:ИРАН11.png | thumb | none]]
ортосунда дипломатиялык мамилелер түзүлөт. 2-дүйнөлүк согушта Германия Ирандын аймагына кирип, СССРге каршы аракеттерди жүргүзө баштаган. Буга каршы англиялык жана советтик аскерлер Иранга киргизилген (1945–46-жылдарда чыгарылган). Согуштан кийин Мохаммед Реза-шах Пехлевинин (1941- жылдан шах) жүргүзгөн батышка багытталган саясаты калк ичинде нааразылык туудуруп, Иранда Ислам революциясы башталган (1979). Реза-шах Пехлеви өлкөнү таштап кетүүгө аргасыз болгон. 1979-жылы референдум өткөрүлүп, Иран Ислам Республикасы жарыяланган. Аятолла Хомейни Ирандын башкы жетекчиси болуп калган. Жылдын аяк ченинде Ирак менен мамилелер курчуп, 1980-жылы Перс булуңундагы үстөмдүк үчүн согуштук конфликттер жаралат. 1989-жылы тынчтык макулдашууларга кол коюлат. Ошол эле жылы, Хомейни өлгөндөн кийин өлкөнүн башына аятолла Сейед Али Хаменеи, президент А. А. Хашема-Рафсанжани келген. 1997-, 2001-жылдардагы президенттик шайлоодо Сейед Мохаммед Хатами жеңген. 2005-жылы М. Ахмадинежад президенттикке келип, 2009-жылы 2-мөөнөткө шайланган. Ирандын тышкы саясатындагы негизги көйгөйлүү маселелердин бири – Иран ядролук программасы боюнча талаш-тартыштарды жөнгө салуу. Өлкөдө уран кендеринин ачылышы тынчтык максатта атом энергетикасын өнүктүрүү, ошондой эле ядролук куралданууга да мүмкүнчүлүк түзгөн. АКШ жана анын союздаштары БУУнун Коопсуздук кеңешинин резолюциясына таянып, Ирандан атом энергетика жана уранды иштетүүчү объектилердин курулушун токтотууну талап кылууда. Бирок, Иран ядролук программанын тынчтык мүнөздө экенин көрсөтүп, бул талаптарды аткаруудан баш тартууда. '''Чарбасы.''' Иран – экономикасы тез өнүгүп жаткан өлкө. Нефть казып алуу боюнча дүйнөдөгү ал-

дыңкы өлкөлөрдүн бири. ИДП көлөмү 852,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 12 300 доллардан туура келет (2007). Жаңы Азадеган жана Ядаверан нефть-газ кендери ачылгандан кийин Ирандын дүйнөлүк нефтинин запасындагы үлүшү 11,1%ти, газдыкы 15,4%ти түздү (2005). Нефть жана газды казып алуу мамлекеттин көзөмөлүндө. Нефть казып алуу боюнча (194,6 млрд т) дүйнөдө 3-орунда (Россия жана Сауд Арабиясы-

[[File:ИРАН12.png | thumb | Тегерандагы нефть ажыратуучу завод.]]
нан кийин). Нефть казып алуучу негизги аймактары: өлкөнүн түштүк-батышы (Хузстан, Бушир остандары) жана Перс булуңунун шельфи. Нефть экспорттоо боюнча Иран дүйнөдө 3-орунда. Нефть экспорттоочу ири терминалдары Перс булуңунун аралдарында (Харк, Лаван, Сирри, Ларек ж. б.) жайгашкан. Газ өндүрүү боюнча (110,8 млрд м3; 2005) Россиядан кийинки 2-орунда. Газ өндүрүүчү негизги аймагы – Перс булуңунун шельфи; эң ири кени – Түштүк Парс. Көмүр жылына 2 млн тдан ашык казылып алынат. Электр энергетикасы тез темп менен өнүгүүдө; 2006-жылы 173,3 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 91,6%и ЖЭСке, 8,3%и ГЭСке, 0,1%и калгандарына (негизинен шамал энергия курулмасына) туура келет. Уран казылып алынып (Сагенд кени), байытылат. АЭС (Буширде) жана геотермия (Мешгиншехрде) станцияларынын курулушу аяктоодо (2008). Ирандын электр линиялары Азербайжандын, Армениянын, Түркмөнстандын жана Түркиянын электр системалары менен туташкан. Жалпы кубаттуулугу 70 млн тдан ашкан нефть ажыратуучу 9 завод иштейт. Ирандын кара металлургиясы – Жакынкы жана Ортоңку Чыгыш өлкөлөрүнүн ичиндеги эң ири өндүрүш. 2005-жылы жылына 5 млн т темир кенташы, 9 млн тдан ашык болот, 2,3 млн т чоюн өндүрүлгөн. Бул тармактын негизги продукциялары: каңылтыр прокат, труба, зым, жеңил жана оор профиль, курулуш арматуралары ж. б. Түстүү металлургияда жез жана алюминий өндүрүшүнүн мааниси зор. Серчешме жез кенташ кени – дүйнөдөгү ири кендердин бири; кенташтын курамында ошондой эле молибден, күмүш, алтын да бар. Мейдук жез кени да маанилүү. 2005-жылы 365 миң т боксит казылып алынган. Алюминий өндүрүүчү ишканалары Эрак, Бендер-Аббас шаарларында жайгашкан. Коргошун-цинк, алтын кендери казып алына баштады. Химия өнөр жайында башкы орунду – нефть-химия ээлейт; анын негизги продукциялары: этилен, полиэтилен, полипропилен, поливинил-хлорид, аммоний, күкүрт, күкүрт кислотасы, автомобиль шинасы, резина-техникалык буюмдар ж. б. Өнөр жайынын маанилүү тармактарынын бири – машина куруу; 21-кылымдан баштап автомобиль куруу тез темп менен өнүгүүдө (ИДПнин 4%тен ашыгын түзөт). Анда негизинен жеңил автомобиль («Peikan» ж. б.) куруу, автомобиль кураштыруу жана анын тетиктерин чыгаруу иштери жүргүзүлөт. Жалпы автотранспорт каражаттарынын өлчөмү – 1 млн бирдикке жакын (2006). Авиация жана кеме куруу өнөр жайы граждандык жана аскердик продукцияларды чыгарат. «Иран- 140» самолёту өлкө ичиндеги каттамдарды тейлейт. Аскердик продукцияларды чыгаруучу 40 завод иштеп, алар азыркы куралдын жана аскер техникасынын бардык түрүн (артиллерия куралы жана ракетасы, курал, ок-дары, танк, зоттолгон транспортёр, аскер кемеси, вертолёт ж. б.) чыгарат. Курулуш материалдар өнөр жайынын башкы тармагы – цемент өндүрүшү (2006–07-ж. 40 млн т даярдаган). Өлкө цементти Ирак, Кувейт, Бириккен Араб Эмирликтери, Афганстанга сатат. Жеңил өнөр жайынын өнүккөн тармагы – текстиль өнөр жайы; кебез жана жүн кездеме 100дөн ашык фабрикада чыгарылат. Ошондой эле булгаары-бут кийим, тигилүү кийим, трикотаж буюмдарын чыгаруучу ишканалары да бар. Тамак-аш өнөр жайында кант, күрүч актоочу, ун тартуучу, мөмө-жемиш, жашылча консервалоочу, балык иштетүүчү ишканалары кеңейүүдө. Ирандын экономикасында майда кол өнөрчүлүк промыселдеринин мааниси зор; айрыкча кол менен токулган иран килеми дүйнөгө белгилүү (килемдин бир жылдык экспорттук баасы 500–600 млн долларды түзөт). Өлкөнүн азык-түлүккө болгон муктаждыгын айыл чарбасы толук канааттандыра албайт; ошондуктан азык-түлүктүн 10%тен ашыгын (анын ичинде өсүмдүк майынын 90%ин, күрүчтүн 30%ин) сырттан сатып алат. Айыл чарбасына жарактуу жери 51 млнго жакын, анын 17,1 млн гасы иштетилип, анын 15,3 млн гасы айдалат, 1,8 млн гасы бак-дарак

[[File:ИРАН13.png | thumb | Килем токууга даярдык.]]

[[File:ИРАН14.png | thumb | Иран акчасы.]]
жана питомниктер. Чарбасынын 70%тен ашыгын 5 гага чейин жери бар (22%) майда чарбалар түзөт; 5–10 га жери барлар 21,5%, 10–50 га жердүүлөр 44%, 50 гадан ашык жери барлар 12,5% жерди ээлейт. Дыйкан чарбалары 7000ден ашык түрдүү кооперативдерге биригип, айыл чарбасында иштегендердин 80%ин камтыйт. Кооперативдер дыйкандарды жеңилдетилген банк кредиттери, өсүмдүк уруктары, айыл чарба техникасы, отун, керектелүүчү товарлар менен камсыз кылып, ошондой эле продукцияны сатууну уюштуруп берет. Өлкөнүн айыл чарбасынын негизги тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Негизги азык-түлүк өсүмдүктөрү – дан эгиндери: буудай (2006–07-жылдарда 12 млн тдан ашык түшүм жыйналган; экспортко да чыгарат), шалы (1,6 млн т; Каспий боюнда), арпа (жылына 3 млн т);

[[File:ИРАН15.png | thumb | Сефид-Руд дарыясынын өрөөнүндөгү күрүч палдары.]]
техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча (5 млн т) жана балкамыш (5,9 млн; негизги плантациялары Хузстан останында), тамеки (22 миң т), чай (көк чай; 134 миң т; негизинен Каспий бою), пахта аянты кескин кыскарууда, аны негизинен сырттан сатып алат. Бакчылык (анар, өрүк, алма, алмурут, цитрус өсүмдүктөрү, шабдаалы, кайналы, анжир, курма) жана жүзүмчүлүк (айрыкча Ширазда) өнүккөн. Картөшкө, жашылча (пияз, баклажан, томат, бадыраң, капуста, сарымсак, калемпир ж. б.), бакча (коон, дарбыз) өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Маанилүү экспорттук айыл чарба товарлары: анар, курма, мейиз, кактар, мисте, шафран ж. б. Куш чарбалары тез темп менен өнүгүүдө. Мал чарбасы негизинен эт багытында; 2002-жылы 54 млн кой, 26 млн эчки, 9 млн бодо мал, 0,4 млн төө, 0,55 млн буйвол, 0,3 млн жылкы болгон. Каспий боюнда жибекчилик өнүккөн. Каспий деңизинен жана Ормуз булуңунан балык кармалат. Тейлөө чөйрөсүнүн негизги тармагы – банк финансы системасы; Иран борбордук банкы, 6 коммерциялык, 4 адистешкен банк иштейт; алар негизинен мамлекетке карайт. Майда соодагерлер жана кол өнөрчүлөр синфке (гильдияга) бириккен. Чекене жана дүң сооданын негизги борборлору – үстү жабык базарлар. Тарыхый эстеликтеринин көптүгүнө карабай чет өлкөлүк туризм анча өнүккөн эмес. Эс алуу туризминин өнүгүүсүнө исламдык чектөөлөр кыйла тоскоолдук кылат. Жыл сайын Иранга 1,7 млн чет элдик турист келет (алардын 40%и Орто Азия жана Закавказье өлкөлөрүнөн келгендер). Туризмдин негизги түрлөрү: диний-зыяратчылык (борборлору: Мешхед, Кум), маданий-таанып билүү (Исфахан, Шираз, Йезд, Тебриз, Тегеран ж. б.). Эң белгилүү деңиздик ден соолук чыңдоо, эс алуу борбору – Киш аралы. Транспорттун негизги түрү – автомобиль жолу, анын жалпы узундугу 179,4 миң км (анын ичинде 120,8 миң кми асфальтталган); негизги автомагистралдары: Түркия менен чек арасы /Базерган – Тебриз – Тегеран – Мешхед – Догхарон/Афганстан менен чек арасы; Пакистан менен чек арасы /Захедан – Керман – Йезд – Кум – Хамадан – Хосрови/ Ирак менен чек арасы; Тегеран – Кум – Исфахан – Шираз. Кийин жогорку ылдамдыкта жүрүүгө ыңгайлуу көптөгөн магистралдар салынган. Темир жолунун узундугу 8,4 миң км (анын 146 кми электрлештирилген). Ирандын негизги темир жол магистралдары: Каспий деңизинин жээгин Перс булуңу менен туташтырган Трансиран (Бендер-Торкемен – Тегеран – Бендер-Имам-Хомейни) магистралы: Тегеран – Тебриз – Жульфа, Тегеран – Мешхед – Кум – Бад – Исфахан, Бад – Йезд – Бафк – Керман – Бам, Бафк – Бендер-Аббас, Мешхед – Серахс/Түркия менен чек ара. 2005-жылы Бафк – Мешхед темир жолу курулгандан баштап Борбордук Азия өлкөлөрүнө Перс булуңунун жээгиндеги Бендер-Аббас порту менен түз байланышууга шарт түзүлдү. Ошондой эле көптөгөн темир жол линиялары курулууда. Сыртка кетчү жүктүн 80%и (негизинен нефть жана нефть продуктулары, кенташ, металл) деңиз транспорту аркылуу ташылат. Ирандын желеги менен башка өлкөлөрдүн 130 соода кемеси, ал эми Мальта, Панама, Кипр, Боливия ж. б. өлкөлөрдүн желеги менен Ирандын 33 соода кемеси жүрөт (2007). Негизги порттору: Перс булуңунда – Бендер-Аббас, Бендер-Имам-Хомейни, Харк; Каспий деңизинде – Бендер-Энзели, Амир-Абад. Урмия көлүндө кеме жүрөт. Карун дарыясы менен кеме каттап, Шатт-эль-Араб аркылуу Перс булуңуна чыгат. 321 коммерциялык аэропорту бар. Эл аралык аэропорттору Тегеран, Исфахан, Мешхед, Абадан, Бендер-Аббас, Шираз, Тебриз шаарында жайгашкан. Мамлекеттик ири авиакомпаниясы – «Iran Air». Жер бети жана суу асты менен өткөн куурларынын жалпы узундугу 34,4 миң км; анын 17,1 миң кми газ кууру, 8,5 миң кми нефть кууру. Негизги нефть куурлары: Ахваз – Эрак – Тегеран, Гечсаран – Шираз, Агажари – Исфахан – Тегеран, Саркан – Керманшах, Нефт-Шехр – Керманшах, Тегеран – Тебриз, Тегеран – Мешхед, Нека – Тегеран. Перс булуңунун шельфиндеги кендерден нефтини порт терминалдарына жеткирүүчү куурлар иштейт. Түркияга кеткен экспорттук газ кууру (Тебриз – Базерган – Анкара) бар; Арменияга газ кууру (Тебриз – Мегри – Хажаран – Арарат) курулууда (2008). Тегеранда метрополитен иштейт; Шираз, Исфахан шаарларында курулууда (2008). Сырткы сооданын көлөмү 108,7 млрд долларды түзөт; анын 63,2 млрды экспортко, 45,5 млрды импортко таандык. Экспорттун негизин (80%тейин) чийки нефть түзөт; ошондой эле сыртка – нефть-химия, химия, автомобиль өнөр жай продуктулары, газ, килем, жыгач мисте, кара икра ж. б. сатат. Сырттан сырьё жана материалдарды, өнөр жайы үчүн чала фабрикат, машина, жабдуу, керектөө товарларын, азык-түлүк, дары-дармек сатып алат. Негизги соода шериктери: Япония, Кытай, Түркия, Германия, Италия, Түштүк Корея, Бириккен Араб Эмираттары, Франция, Нидерланд, Россия.

'''Маданияты.''' Өлкөдө билим берүү мектептен тартып, жогорку окуу жайларына чейин акысыз жүргүзүлөт. Ири жогорку окуу жайлары Исфахан, Мешхед, Шираз, Тебриз жана Тегеран шаарларында жайгашкан. 1983-жылы алгачкы жеке менчик университет (Эркин ислам университети) ачылган. Ири китепканалары: Улуттук китепкана (1935-жылы негизделген), Пехлеви китепканасы (1965) жана жогорку окуу жайларындагы китепканалар жана башкалар. Булардан тышкары, ири мечит, медреселерде китепканалар бар, анын ичинен айрыкча Мешхеддеги Реза имам мечитинин китепканасында 10 миңге жакын байыркы кол жазмалар сакталган. Тегерандагы Улуттук китепканада Иран тарыхы боюнча бай материал (Кажар династиясынын учуруна таандык мамлекеттик документтер) топтолгон. Ири музейлери: көркөм (1894-жылдан, Голстан сарайында), улуттук (1937; 1987-жылга чейин Ирандын байыркылык музейи), улуттук искусство (1930), килем (1978) музейлери жана башкалар. Иранда табият илимдери исламга чейин Сасаниддер (III–VII кылымдар) мезгилинде жогору өнүккөн. Бул мезгилге таандык математика, астрономия, медицина, айыл чарба, ветеринария боюнча сирия, пехлеви тилдериндеги китептер сакталган. Илимдин (айрыкча географиянын) өнүгүшүнө Иран Аббасиддер халифатына карап турганда (VIII–XI кылымдар) жакшы шарттар түзүлүп, аль-Бахи, аль-Истахринин география боюнча эмгектери белгилүү болгон. Бул мезгилде медицинада (ар-Рази жана Ибн Сина), математикада (Омар Хайям) да кыйла ийгиликтер жаралган. Байыркы философиялык ой-пикир диний жазма булактарда сакталган. III–VII кылымдарда Иранда байыркы грек окуусу, асыресе неоплатонизм философиясы кеңири тараган. Тил илими бай лексикографиялык салтка эгедер. Фарсча жазылган түшүндүрмө сөздүктөр XI кылымдан эле белгилүү. 1940-жылы чыккан «Фарс энциклопедиясынын» кириш сөзүндө 202 сөздүк болгону эскерилет. Байыркы арабча-фарсча сөздүктөрдүн бирин («Мугаддадимад аль-адаб») хорезмдик Абдулкасим-Мухаммед аз-Замахшари XII кылымда түзгөн. XIX кылымда илимдин өнүгүшүнө Эмир Незамдын реформасы (1859–1851), Тегеранда политехникалык мектептин ачылышы, Иранга чет элдик илимпоздордун чакырылышы, жаштардын чет өлкөлөргө окууга жиберилиши өбөлгө түзгөн. XX кылымдан тартып илимий-изилдөө жакшы жолго коюлган. Ирандын байыркы, айрыкча орто кылымдагы адабияты иран (фарсы, пушту, күрд жана башкалар) жана түрк (өзбек, түркмөн, азербайжан жана башкалар) тилдеринде, ошондой эле айрым инди тилдеринде өнүккөн. Араб халифатына кошулгандан кийин (VII кылым), араб тили Иран адабиятынын негизги тилине айланган. IX кылымдан араб тилиндеги адабият менен катар фарсы тилиндеги адабият өнүккөн. Фарсы-дари адабий тили жана Иран классикалык поэзиясынын негизги жанрдык формалары (рубаи, казал, касыйда, месневи, кыта) айрыкча Рудакинин чыгармачылыгында биротоло калыптанган. X кылымдын 1-жарымынан башталган ыр түрүндө эпикалык жыйнак жазуу Фирдоусинин айтылуу «Шах-намеси» менен аяктаган. Фарсы тилиндеги гуманисттик адабияттын өсүп жеткен чеги – Омар Хайямдын рубаилери, Хаканинин касыйдалары, азербайжан акыны Низаминин чыгармалары болгон. Моңгол баскынчылыгынан (1220–1256) бошонгондон кийин, XIII кылымдын 2-жарымы жана XIV кылымда Ирандын классикалык адабияты кайрадан өнүгүп, Амир Хосров Дехлеви, Саади, Хафиз жана башка акындар чыгармаларын жараткан. XV кылымда өзбек акыны Алишер Навоинин окутуучусу жана досу Жаминин фарс тилинде жазган чыгармалары классикалык жеткилеңдиктин жогорку чегине жеткен. Мурда фарс адабиятынын чегинде бир нукта өнүгүп келген Иран адабияты XVI кылымда экиге бөлүнө баштаган: азербайжан, өзбек, түрк жана башка элдер адабиятын өз тилинде жазууга өткөн. XX кылымдын 20-жылдары Тегеранда Иран адабий коому (Акылман Низами коому) түзүлгөн. 1979-жылы Иран революциясынан кийин жазуучулардын бир бөлүгү эмиграцияга кеткен. Өлкөдө ислам дөөлөттөрүн тастыктаган патриоттук адабият өнүгүүдө (М. Солеймана, М. Михмалбаор жана башкалар). Чет жактагы фарсы тилдүү адабият улуттук салттар менен тыгыз байланышын сактап, Ирандагы адабиятка да таасир тийгизүүдө (Исмаил Фасиха, Х. Шакани).

Б. з. ч. 5–4-миң тургун жайлардан адамдардын, жаныбарлардын чоподон жасалган сөлөкөттөрү, оймо-чийме түшүрүлгөн карапа, чебер иштелген металл буюмдар табылган. Ирандын аймагындагы искусство эстеликтери байыркы доорго таандык. Түштүк-Батыш Ирандан б. з. ч. 3–2-миң жылдыкта Элам падышалыгынын искусствосунда Вавилон-Ассирия маданиятына жакын болгон.

[[File:ИРАН16.png | thumb | Исфахандагы Чехель-Сотун ак сарайында дубалга тартылган сүрөт. 1590-жылдар.]]

[[File:ИРАН17.png | thumb | Заратуштра диний мунаралары.]]
Мидия падышалыгынын тушунда (б. з. ч. 1-миң жылдыктын 1-жарымы) мыкты имараттар курулуп, фасаддары оймолонгон таш күмбөздөр, Ахемениддер доорунда (б. з. ч. VI–IV-кылымдар) кедр менен жабылган ападана – салтанат залдары (Пасаргады, Персеполь), түбү коңгуроо сымал негизге орнотулган өгүз, жолборс баш түркүктүү имараттар (Персеполь, Сузы) арбын салынган. Сасаниддер доорунда шаар куруу маанилүү орун ээлеген. Айрыкча көркөм сүрөт өнөрү жогорку деңгээлге жетип, падыша аңчылыгы жана той-тамаша сүрөттөрү менен кооздолгон алтын, күмүш идиштер кеңири тараган. Арабдар басып алгандан кийин (VII кылым), Иранда көп чеп шаарлар, мечиттер, мунаралар, медреселер, күмбөздөр, мончолор, кербен сарайлар курулган.

[[File:ИРАН18.png | thumb | Кашандагы мечит менен медресе.]]
VIII–XIII кылымдарда аңчылык жана ак сарай кызматчыларынын турмушун чагылдырган дубал оймо-чиймелеринен фрагменттер, ошондой эле миниатюралар сакталган. XV–XVI кылымдарда көркөм сүрөт өнөрүндө миниатюра негизги орун ээлейт (Султан Мухаммед), кийинчерээк европалык сүрөт тартуу ыкмаларынын таасири байкалат. Севефиддер доорунда (XVI–XVIII кылымдар) ири шаар ансамблдери курулат (Исфахан, Мешхед, Тебриз). XVII кылымдын 2-жарымында Тебриз, Кашан, Исфахан жана башка эски кол өнөрчүлүк борборлорунда түр түшүрүлгөн кездеме (жибек, баркыт, парча, атлас) токуу, килем согуу, металлды көркөм иштөө улантылган; көркөм сүрөт өнөрүндө акварель менен май боёк живописи пайда болгон. XX кылымда архитектура жана сүрөт өнөрүндө бир кыйла илгерилөө башталган: жаңы типтеги мекемелер, турак жай жана колдонмо өнөрүнүн салттуу түрлөрү ары өнүгө баштады. Ирандын профессионалдык (классикалык) жана элдик музыкасынын эзелтен келаткан салты бар. Элдик музыканын тесниф (баллада), теране (жергиликтүү ыр), касыйда (ода),казал (лирикалык ыр) сыяктуу түрлөрү кеңири тараган. Элдик музыкалык аспаптары – саз, тар (чертме кыл аспап), кеманча (жаалуу кыл аспап), карнай, зурна (үйлөмө), зарб (урма). Иран музыкасында XV кылымдан нота жөнүндө маалымат кездешет. XIX кылымдын 2-жарымынан европалык музыканын таасири тие баштап, Тегеранда Империя коллежинде музыкалык мектеп негизделген. XX кылымдын 20-жылдары композитор, тарыхчы, Тегеран университетинин профессору Али Наги Вазири улуттук музыканы окутууга жол ачып, музыкалык теория жөнүндө китеп жазып, Тегеранда улуттук туңгуч музыканттарды даярдоочу мектеп негиздеген. 1930-жылдардын башында Тегеранда музыкалык жогорку мектеп (1940-жылдын акырынан консерватория) жана музыкалык мектептер иштейт. XX кылымдын белгилүү музыканттары, дирижёрлор – Фархат Мешкат, Хешмат Сенжера; пианисттер – Г. Эмир Хосрови, Э. Мелик- Эсланян; скрипачтар – Али Форуг, А. Авакян; опера ырчылары – Хосейн Саршар, Менир Вакили жана башкалар. Иранда Рудаки атындагы опера-балет театры (1967), телекөрсөтүү менен филармониянын балет труппасы (1953), симфониялык оркестрлер жана камералык консерватория бар. XX кылымдын 20-жылдарына чейин жер кыдырып оюн көрсөтүүчү актёр-маскарапоздор болгон. 1883-жылы Тегеранда европалык үлгүдөгү театр ачылган. 1920-жылдан кийин тазийе аталган жанрды аткаруучуларга тыюу салынып, театрлар жабылгандан кийин театр топтору жана союздары пайда болгон. Эң белгилүү топ Иран комедия (1921) Тегеранда биринчи театр мектебин ачкан (1939). 1940-жылдарда Тегеранда бир нече театр ачылып, 1960–1970-жылдар Иран театрынын гүлдөгөн мезгили болду. 1979-жылкы Иран революциясынан кийин Тегерандагы варьете театры жабылган, театрда ролдорду аткарууга эркектер гана катышса жана спектаклдердин мазмуну исламдын шарттарына туура келсе гана коюуга уруксат берилген. XX–XXI кылымдардын чегинде салттык театрды жандандыруу менен катар европалык заманбап тажрыйбаларга да көңүл бурулуп, улуттук салттарды заманбап көйгөйлөр менен айкалыштырууга аракеттер болууда.

Иранда биринчи көркөм тасма «Аби Раби» (режиссёру А. Эханиан) 1929-жылы коюлган. 1954-жылы Ирандын мыкты тасмаларынын бири «Порт уурусу» (режиссёру А. Ширази) тасмасы экранга чыккан. 1970-жылдарда кинематографка келген Д. Мехржуи («Уй», 1870; Венеция эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы), Б. Бейзан («Чоочун жана туман» 1974), А. Надери («Тангсир», 1973) тасмалары дүйнөгө таанылган. Революцияга чейин кино өнөрү бир топ ийгиликтерге жетишсе, 1979-жылдан кийин шариаттын жоболоруна шайкеш келбеген фильмдерди коюуга тыюу салынган. Кинофильмдердин импорту кыскартылып, жергиликтүү киностудиялардын продукциялары цензурадан өткөрүлө баштаган. 1980-жылдардан кино өндүрүшү жанданып, Ирандын тасмалары ар кандай эл аралык кинофестивалдарда көптөгөн сыйлыктарга ээ болууда: А. Кияростами, «Алчанын даамы», 1997, Канныда эл аралык кинофестивалдын башкы байгеси; Р. Баниэтимад, «Көгүш жоолук», 1995, Локарнодогу эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы; С. Макмалбаф, «Мектеп доскасы», 2002, Канныдагы эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы жана башка көркөм тасмалары эл аралык кинофестивалда башкы байгелерге татыган. Иранда биринчи гезит 1835-жылы басылган. 2006-жылы Иранда 500дөн ашык гезит-журнал чыккан. Негизгилери фарсы тилинде («Кейхан», 1942; «Эттелаат», 1925; «Жомхурийе ислами», 1979; «Абрар», 1985), бир катар гезиттер англис тилинде («Техран таймс», 1979) жарык көрөт. Радиоуктуруу 1940-жылы башталган. 2005-жылы 90го жакын радиостанция болгон. Телекөрсөтүү 1950-жылдардан иштейт, берүүнү өкмөттүк радио жана теле – «Иран Ислам Республикасынын үнү» уюму көзөмөлдөйт. Мамлекеттик Ислам Республикасынын маалымат агенттиги жана башка маалымат борборлору иштейт.

Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Общий обзор. Юго-Западная Азия. М., 1979; Пустыня. М., 1986; Агеев С. Л. Иран между прошлым и будущим. События. Люди. Идеи. М., 1987; Алексеева Н. Н. Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; Арабаджян А. З. Исламская Республика Иран. Экономический потенциал. М., 2002; Деловой Иран в 1999–2002 гг. М., 2002–2004. Т. 1–3; Алиев С. М. История Ирана. ХХ в. М., 2004; Луконин В. Г. Искусство Древнего Ирана. М., 1977; Стародуб Т. Х. Сокровища исламской архитектуры. М., 2004; Виноградов В. С. Классические традиции иранской музыки М., 1982; Сагаян Магди Хамед. Современный театр Ирана. М., 2005; Шахов А. Иранской киноренесанс. Киносенсации: фильмы, люди, события. М., 1996; Иран //Большая Российская энциклопедия. Т. 11. М., 2008.

Ө. Бараталиев, А. Кубатова.
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

ИРАВАДИ

2026-07-01T05:49:27Z

Бекбосунова Бермет:

ИРАВА́ДИ , И р р а в а д и – Мьянмадагы суусу мол дарыя (башаты Кытайда). Узундугу 2150 км, алабынын аянты 430 миң км2. Гималай тоолорунун чыгыш тармактарынан башталып, түштүктө Шань тайпак тоосун кесип өтүп, Иравади түздүгү аркылуу агат. Андаман деңизине куярда дельтаны (аянты 30 миң км2дей) пайда кылат. Негизги куймасы – Чиндуин (оң). Орточо чыгымы 13–14 миң м3/сек, режими муссондук, жайында кирет (айрым жерлерде суунун деңгээли 8– 11 мге чейин көтөрүлөт). Алаамат суу каптоо болуп турат. Төмөнкү агымында деңиз ташкынынын таасиринен толкундун бийиктиги 4–4,5 мге жетет. Чатынан 1100 км аралыкка кеме жүрөт. Сугатка пайдаланылат; жогорку агымында сал агызылат. Боюнда Мандалай шаары, дельтасында Янгон (мурдагы Рангун) деңиз порту жайгашкан.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИОРДАНИЯ

2026-07-01T05:46:00Z

Бекбосунова Бермет:

ИОРДА́НИЯ , И о р д а н Х а ш и м и т К ор о л д у г у (Аль-Мамляка аль-Урдуния аль- Хашимия) – Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүгүнөн Сирия, чыгышынан жана түндүк-чыгышынан Ирак, түштүгүнөн жана түштүк-чыгышынан Сауд Арабиясы, батышынан жана түндүк-батышынан Израиль менен чектешип, түштүк-батышынан Кызыл деңиздин Акаба булуңу менен чулганат. Аянты 96,2 миң км2 (Иордан дарыясынын батыш тарабындагы 6,6 миң км2 жерди 1967-жылдан Израиль басып алган). Калкы 5,9 млн, анын ичинде 0,85 млну Израиль оккупациялаган аймакта жашайт (2008). Борбору – Амман шаары. Расмий тили – араб тили. Акча бирдиги – иордан динары. Административдик-аймактык жактан 12 мухафазага (губернаторлукка) бөлүнөт.

'''''Таблица'''''

[[File:ИОРДАНИЯ56.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008).[Ред. Таблица чий]]]
Иордания – БУУнун (1955), ЭВФтин (1952), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1952), Араб өлкөлөрү лигасынын (1945), Ислам конференциясы уюмунун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (2000) ж. б. мүчөсү.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Иордания унитардык өлкө. Конституциясы 1952-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – дуалисттик монархия. Мамлекеттин, аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлигинин башчысы король. Мамлекеттин аталышы (Хашимит) бийлик династиясынын Мухаммед пайгамбардын уруусунан чыгышына байланыштырылат. Мыйзам чыгаруу бийлиги королго, Депутаттар палатасынан (110 депутат, 4 жылга) жана Сенаттан (55 сенатор, 4 жылга дайындалат) турган эки палаталуу парламентке – Улуттук жыйынга таандык. Аткаруу бийлиги король менен өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Премьер-министр король тарабынан дайындалат, ал эми премьер-министр өкмөттүн курамын – министрлерди (королдун макулдугу жана Парламенттин колдоосу менен) бекитет. Бардык мыйзамдар король кол койгондон кийин гана күчүнө кирет. Иорданияда жарандык, диний жана атайын соттор бар. Саясий партиялары: Иордания араб улуттук демократиялык уюму, Иордания эл биримдиги демократиялык партиясы, Ислам кыймылы фронту, Араб социалисттик кайра жаралуу партиясы, Иордания профсоюздарынын конфедерациясы.

'''Табияты.''' Иорданиянын басымдуу бөлүгүн денудациялык түздүктөр жана супа сымал түзүлүштөгү плато ээлейт. Рельефи базальттуу платолор (Харратэр-Ружайла), жапыз калдык тоолор жана шортоң ойдуңдар менен татаалдашкан. Жеринин бети таштак келип, кургак сайлар (вади) менен өтө тилмеленген. Батыш бөлүгүндө түндүктөн түштүктү карай жайпак чокулуу Эш-Шара тоо-[[File:ИОРДАНИЯ55.png | thumb | Жансыз деңиздеги пляж.]]
лору (бийиктиги 1757 м, Рам чокусу, өлкөнүн эң бийик жери) созулуп жатат. Батышында тектоникалык Гхор (Эль-Гор) өрөөнүндө туюк Жансыз деңиз (көлдүн деңгээли деңиз деңгээлинен 418 м төмөн) жайгашып, ага Иордан дарыясы куят. Өрөөндүн эки тарабынан Сирия-Палестина тоолору орун алган. Климаты субтропиктик, жайы ысык (июлда 24–30°С), кышы жылуу (январда 8–14°С). Жылдык жаан-чачыны батышында 500–700 мм, чыгышында 100 ммге чейин. Туруктуу аккан

[[File:ИОРДАНИЯ54.png | thumb | Сирия чөлү.]]

дарыялары аз, вади, сайлар арбын кездешет. Жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү басымдуу, оазистер сейрек кездешет (анда негизинен курма пальмасы өсөт). Иорданиянын аймагынын 1%тейин токой ээлейт. Иорданияда жалпы аянты 913,3 миң га болгон корукка алынган 11 аймак, анын ичинде Вади- Рам, Петра улуттук парктары, Дана биосфералык резерваты ж. б. бар. Акаба булуңундагы коралл (шуру) рифинин экосистемасын коргоо максатында деңиз резерваты уюштурулган.

'''Калкы.''' Калкынын 95%тейи арабдар (иорданиялыктар, палестиналыктар, ирактар, сириялыктар, сауд арабдары ж. б.); калгандары «черкестер», друздар, армяндар, цыгандар, азербайжандар, күрддөр, англистер ж. б. Төрөлүү (1000 адамга 20,7 бала туура келет) өлүм-житимге караганда (2,7 бала) алда канча жогору. Иорданиянын калкы 1960-жылдан кийин 3 эседен ашык өскөн, анын негизги себептери – калктын табигый өсүүсү (3,7%) жана миграциялык агым (негизинен Ирактан). 15 жашка чейинки балдар калктын 33%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64) 63%ин, 65 жаштан өткөндөр 4%ин

[[File:ИОРДАНИЯ53.png | thumb | Амман ш.]]
түзөт. Калкынын 92% мусулмандар, 6%ке жакыны христиандар. Ислам мамлекеттик дин болуп саналат. Калкынын орточо жыштыгы – 1 км2 жерге 66,2 адам. Шаар калкы 79%. Ири шаарлары: Амман (калкы 1,2 млн; 2008), Эз-Зарка (447,9 миң), Иерусалим (чыгыш бөлүгү), Ирбид (292,0 миң, агломерациясы менен 774,2), Эр-Русайфа (291,7 миң), Вали-эс-Сир (151,9 миң).

'''Тарыхы.''' Өлкө аймагын байыркы заманда семит уруулары мекендеген. Б. з. ч. 1-миң жылдыкта анын аймагынын бир бөлүгү Израиль жана Иудей падышалыктарына караган. Б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягынан б. з. 2-кылымына чейин аймакта байыркы арабдардын мамлекети – Набатей падышалыгы болгон. Иордания аймагына 2–4- кылымдарда Рим, 4-кылымда Византия, 7-кылымда арабдар, 11– 15-кылымдарда кресттүүлөр, селжуктар, египеттик мамлюктар басып кирген. Араб халифатына кирген соң, Иорданиянын калкы ислам динин жана араб тилин кабыл алган. 16-кылымдын башынан 1918-жылга чейин Осмон империясына карап, биринчи дүйнөлүк согуштан (1914–18) кийин Улуу Британия мандатындагы Палестинага кошулган. Колониячылар 1921-жылы Иорданиянын бир бөлүгүндө (Иордан дарыясынын чыгышы) өзүнчө Трансиордания эмирлигин түзгөн, бирок иш жүзүндө аны Палестинаны

[[File:ИОРДАНИЯ52.png | thumb | Эль-Карак – кресттүүлөрдүн сепили.]]
сурап турган англиялык колониячылар бийлеген. 1928-жылы Трансиорданияга Улуу Британия өз мүдөөсүн көздөгөн келишимди таңуулаган. Ушул эле жылы Хашимиттер бийлиги конституция менен бекемделген. Ушулардан улам нааразычылык күчөп, өлкөдө боштондук үчүн кыймыл жайылган. 1946-жылы 25-майдан Англия–Иордания келишиминин (22.3.1946) негизинде Иордания Хашимит Королдугу деп аталып, эмир Абдаллах король болуп жарыяланган. 1948–49-жылдардагы араб-израиль согушунан улам Палестинанын борбордук райондору (Иордан дарыясынын батыш, Иерусалимдин чыгыш бөлүктөрү ж. б.) Иорданияга кошулган. Король Абдаллах өлтүрүлгөндөн кийин 1951-жылы

[[File:ИОРДАНИЯ51.png | thumb | Араб легионунун кавалериясы марш учурунда.]]

[[File:ИОРДАНИЯ50.png | thumb | none]]
Абдаллахтын уулу Талал такка отурган, бирок ден соолугуна байланыштуу бийликти 1953-жылы уулу Талалга өткөрүп берүүгө аргасыз болгон. 1954-жылы патриотчул Улуттук фронт түзүлгөн жана ал 1956-жылы парламентке шайлоодо жеңип чыгып, өкмөттүн башына Улуттук социалисттик партиянын лидери С. Набулси келген. Улуу Британия 1957-жылы февралда Англия-Иордания келишимин жоюп, Иорданиядан аскерлерин чыгарып кетүүгө аргасыз болгон. 1957-жылы апрелде король мамлекеттик төңкөрүш жасоого аракеттенген С. Набулсинин Өкмөтүн кетирген. 1967-жылы кайрадан тутанган Израиль менен болгон согуштан соң, 1948–49-жылдардагы кошулган жерлерин жоготкон. 1971-жылы Иордания аскерлери өлкөнүн аймагындагы палестиналыктардын согуштук базаларын жок кылган. 1988-жылы Иордания Иордан дарыясынын батыш бөлүгү менен болгон расмий байланышын үзгөн. 1994-жылы Иордания жана Израиль тынчтык келишимин түзүп, келишимдин шарты боюнча Израиль 1967-жылы басып алган аймактарын кайтарып берген. Король Хусейин бек Талалдын (1953–99-жылдарда башкарган) экономиканы көтөрүү, коомдук-саясий турмушту либералдаштыруу жана Жакынкы Чыгыштагы абалды турукташтыруу курсун уулу король Абдалла II бен аль-Хусейин улантууда.

'''Экономикасы.''' Иордания – табигый ресурстарга жарды; экономикасы көбүнчө сырткы соодага жана башка өлкөлөрдүн каржылоосуна байланыштуу; ошондой эле эмгек мигранттарынан түшкөн (жылына 1 млрдга жакын) акчанын да мааниси зор. ИДПнин көлөмү 30,03 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 5100 доллардан туура келет. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 85,8, өнөр жайыныкы 10,3, айыл чарбаныкы 3,9 (2006). 1967-жылкы Израилдин агрессиялык саясатынан улам Иорданиянын чарбасы чоң зыян тарткан. Нефть (2005-жылы 8 миң баррель; Хамза кени), газ (294 млн м3, Эль-Ариша аймагында) казылып алынат. Нефть ылгоочу жалгыз заводу Эз-Зарка шаарында жайгашкан. Чакан нефть-химия ишканалары пластмасса, сыр, идиш-аяк жуучу каражаттарды чыгарат. 2006-жылы 9,2 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн (негизинен газды пайдаланган ЖЭСтен). Эль-Ярмук дарыясында ГЭС курулууда (2008). Металлургия ишканалары (11 заводд иштейт) болот чыгарат. Негизги химия продукциялары (поташ, кислота, минералдык жер семирткичтер ж. б.) негизинен жергиликтүү ресурстардын базасында өндүрүлөт. Фосфорит (6,4 млн), Жансыз деңизден минералдуу туз, курулуш материалдардан акиташ теги, чопо, мрамор ж. б. казылып алынат; цемент чыгаруу өнөр жайы өнүккөн. Фосфор жана калий жер семирткичтери, фосфор кислотасы, бром, күкүрт кислотасы, түрдүү химикаттар, кайнатма туз өндүрүлөт. Фармацевтика өнөр жайы өнүккөн. Жансыз деңиздин тузунун жана баткагынын негизинде косметикалык продукция даярдалат. Жеңил (кездеме, кийим ж. б.), тамак-аш (сүт продуктулары, зайтун майы, ун ж. б.) өнөр жайлары да өнүккөн. Кургакчыл климат айыл чарбасынын өнүгүүсүнө тоскоолдук кылат; өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө дыйканчылык сугатка муктаж. 21-кылымдын башталышынан агрардык өндүрүштө иштөөгө мигранттар (негизинен Египеттен) көп тартыла баштаган. Аймагынын 6–7%ке жакыны айдалат (анын 1/3 и сугарылат). Негизги дыйканчылык аймагы – Иордан дарыясынын өрөөнү; ал жерде жемиш бактары, цитрус өсүмдүктөрү, банан, жүзүм, томат, бадыраң, баклажан, буудай, арпа, ошондой эле жүгөрү, ак жүгөрү, картөшкө, пияз, капуста, жасмык ж. б. өстүрүлөт. Ирригациялык максатта Иордан дарыясына канал, Эз-Зарка, Эль-Кафрайн, Шуайб ж. б. дарыяларда суу сактагычтар

[[File:ИОРДАНИЯ49.png | thumb | Эчки жайыты.]]
курулган. Бодо мал, төө, кой жана эчки асыралат. Акаба булуңунан балык кармалат. Тейлөө чөйрөсү – өлкөнүн экономикасынын ири сектору. 20дан ашык банк (анын ичинде Борбордук банк, Араб коммерциялык банкы ж. б.) жана Амманда фонд биржасы иштейт. Жылына 5 млндон ашык чет элдик турист келет. Дарылоо – ден соолукту чыңдоо туризминин негизги аймагы – Акаба булуңу менен Жансыз деңиздин пляждары, ошондой эле деңизге жакын жайгашкан ысык булактар. Иорданияда авиация экипажын окутуунун жаңы системасы түзүлүп, ал араб жана африка авиакомпанияларына кызмат көрсөтөт. Темир жолунун узундугу 505 км; негизги магистралы өлкөнү түндүктөн түштүккө кесип өтөт. Автомо-

'''''Иордания акчасы. Сүрөтү.'''''

биль жолунун жалпы узундугу 7,5 миң км; негизги автомагистралдары: «Чөл шоссеси» (Эр-Рамта – Амман – Маан – Акаба; узундугу 320 кмден ашык); Эль-Мафрак–Ирактын чек арасына чейин. Негизги туристтик трассасы: Амман–Иерусалим. Деңиз порту – Акаба (Кызыл деңиздин Акаба булуңунда). Эль-Жизе (Аммандан 40 км түштүк тарапта), Акаба шаарларында эл аралык ири аэропорттору бар. Магистралдык куур транспортунун жалпы узундугу 475 км (2006), анын ичинде газ куурунуку 426 км (эң ириси Египеттен Акабага, андан ары өлкөнүн түндүгүнө кетет), нефть куурунуку 49 км. Сыртка поташ, фосфорит, минералдык жер семирткич, фармацевтика продукцияларын, текстиль жана тигилүү буюмдарды, жемиш ж. б. чыгарып, сырттан нефть, газ, машина жана жабдууларды, азык-түлүк, кездеме жана ийрилген жип ж. б. алат. Соода шериктери: Сауд Арабиясы, Ирак, Сирия, Бириккен Араб Эмирликтери ж. б. араб өлкөлөрү, АКШ, Германия, Индия, Кытай.

Маданияты. Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия, милдеттүү базалык (6 жылдык башталгыч, 4 жылдык толук эмес орто), 2 жылдык толук орто же кесиптик-техникалык билим берүүнү камтыйт. 2004-жылы балдардын 30%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 6–12 жаштагы балдардын 91%и башталгыч мектепте, ал эми 12–18 жаш курактагылардын 87%и орто мектептерден билим алган. Билим берүү араб тилинде жүргүзүлөт, көпчүлүк мектептерде англис тили да окутулат. Өлкөдө 15тен ашык мамлекеттик ири университет, 10дон ашык менчик университет бар. 35 миңге жакын студент чет өлкөлөрдө, негизинен АКШ ж. б. араб өлкөлөрүндө билим алууда. Амманда калк китепканасы (1958), университеттердин китепканалары бар. Музейлери: археология, ислам, элдик искусство жана кийим; Улуттук көркөм өнөр жана мозаика галереялары (баары Амманда). Иорданияда 44 наамдагы гезит-журналдар чыгат (2004). Белгилүү араб тилинде «Ар-Рай» (1971), «Ад-Дустур» (1967), англис тилинде «Джордан таймс» (1975); радио уктуруу 20-кылымдын 50-жылдарынын башында башталган, 12 радиостанция иштейт. Иордания телекөрсөтүүлөрү эки канал боюнча, биринде – араб тилинде, экинчиси – чет элдик телекөрсөтүүлөрү берилет. Жаңылыктары араб, француз, англис жана иврит тилдеринде чыгарылат. Адабияты араб тилинде өнүгүүдө. Улуттук иордан адабиятынын калыптануусу алгачкы адабий жыйындардын демилгечиси Иорданиянын биринчи королу Абдаллах ибн Хусейндин ысымы менен байланыштуу. Көркөм өнөр палеолит, жолиттен башат алат. Кабатай аска сүрөттөрү, эллин маданиятынын эстеликтери сакталган. Рим мезгилинде архитектура менен искусство гүлдөп өнүккөн. Араб халифатынын курамында Иордания орто кылымдагы араб-мусулман көркөм маданиятынын очогу болгон. Жаңы мезгилдин архитектурасына заманбап курулуштар мүнөздүү. Жалпы арабдык жана улуттук салттардын жалпы европалык адабияттын ар кыл формалары менен айкалышуусу Иордания адабиятынын негизги мүнөзүн аныктайт. Элдик музыка менен катар классикалык музыкасы өнүгүүдө. Улуттук консерватория (1986), симф. оркестр иштейт. 1950-жылдарда тарыхый жана диний темадагы спектаклдер коюлган. 1964-жылы Амманда биринчи театр труппасы, 1951-жылы театр ишмерлеринин ассоциациясы уюшулган. Амманда бир нече театр иштейт. Музыка жана театр фестивалдары өткөрүлүп турат. Улуттук киноиндустрия өнүгө элек, бирок телесериалдар тартылат. 2003-жылы жаштарга кинематографиянын негиздерин үйрөтүүгө багытталган Амман кинематографисттер бирикмеси уюшулган. Даректик киножанрында эмгектенген кино ишмерлеринин ичинен А. Хасан жана Н. Хасандын ысымдары кеңири белгилүү. 2005-жылдан Амман шаарында кинофестиваль өткөрүлөт.

Ад.: Гаврилин В. Г., Корешков В. В. Иордания: пути развития. М., 1985; Конков В. М. и др. Иордания // Новейшая история арабских стран Азии. 1917–1985. М., 1988; Алексеева Н. Н. Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; Аганин А. Р., Соловьева З. А. Современная Иордания. М., 2003; Деловая Иордания ... в 2002–2003. М., 2003–2004. Т. 1–2; Иордания // Большая Российская энциклопедия. Т. 11. М., 2008.

Б. Мудаева, Ш. Керимова.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИОНОСФЕРА

2026-07-01T05:36:13Z

Бекбосунова Бермет:

ИОНОСФЕ́РА (иондор жана sphaira – шар) – Жер атмосферасынын 75 кмден 1000 кмге чейинки иондошкон калың катмары. Ионосферанын бар экендиги жөнүндөгү ойду англиялык физик Б. Стюарт 1882-жылы алгачкылардан болуп сунуштаган. Ионосферада Күндүн ультра кызгылт көк жана корпускулалык нурлары, ошондой эле космос нурлары газ молекулаларын кескин ажыратып, иондорду жана электрондорду пайда кылат. Алар Күн нурун өзүнө сиңирип алгандыктан, бийиктеген сайын ионосферада температура жогорулап, 800–1000°Сге жетет. Ионосферанын өткөрүмдүүлүгү жогору болгондуктан, радиотолкундарды бүткүл диапазондо, кыскасынан узунуна чейин чагылтат жана алыскы байланышты түзүүнү камсыз кылат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИОНИЯ ДЕҢИЗИ

2026-07-01T05:34:31Z

Бекбосунова Бермет:

И́ОНИЯ ДЕҢИЗИ – Жер Ортолук деңизинин борбордук бөлүгү. Балкан, Апеннин жарым аралдары менен Крит, Сицилия аралдарынын аралыгында. Адрия деңизи менен Отранто, Тиррен деңизи менен Мессина кысыктары аркылуу туташат. Аянты 169 миң км2. Эң терең жери 5121 м. Ири булуңдары: Патраикос, Коринф, Таранто. Чыгышында Иония аралдары жайгашкан. Суунун температурасы февралда 14°Сден августта 25,5°Сге чейин. Туздуулугу 38‰. Суткада эки жолу ташкындайт (бийиктиги 0,4 мге чейин). Балык (скумбрия, кызыл тунец, камбала, кефаль) кармалат. Башкы порттору: Патры, Керкира (Грекия), Таранто, Катания (Италия).
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИОНИЯ АРАЛДАРЫ

2026-07-01T05:33:40Z

Бекбосунова Бермет:

ИО́НИЯ АРАЛДАРЫ (аты байыркы грек уруусу – ионилерден) Иония деңизинде, Балкан жарым аралынын батыш жээгинде; Грекиянын аймагы. Аянты 2,3 миң км2. Негизги аралдары: Кефалиния, Керкира (Корфу), Закинтос, Лефкас. Негизинен акиташ тектеринен түзүлгөндүктөн, карст процесси өнүккөн. Дөбөлөр жана жапыз тоолор (бийиктиги 1628 мге чейин, Кефалиния аралында), ыңгайлуу булуңчалар бар. Маквис, айрым жерлерин эмен токою ээлейт. Өрөөндөрүндө жүзүм, цитрус өсүмдүктөрү, зайтун дарагы өстүрүлөт. Деңиз курорттору бар. Негизги шаарлары – Керкира, Аргостолион.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИО

2026-07-01T05:30:54Z

Бекбосунова Бермет:

ИО (Iо) – Юпитердин жандоочусу. 1610-жылы Галилей ачкан. Чоң жарым огу 421600 км, диаметри 3630 км, тыгыздыгы 3570 кг/м3. Ио менен Европанын, Айдын өлчөмү бирдей, ал эми Ганимед менен Каллистодон кичине. Америкалык «Вояджер» космос аппараты тарткан Ионун бетинин

[[File:ИО58.png | thumb | Ио бетиндеги активдүү жанартоолор.]]
сүрөтүндө бийиктиги 9 кмге чейин аска сыяктанган тектердин бетин каптап жаткан ачык түстөгү күкүрттүү катмар, атылып турган жанар тоолор жакшы көрүнүп турат. Ио бетинде жаңы катмарлар пайда болуп турат жана кызгылтым темгилдер да бар, алар түпкүрдөн бууланып чыккан туздар деп божомолдонот. Анын адаттан тышкары өзгөчөлүгү – аны курчап турган калың газ булуту. «Пионер-10» космос аппаратынан алынган маалыматтар боюнча Ионун сейрек атмосферасы жана ионосферасы да бар.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНЧХОН

2026-07-01T05:28:41Z

Бекбосунова Бермет:

ИНЧХО́Н , Ч е м у л ь п о – Корей Республикасындагы шаар. 1981-жылдан борборго баш иет. Статусу боюнча провинцияга теңдеш. Корей жарым аралынын батыш жээгинде жайгашкан. Калкы 3,0 млн (2024); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Сеул менен Пусандан кийинки 3-шаар. Түштүк Кореядагы маанилүү жол тоому. Сеулдун деңиз аванпорту. Өлкөдөгү Пусандан кийинки 2-порт (2003-жылы 131,0 млн т жүк ташылган), автомобилдер (жылына 300 миңден ашык) экспорттолот. Деңиз парому аркылуу кытай, корей порттору жана жакын жай-

[[File:ИНЧХОН59.png | thumb | Шаардын жана порттун көрүнүшү.]]
гашкан аралдар менен байланышат. Өлкөнүн эң ири эл аралык аэропорту. Метрополитен иштейт. Инчхон 5-кылымдан Мичухол деген ат менен белгилүү. 1413- жылдан азыркы атында. 1904-ж. Инчхон гаванында орус крейсери «Варяг» жана «Кореец» канонера кайыгы менен япон эскадрасынын ортосунда салгылашуу болгон. Неоготика стилиндеги Дап-Дон католик чиркөөсү (1894–97), Ыйык Павел православие храмы, эстеликтер, кытай кварталы (Чайна-таун, 19-кылым), аскер чептеринин калдыктары (13- жана 17-кылымдардын ортосу) ж. б. сакталган. Университеттер, музейлер [анын ичинде шаар (4 миңден ашык искусство буюмдары), карапа ж. б.] бар. Машина куруу (анын ичинде кеме), кара металлургия, нефть ажыратуу, химия, электр-техника, электроника, текстиль, жыгаччылык, тамак-аш (балык беленделет) өнөр жайы, такта айнек жана карапа өндүрүшү иштейт. Эл аралык соода жана туризм өнүгүүдө.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНФРАСТРУКТУРА

2026-07-01T05:25:09Z

Бекбосунова Бермет:

ИНФРАСТРУКТУ́РА (лат. infra – төмөн‚ астында жана structura – курулма‚ жайгашуу) термин 20-кылымдын 40-жылдарынын аягында экономикалык адабиятта өнөр жай жана айыл чарба өндүрүшүн (жол‚ канал‚ порт‚ көпүрө‚ аэродром‚ кампаларды куруу‚ энергетика чарбасы‚ темир жол транспорту‚ байланыш‚ суу менен жабдуу жана канализация‚ жалпы жана кесиптик билим берүү‚ илимге‚ саламаттык сактоого чыгымдар ж. б.) тейлөөчү экономика тармактарын белгилөө үчүн пайда болгон. Инфраструктура түрлөрү: 1) түздөн-түз материалдык өндүрүштү (транспорттун бардык түрү‚ байланыш‚ электр линиясы‚ суу менен камсыз кылуу ж. б.) тейлөөчү тармакты камтыган өндүрүштүк инфраструктура; 2) социалдык инфраструктура, соода‚ турак жай коммуналдык чарбасы‚ саламаттык сактоо жана билим берүү тармагы‚ турмуш-тиричилик жактан тейлөө ишканалары ж. б. материалдык эмес өндүрүш тармактары кирет; 3) рынок механизминин иштөөсүн камсыз кылуучу материалдык‚ технологиялык ж. б. мүнөздөгү субъектилерди камтуучу рыноктук инфраструктура; 4) комплекстерди аймактык тейлөөчү жана алардын рынок коньюнктурасынын өзгөрүшүнө, ыңгайлашуусуна өбөлгө болуучу товардык‚ сырьёлук‚ эмгектик‚ финансылык инвестициялык‚ маалыматтык ресурстарды ички эркин жана аймак аралык которуштурууну камсыз кылуучу‚ уюштуруу-экономикалык системаны камтыган аймактык инфраструктура.

Ад.: Кузнецова А. И. Инфраструктура. Геоэкономический подход. М., 2007.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНФРАКЫЗЫЛ НУР ТЕХНИКАСЫ

2026-07-01T05:22:20Z

Бекбосунова Бермет:

ИНФРАКЫЗЫЛ НУР ТЕХНИКАСЫ – көзгө көрүнбөгөн инфракызыл нурланууну пайдаланууга негизделген приборлор, түзүлүштөр, системалар. Инфракызыл нур техникасына инфракызыл нурду аныктоочу жана өлчөөчү, караңгыда сүрөт тартуучу, ысытылган нерсенин температурасын алыстан өлчөөчү, жашырын сигнал берүүчү, жер бетинде жана космосто байланышууга мүмкүндүк берүүчү, алыскы аралыкты ченегич, жер бетинде, деңизде абада нерселерди (самолёт, кеме ж. б.) алардын инфракызыл нур чыгаруусу боюнча аныктоочу приборлор; снарядды же ракетаны учуп баратканда багыттоочу түзүлүштөр; инфракызыл нурду кабыл алгыч жана анын булагы, инфракызыл нурду бөлүп алуучу чыпкалар ж. б. кирет. Инфракызыл нур техникасы радиоспектроскопиядагы ар кандай заттарды анализдөө жана түзүлүшүн спектрдик анализдөө үчүн, алыскы жылдыздардын жана планеталардын атмосферасын изилдөөдө, Жердин жылуулук балансын өлчөөдө, өнөр жайда – жыгач, лак, сыр капталган буюмдарды кургатууда; аскердик иште – караңгыда көрүү приборлорунда, жылуулук локациясында, башкарылуучу снаряддарды бутага өзүн-өзү багыттоодо колдонулат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТРУЗИЯ ТОО ТЕКТЕРИ

2026-07-01T05:16:56Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТРУ́ЗИЯ ТОО ТЕКТЕРИ , к. Тоо тектер.Интрузия тоо тектери — бул магманын жер кыртышынын терең катмарларында жай муздап, катып калуусунан пайда болгон тоо тектери.Негизги өзгөчөлүктөрү жер бетине чыкпай, жердин ичинде пайда болот; магма жай муздагандыктан, минерал кристаллдары ири болуп өсөт; бекем жана катуу тоо тектери болуп саналат. Мисалы: Гранит — эң кеңири таралган интрузия тектеринин бири; Диорит; Габбро; Сиенит кирет.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТРУЗИЯ

2026-07-01T05:11:13Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТРУ́ЗИЯ (лат. intrudo – түртөм) – 1) магманын жер кыртышын түзүүчү тоотек катмарларын жиреп чыгуу (таралуу) процесси; 2) магма тоо тектеринен турган жана магманын жер кыртышында катып калышынан пайда болгон геологиялык тулку (интрузия, интрузия тулкусу, плутон). Мындан интрузия тоо тектер пайда болот. Жанаша жаткан тоо тектердин түзүлүшүнө карата бирдей (катмар интрузиясы, лополит ж. б.) жана иретсиз жаткан интрузия болуп (батолит, шток, дайка ж. б.) бөлүнөт. Пайда болуу тереңдиги боюнча тереңдиктеги (абиссалдык) жана жер бетине жакын (гипабиссалдык) интрузия болуп ажыратылат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТРАЗОНАЛУУЛУК

2026-07-01T05:04:50Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТРАЗОНАЛУУЛУК (лат. intra – ичинде жана гр. zone – алкак, зона) – бир жаратылыш зонасынын ичиндеги (аймагындагы) ар түрдүү (жергиликтүү) геосистемалардын калыптанышы. Мисалы, тайгадагы же тундрадагы мамык чөптүү саз, талаа зонасындагы шор баскан аянтчалар ж. б. Алар түрдүү өзгөчө шарттардын (ашыкча нымдуулуктун, тоо тектердин өзгөчөлүктөрдүн) натыйжасында пайда болуп, ал зонага мүнөздүү ландшафттардан ээлеген аянттары боюнча кыйла чакан келет. «Интразоналуулук» термини негизинен топурак кыртышына жана өсүмдүктөрүнө, ландшафтынын морфологиялык түзүлүшүнө карата колдонулат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРЬЕР

2026-07-01T05:01:54Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРЬЕ́Р (фр. interieur – ички) – 1) а р х ит е к т у р а д а имараттын (турак жана коомдук жай ж. б.) же үйдүн (далис, бөлмө, зал д. у. с.) ичи. Интерьердин архитектуралык композициясы менен жасалгасы көркөм айкалышып, адамга эстетикалык ыракат берүүгө тийиш. Азыркы мезгилдин талабына ылайык архитекторлор менен сүрөтчүлөрдүн алдына жаңы милдеттер коюлуп жатат. Аларды туура чечүү адамдарды ыңгайлуу, эстетикалык муктаждыктарын канааттандыра турган турак жай менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет; 2) живописте интерьер жанры 17-кылымда Голландия (П. Санредам, де Витте ж. б.) менен Фламандда мыкты өнүккөн. Россияда 19-кылымда пайда болгон (А. Г. Венецианов жана анын жолун жолдогон сүрөтчүлөр). Интерьердин үй тиричилик жана тарыхый сюжеттер боюнча сүрөт тартууда мааниси чоң.

Ад.: Соловьев Н. К. История современного интерьера. М., 2004; Мак-Коркодей Ч. Убранство жилого интерьера. М., 2006.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМ

2026-07-01T04:58:16Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНАЛИ́ЗМ (интер.... ж-а natio – улут) – түрдүү мамлекеттердин, улуттардын, элдердин же алардын айрым бөлүктөрү – таптардын, социалдык катмарлардын же топтордун түпкү кызыкчылыктарына негизделген аракеттерди бириктирүүгө умтулуусун чагылдырган көз караштар жана саясат; ар кандай улуттар менен расалардын өкүлдөрү болуп эсептелген адамдардын ортосундагы эл аралык тилектештик, пикирлештик; алардын өз ара түшүнүүсүнүн, ишениминин, ар кандай маданияттардын, баалуулуктун, билимдердин жана технологиялардын өз ара бири бирине өтүүсүнүн негизи; улутчулдукка карама-каршы түшүнүк. Өндүрүштө маалыматтык алмашууну, илимий-техникалык жана маданий өнүгүүнү интернационалдаштыруу процесси интернационализмдин объективдүү негизи болуп саналат. Анын күч алышы менен улуттук келишпөөчүлүктөн улуттар аралык кызматташтыкка карай бара-бара глобалдуу бурулушу 19–20-кылымдарда түрдүү таптардын интернационализми башкы мааниге ээ болгон да, анын калыптанышында өзүлөрүнүн салымын кошкон.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ 5

2026-07-01T04:57:03Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНА́Л – Ош облусунун Араван районундагы кыштак. Төбө-Коргон айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 990 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыштагынан 11 км түндүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 41 км. Кыштак 1935-жылы негизделген. Калкы 8000 (2022); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ 3

2026-07-01T04:52:45Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНА́Л , азыркы аталышы Баймундуз кыштагы (Базар-Коргон району, Жалал-Абад облусу). 2004-жылдан тартып расмий аталышы Баймундуз болуп өзгөртүлгөн. Ал Акман айыл аймагына кирет. Райондун борбору Базар-Коргондон болжол менен 10 км түндүк-чыгышта жайгашкан.Деңиз деңгээлинен болжол менен 750 м. бийиктикте жайгашкан. Кыштак 1932-жылы негизделген. Мурда Интернационал деп аталган.Калкы: 3926 адам (2025). Калктын негизи дыйканчылык; мал чарбачылык; жеке фермердик чарбалар менен алектенет. ФАП, мектеп, спорт комплекстери бар.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (экинчи интернационал)

2026-07-01T04:44:22Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНА́Л э к и н ч и (э к и н ч и и н т е р н а ц и о н а л) – социалисттик партиялардын 1889-жылы Парижде негизделген эл аралык бирикмеси. Аны түзүүдө Ф. Энгельс айрыкча роль ойногон. Экинчи дүйнөлүк согуш башталганда, Экинчи интернационал эл аралык борбор катары ишин токтотуп, андагы айрым социалисттик партиялар 1951-жылы социалисттик интернационал менен биригип кеткен.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Ысык-Ата районундагы кыштак)

2026-07-01T04:43:20Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНА́Л – Чүй облусунун Ысык-Ата районундагы кыштак. Интернационал айыл округуна караштуу. Ысык-Ата суусунун сол өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 1600 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кант шаарынан 15 км түштүк-чыгыш тарапта. Кыштактын түндүгүнөн Чыгыш Чүй каналы өтөт. 1984-жылы Боз-Бармак жана Фриденфельд кыштактары кошулуп, Интернационал аталган. Кыштак 1927-жылы негизделген. Калкы 4192 (2022); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто жана башталгыч мектеп, клуб, китепкана, бала бакча бар. Үй-бүлөлүк врачтар тобу, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү, тамактануучу жайлар иштейт.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Ноокен районундагы кыштак)

2026-07-01T04:42:18Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНА́ЛЛ , к. Ортоңку Арал (Ноокен районундагы кыштак). Жалал-Абад облусунун караштуу. Райондун борбору Масы айылы. Түштүк-чыгыш тарапта жайгашкан. Бийиктиги деңиз деңгээлинен болжол менен 663 м. Калкы: 2620 адам (2023). Калктын негизги бөлүгү эмгекке жарамдуу курактагылар. Жаштардын үлүшү жогору болгон райондун катарына кирет. Калктын өсүшүнө төрөлүү жана үй-бүлөлөрдүн көбөйүшү таасир берет. ФАП, мектеп, маданий жайлар (клуб/маданият үйү), спорттук аянтчалар бар. Негизги тармактары: дыйканчылык; жашылча-жемиш өстүрүү; мал чарбачылыгы; фермердик ишмердик менен алектенишет. Инфраструктурасы өнүккөн. Автомобиль жолдору; электр энергиясы; байланыш каражаттары; суу менен камсыздоо системалары колдонулат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (жумушчулардын эл аралык шериктештиги)

2026-07-01T04:21:56Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНАЛ́Л (Ж у м у ш ч у л а р д ы н э л а р а л ы к ш е р и к т е шт и г и ) – жумушчулардын эл аралык биринчи уюму. 1864-жылы 28-сентябрда Лондондо уюшулган К. Маркс менен Ф. Энгельс негиздеген. Жумушчулардын эл аралык шериктештигинин уюмдаштыруу манифести, уставы, үндөө, циркуляр жана чечимдерин К. Маркс иштеп чыккан. Ал документтерде марксизмдин программалык жана тактикалык жоболору өнүктүрүлгөн. Жумушчу табы капитализмди ойрондоочу жана социализмди куруучу күч деп көрсөтүлгөн. Социалисттик революцияда саясий бийликтин (пролетариат диктатурасынын), аны жеңип алуу зарылдыгынын, пролетариат үчүн өз саясий партиясын түзүүнүн, социалдык боштондук үчүн күрөштө ар түрдүү өлкөлөрдүн жумушчуларынын биригишинин маанисин баса белгилеген. Биринчи интернационалдын ишине туруктуу комитети бар Генералдык Совет жетекчилик кылган. Ал Европадагы негизги өлкөлөрдөн, АКШ, Австриядан келген жумушчу өкүлдөрүнүн улуттук секцияларына (федерацияларына) таянып иш алпарган. 1870-жылы биринчи интернационалдын Европа өлкөлөрүндөгү ишмердүүлүгү токтоп, 1876-жылы уюм таркатылган.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Араван районундагы кыштак)

2026-07-01T04:17:08Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНА́Л – Ош облусунун Араван районундагы кыштак. Төбө-Коргон айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 990 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыштагынан 11 км түндүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 41 км. Кыштак 1935-ж негизделген. Калкы 141,560 миң (2002); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Араван районундагы кыштак)

2026-07-01T04:16:16Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРНАЦИОНА́Л – Ош облусунун Араван районундагы кыштак. Төбө-Коргон айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 990 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыштагынан 11 км түндүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 41 км. Кыштак 1935-ж негизделген. Калкы '''141,560 миң''' (2002); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРГЕЛЬПО

2026-07-01T04:09:05Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРГЕ́ЛЬПО (лат. inter – өз ара, эл аралык;чехче гельпо – жардам) – 1925–41-жылдарда Кыргызстанда иштеп турган өндүрүш кооперативи. Октябрь революциясынан кийин Европанын өнөр жайлуу бир топ мамлекеттеринин жумушчулары орус жумушчуларына тилектештигин билдирип, материалдык жана моралдык жардам көрсөтүшкөн. Чехословакиянын Жилин шаарындагы коммунист жумушчулардын демилгеси менен Жети-Сууда совет бийлигин орнотууга активдүү катышкан Р. П. Маречек башында турган Интергельпо кооперативи түзүлгөн (1-май, 1923-жыл). Совет бийлиги менен сүйлөшүүлөр жүргүзүлүп, Кара-Кыргыз АОсунун борборунан ижарага жер алууга жетишип, Интергельпонун мүчөлөрү түшкөн биринчи поезд 1924-жылы 24-апрелде Пишпекке келген. 1925–32-жылдарда Чехословакиядан Кыргызстанга бардыгы 1317 адам келип, алардын 390у Интергельпонун мүчөлөрү болушкан. Алар өлкөнү индустриялаштыруу ишине активдүү катышып, алгачкы беш жылдыкта Фрунзе шаарында электр станциясын, айыл чарба шаймандарын, кыш черепица жасоочу, булгаары, кездеме токуучу, металл иштетүүчү ж. б. өнөр жай үчүн өтө маанилүү ишканаларды курушкан. Ошондой эле алардын жардамы менен Түрксиб, Чоң-Чүй каналы, Канттагы шифер заводу курулган. Кыргыз эли менен чех жана словак элдеринин достугун чыңдоодо 1930-жылы май айында Юлиус Фучик баштаган өкүлдөрдүн келиши да чоң роль ойногон. Улуу Ата Мекендик согуш башталганда, Интергельпонун мүчөлөрү өздөрүнө тиешелүү устакана-цех, завод-фабрикаларды мамлекетке өткөрүп беришип, согушка керектүү продукцияларды чыгарууга да өтө чоң салым кошкон. Кийин, алар курган кооперативдердин базасында М. Фрунзе атындагы айыл чарба машиналарын чыгаруу заводу, механиканы оңдоо, тери, кездеме, эмерек чыгара турган башка завод-фабрикалар өсүп чыккан. Интергельпочулар Кыргызстандын экономикалык-маданий өнүгүүсүнө зор жардамын көрсөткөн.

Ад.: Мужиков И. П., Каниметов А. К., Маречек Р. П. История чехословацкого кооператива «Интергельпо». Ф., 1957;
Б. Сатаров.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРВЕНЦИЯ

2026-07-01T04:05:11Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРВЕ́НЦИЯ (лат. interventio – келем, кийлигишем) – эл аралык укукта мамлекеттин ички жана тышкы саясатына башка бир же бир нече мамлекеттин кийлигишүүсү. Башка мамлекеттин жерин басып алуу, экономикалык күнкорлукка дуушарлантуу – интервенциянын негизги максаты. БУУнун Уставында белгиленген мамлекеттердин ички иштерине кийлигишпөө принцибине (2-статья, 4-пункт) ылайык кандай гана себеп менен болсо да башка мамлекеттин ишине кийлигишүүгө, анын саясий көз карандысыздыгына коркунуч туудурууга, чек арасын бузууга бир да мамлекеттин акысы жок. Күч менен зордоо жана опузалоо эл аралык маселелерди жөнгө салуучу каражат болбоого тийиш. Ар бир талаш маселе тынчтык жол менен чечилиши (БУУнун Уставы, 2-статья, 3-пункт) зарыл. Интервенциянын аскердик (куралдуу), саясий, идеологиялык ж. б. түрлөрү белгилүү. Аскердик интервенцияда көбүнчө согуш жүргүзүүнүн мыйзамдары, салттары бузулуп, калкты жазалоо акциялары жүргүзүлүп, улуттук байлыктар тонолуп жана көптөгөн кыйроолорго алып келет. Аскердик (куралдуу) интервенция ачык же жашыруун түрдө болот. Ачык аскердик интервенцияда бир мамлекеттин же мамлекеттер коалициясынын куралдуу күчтөрү башка мамлекеттин аймагына басып кирет. Жашыруун аскердик интервенцияда козголоңчулар керектүү куралдар менен камсыз болуп, башка мамлекеттин аймагында согушка даярдалат. Саясий интервенцияда төңкөрүштөр, жашыруун саясий топторго жардам көрсөтүү, мамлекеттик жана саясий ишмерлерге пара берүү, өткөрүлүп жаткан шайлоолорго кийлигишүү, дипломатиялык кысым көрсөтүү ж. б. ыкмалар колдонулат. Идеологиялык интервенцияда ММК колдонулуп, ар кандай мазмундагы адабияттар, ушактар таратылып, расалык жана улуттук жаңжалдар, чыр-чатактар, конфликттер күчөтүлөт. Интервенциянын ар кандай формасына жол бербөө максатында 1965-жылы БУУнун Ассамблеясынын 20-сессиясы атайын Декларация кабыл алган. Учурда эл аралык укук интервенциянын бардык түрлөрүн мыйзамсыз деп таап, ага тыюу салууда.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕРАКЦИЯ

2026-07-01T04:01:23Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕРА́КЦИЯ (анг. interaction, лат. inter – аралык, activus – ишкер) – социалдык психологияда жана культурологияда адамдардын өз ара алакасын, алардын бири-бирине өз ара таасир көрсөтүүсүн же топтордун бири-бирине тийгизген таасирин үзгүлтүксүз диалог катары чагылдырган термин. Ж. Миддин социалдык психологиясында интеракция инсандар аралык «символ алмашуу» түрүндө тике коммуникация катары түшүндүрүлөт. Мындай пикир алмашуунун маанилүү өзгөчөлүгү – адамдын өзүн башкалардын ордуна коё билүү, башка адамдын сезим туюмдарын түшүнө билүү жөндөмдүүлүгү эсептелет.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕР

2026-07-01T03:58:58Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕР ... (лат. inter – аралык, ортосу, өз ара) – татаал сөздөрдүн биринчи бөлүгү: 1) кандайдыр бир нерсенин аралыгындагы деген маанини билдирет (мисалы, интерфейс, интеркосмос ж. б.); 2) эл аралык, улут аралык деген маанини билдирет (мисалы, интербригада ж. б.)

* '''Интернационалдык''' — элдердин ортосундагы, эл аралык.
* '''Интеракция''' — өз ара аракеттенүү.
* '''Интернет''' — тармактардын ортосундагы байланыш системасы.
* '''Интерфейс''' — адам менен система (же эки система) ортосундагы байланыш.

* '''интерконтиненталдык байланыш''' — материктер арасындагы байланыш;
* '''интернационалдык миграция''' — мамлекеттер аралык калктын көчүшү;
* '''эл аралык (интернационалдык) соода''' — өлкөлөр ортосундагы товар алмашуу.

[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВАЦИЯ

2026-07-01T03:46:48Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВА́ЦИЯ – мурда топтолгон жана дүйнөлүк практикада текшерилген жетишкендиктердин (билимдердин, технологиялардын, жабдуулардын) оптималдуу топтомун (комплексин) пайдалануунун (интеграциялоонун) эсебинен алынган инновация.

Интеграциялануучу инновация мурдагыдай эле карталарды түзүү менен чектелбейт. Ал башка илимдер жана технологиялар менен байланышып өнүгүүдө. Интеграциялануучу инновация аркылуу географиялык маалыматтарды тез чогултуу, талдоо жана практикалык чечимдерди кабыл алуу мүмкүн болот.

'''Географиялык маалымат системалары (ГИС)'''

* Компьютердик технологиялар менен географияны бириктирет.
* Аймактардын карталарын түзүүгө, маалыматтарды талдоого жардам берет.
* Шаарларды пландаштырууда, жер ресурстарын башкарууда колдонулат.

'''Алыстан зонддоо технологиялары'''

* Спутниктер аркылуу Жердин бетин изилдөө.
* Токойлордун өзгөрүшүн, мөңгүлөрдүн эришин, аба ырайын байкоого мүмкүнчүлүк берет.

'''Санариптик картография'''

* Кагаз карталардын ордуна электрондук карталарды колдонуу.
* Навигация, транспорт жана аймактарды изилдөөдө маанилүү.

'''Экологиялык изилдөөлөр'''

* География, биология, химия жана технологияларды бириктирет.
* Айлана-чөйрөнүн булганышын, климаттын өзгөрүшүн изилдөөгө жардам берет.

'''Акылдуу шаарлар (Smart City)'''

* География, маалымат технологиялары, транспорт жана экономика биригет.
* Шаардагы жол кыймылын, энергияны жана инфраструктураны натыйжалуу башкарууга шарт түзөт.

'''Кыргызстанда интеграциялануучу инновация катары:'''

* тоолуу аймактарды спутник аркылуу изилдөө;
* мөңгүлөрдүн абалын көзөмөлдөө;
* сел коркунучун алдын ала аныктоо;
* айыл чарба жерлерин санариптик карталар менен башкаруу колдонулушу мүмкүн.

Интеграциялануучу инновациянын артыкчылыктарын атасак: Маалыматты тез жана так алуу; табигый кырсыктарды алдын ала болжолдоо; ресурстарды туура пайдалануу; аймактарды туруктуу өнүктүрүү; экологиялык көйгөйлөрдү чечүүгө жардам берүү.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВАЦИЯ

2026-07-01T03:46:07Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВА́ЦИЯ – мурда топтолгон жана дүйнөлүк практикада текшерилген жетишкендиктердин (билимдердин, технологиялардын, жабдуулардын) оптималдуу топтомун (комплексин) пайдалануунун (интеграциялоонун) эсебинен алынган инновация.

Интеграциялануучу инновация мурдагыдай эле карталарды түзүү менен чектелбейт. Ал башка илимдер жана технологиялар менен байланышып өнүгүүдө. Интеграциялануучу инновация аркылуу географиялык маалыматтарды тез чогултуу, талдоо жана практикалык чечимдерди кабыл алуу мүмкүн болот.

'''Географиялык маалымат системалары (ГИС)'''

* Компьютердик технологиялар менен географияны бириктирет.
* Аймактардын карталарын түзүүгө, маалыматтарды талдоого жардам берет.
* Шаарларды пландаштырууда, жер ресурстарын башкарууда колдонулат.

'''Алыстан зонддоо технологиялары'''

* Спутниктер аркылуу Жердин бетин изилдөө.
* Токойлордун өзгөрүшүн, мөңгүлөрдүн эришин, аба ырайын байкоого мүмкүнчүлүк берет.

'''Санариптик картография'''

* Кагаз карталардын ордуна электрондук карталарды колдонуу.
* Навигация, транспорт жана аймактарды изилдөөдө маанилүү.

'''Экологиялык изилдөөлөр'''

* География, биология, химия жана технологияларды бириктирет.
* Айлана-чөйрөнүн булганышын, климаттын өзгөрүшүн изилдөөгө жардам берет.

'''Акылдуу шаарлар (Smart City)'''

* География, маалымат технологиялары, транспорт жана экономика биригет.
* Шаардагы жол кыймылын, энергияны жана инфраструктураны натыйжалуу башкарууга шарт түзөт.

'''Кыргызстанда интеграциялануучу инновация катары:'''

* тоолуу аймактарды спутник аркылуу изилдөө;
* мөңгүлөрдүн абалын көзөмөлдөө;
* сел коркунучун алдын ала аныктоо;
* айыл чарба жерлерин санариптик карталар менен башкаруу колдонулушу мүмкүн.

Интеграциялануучу инновациянын артыкчылыктарын атасак: Маалыматты тез жана так алуу; табигый кырсыктарды алдын ала болжолдоо; ресурстарды туура пайдалануу; аймактарды туруктуу өнүктүрүү; экологиялык көйгөйлөрдү чечүүгө жардам берүү.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВАЦИЯ

2026-07-01T03:43:36Z

Бекбосунова Бермет:

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВА́ЦИЯ – мурда топтолгон жана дүйнөлүк практикада текшерилген жетишкендиктердин (билимдердин, технологиялардын, жабдуулардын) оптималдуу топтомун (комплексин) пайдалануунун (интеграциялоонун) эсебинен алынган инновация.

Интеграциялануучу инновация мурдагыдай эле карталарды түзүү менен чектелбейт. Ал башка илимдер жана технологиялар менен байланышып өнүгүүдө. Интеграциялануучу инновация аркылуу географиялык маалыматтарды тез чогултуу, талдоо жана практикалык чечимдерди кабыл алуу мүмкүн болот.

'''Географиялык маалымат системалары (ГИС)'''

* Компьютердик технологиялар менен географияны бириктирет.
* Аймактардын карталарын түзүүгө, маалыматтарды талдоого жардам берет.
* Шаарларды пландаштырууда, жер ресурстарын башкарууда колдонулат.

'''Алыстан зонддоо технологиялары'''

* Спутниктер аркылуу Жердин бетин изилдөө.
* Токойлордун өзгөрүшүн, мөңгүлөрдүн эришин, аба ырайын байкоого мүмкүнчүлүк берет.

'''Санариптик картография'''

* Кагаз карталардын ордуна электрондук карталарды колдонуу.
* Навигация, транспорт жана аймактарды изилдөөдө маанилүү.

'''Экологиялык изилдөөлөр'''

* География, биология, химия жана технологияларды бириктирет.
* Айлана-чөйрөнүн булганышын, климаттын өзгөрүшүн изилдөөгө жардам берет.

'''Акылдуу шаарлар (Smart City)'''

* География, маалымат технологиялары, транспорт жана экономика биригет.
* Шаардагы жол кыймылын, энергияны жана инфраструктураны натыйжалуу башкарууга шарт түзөт.

'''Кыргызстанда интеграциялануучу инновация катары:'''

* тоолуу аймактарды спутник аркылуу изилдөө;
* мөңгүлөрдүн абалын көзөмөлдөө;
* сел коркунучун алдын ала аныктоо;
* айыл чарба жерлерин санариптик карталар менен башкаруу колдонулушу мүмкүн.

=== Артыкчылыктары: ===

* маалыматты тез жана так алуу;
* табигый кырсыктарды алдын ала болжолдоо;
* ресурстарды туура пайдалануу;
* аймактарды туруктуу өнүктүрүү;
* экологиялык көйгөйлөрдү чечүүгө жардам берүү.

[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

ИСЛАМАБАД

ИСЛАНДИЯ (арал)

ИСЛАНДДАР

ИСЛАМАБАД

ИСКРА (Лейлек районундагы кыш­так)

ИСКРА (Чүй районундагы кыштак)

ИСКРА (Лейлек районундагы кыш­так)

ИСАКЕЕВ (Кочкор районундагы кыштак)

ИСАЕВ Карагул

ИСАЕВ Беделбай

ИСАЕВ Акыбай

ИРТЫШ

ИРЛАНДИЯ (мамлекет)

ИРЛАНДИЯ (арал)

ИРЛАНДДАР

ИРЛАНД ДЕҢИЗИ

ИРКУТСК

ИРКУТ

ИРИМ

ИРАН ТАЙПАК ТООСУ

ИРАН

ИРАВАДИ

ИОРДАНИЯ

ИОНОСФЕРА

ИОНИЯ ДЕҢИЗИ

ИОНИЯ АРАЛДАРЫ

ИО

ИНЧХОН

ИНФРАСТРУКТУРА

ИНФРАКЫЗЫЛ НУР ТЕХНИКАСЫ

ИНТРУЗИЯ ТОО ТЕКТЕРИ

ИНТРУЗИЯ

ИНТРАЗОНАЛУУЛУК

ИНТЕРЬЕР

ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМ

ИНТЕРНАЦИОНАЛ 5

ИНТЕРНАЦИОНАЛ 3

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (экинчи интернационал)

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Ысык-Ата районундагы кыштак)

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Ноокен районундагы кыштак)

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (жумушчулардын эл аралык шериктештиги)

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Араван районун­дагы кыштак)

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Араван районун­дагы кыштак)

ИНТЕРГЕЛЬПО

ИНТЕРВЕНЦИЯ

ИНТЕРАКЦИЯ

ИНТЕР

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВАЦИЯ

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВАЦИЯ

ИНТЕГРАЦИЯЛАНУУЧУ ИННОВАЦИЯ

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)

ИСКРА (Лейлек районундагы кыштак)

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Араван районундагы кыштак)

ИНТЕРНАЦИОНАЛ (Араван районундагы кыштак)