https://encyclopedia.edu.kg/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0 2026-05-02T19:41:08Z Колдонуучунун салымы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%95%D0%92_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9&diff=80230 2026-04-27T11:55:35Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''[[ДОБАЕВ]]''' '''Кыргызбай Дүйшенбекович''' (15. 9. 1954- жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Соколовка айылы) – педагог, педагогика илимдеринин доктору (1999), профессор (2003).<br /> [[null|link=Файл:Кыргызбай_Добаев.jpg|left|thumb]]<br /> Москвадагы В. И. Ленин атындагы мамлекеттик педагогикалык университетинин филология факультетин бүтүргөн (1980). Москва шаарындагы Россиянын билим берүү академиясынын аспирантура бөлүмүн аяктаган (1987). Москва шаарында педагогика илимдеринин кандидаты илимий даражасын изденип алуу үчүн жазган диссертациясын  коргоп, педагогика илимдеринин кандидаты илимий наамына ээ болгон. (1987)   ЫМУда окутуучу, кафедра башчысы, де­кан (1980–2001), КУУнун окуу бөлүмүнүн баш­чысы, илимий иштер боюнча проректор бо­луп эмгектенген. (2001–2003). Кыргыз Мамлекеттик юридикалык академиясынын (КГЮА) окуу-инспекциялык башкармалыгынын башчысынын кызматында эмгектенген. (2003-2004). Билим берүүдөгү стратегиялык жана информациялык технология институтунун (ИСИТО) окуу иштери боюнча проректорунун кызматында эмгектенген. (2004-2009). 2005-жылдан азыркы мезгилге чейин Кыргыз билим берүү академиясынын “Педогогикалык илимдер жана кесиптик билим берүү” борборунун директору болуп эмгектенет. Билим берүүнү рефармалоонун маселелери боюнча республикалык басма сөз беттеринде 30дан ашуун газеттик макалалардын жана 90 дон ашуун жарык көргөн илимий эмгектердин автору Атайын окуу курстарын иштеп чыккан.<br /> <br /> «Мектептеги азыркы инновациялык технологиялар» («Современные инновационные технологии в школе»)<br /> <br /> «Окуу процессиндеги интерактивдик технологиялар» («Интерактивные технологии в учебном процессе»)<br /> <br /> «Кыргыз мектебинде орус тилин окутуунун лингвистикалык негиздери» («Лингвистические основы обучения русскому языку в кыргызской школе»)<br /> <br /> «Орус тилдүү мектепте кыргыз тилин окутуунун лингвистикалык негиздери» («Лингвистические основы обучения кыргызскому языку в русскоязычной школе»)<br /> <br /> Эмг.: Мектептеги азыркы инновациялык технологиялар Б., 1977; Кыргыз тилин өзгө тил катары оку­туунун усулу. Б., 1993; Билим берүү процессиндеги интерактивдүү окутуу. Б., 1999; Кыргыз тилинин лексикалык минимум-сөздүгү. Б., 1991; Кыргыз тили орус группалары үчүн. Б., 1993. Вуз - не ликбез для лоботрясов // Слово Кыргызстана. 2001 г. Всеобщее среднее просится в отставку // Слово Кыргызстана. 2002 г.<br /> <br /> Я бы в школьники пошел // Вечерний Бишкек. 2002 г. О государственных образовательных стандартах // Кут билим 2002 г. От уравниловки – к обучению по специальности // Кут билим. 2002 г. Об учебниках ыргызского языка в русскоязычной школе // Кут билим - 14 марта 2002 г.<br /> <br /> Аккредитация-паспорт академического качества // Кут билим - 26 марта 2002 г.<br /> <br /> Реформы – горизонты будущего // Кут билим - 29 марта 2002 г.<br /> <br /> Качество образования – стратегические ориентиры высшей профессиональной подготовки // Кут билим - 20 июня 2003 г.<br /> <br /> Преподаватель высшей школы - дополнительное профессиональное образование // Кут билим - 10 июля 2003 г.<br /> <br /> Образование – главный ресурс развития // Кут билим - 19 сентября 2003 г.<br /> <br /> Высшее образование: как быть дальше? // Кут билим - 20 августа 2004 г.<br /> <br /> Рынок и образование // Кут билим - 26 ноября 2004 г.<br /> <br /> «Мугалимин унуткан эл келечегин да унутат» (Народ, забывший об учителе - забудет и свое будущее) // Кут билим - 7 января 2005 г.<br /> <br /> «Болон процесси жонундо» (О болонском процессе) // Кут билим - 4 февраля 2005 г.<br /> <br /> Проблемы качества и аккредитация // Кут билим - 18 февраля 2005 г.<br /> <br /> О бедном учителе замолвите слово // Аналитика - 4 марта 2005 г.<br /> <br /> Кыргызстан на пути к новой модели образования // Кут билим - 18 марта 2005 г.<br /> <br /> Как преодолеть кризис в системе образования? // Кут билим - 7 мая 2005 г.<br /> <br /> Билим беруу тармагындагы кризистен кантип чыгабыз? // Кут билим - 29 июля 2005 г.<br /> <br /> Шаги по переводу учебного процесса на международный образовательный стандарт // Кут билим - 5 сентября 2005 г.<br /> <br /> Почему уходят педагоги? // Кут билим - 14 октября 2005 г.<br /> <br /> Необходимо изменить траекторию школьного образования//Кут билим - 21 октября 2005 г.<br /> <br /> С чего начать реформу образования? // Кут билим - 28 октября 2005 г.<br /> <br /> За бортом – учитель // Вечерний Бишкек - 26 января 2006 г.<br /> <br /> Бакалавр и магистр – приоритеты становления // Кут билим - 10 марта 2006 г.<br /> <br /> Система оценки вузов // Кут билим - 14 июня 2006 г.<br /> <br /> В чем суть кредитной системы? // Кут билим - 27 ноября 2006 г.<br /> <br /> Переход общего среднего образования в Кыргызстане к 12-летней школе - за и против // Кут билим - 27 декабря 2006 г.<br /> <br /> Главный рычаг преодоления отсталости // Кут билим – 26 январь 2007 г.<br /> <br /> Билим берүү тармагы: кризистин өзөгү каякта? // журнал «Шоокум» август 2007 г.. Почему не хватает учителей при избытке дипломированных педкадров // Кут билим – 21 сентябрь 2007 г.<br /> <br /> 33. Бизге атаандаштыкка жөндөмдүү кесип ээлери керек // журнал «Шоокум» ноябрь 2007 г.<br /> <br /> 34. Куррикулум? // Кут билим – 5 сентябрь 2008 г.<br /> <br /> Б.Сурапбаева<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9A%D0%9E%D0%9E%D0%97&diff=80203 2026-04-27T08:35:27Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div><br /> '''БАЛЫКООЗ''' (Бекмурат) Кумар уулу. (1799, [[Кетмен-Төбө]] [[өрөөнү]] – 1887, [[Чүй өрөөнү]], азыркы [[Алчалуу]] айылы) – атактуу манасчы, санжырачы, акын. [[Сарыбагыш]] уруусунун ичиндеги чоң чарык уругунан чыккан. Оозеки маалыматтарда Бекмураттын оозу кере сөөм, балыктын оозу сыяктуу үстүңкү жана астыңкы эрдинин калыңдыгы эки элидей болгону, бирок алар сулуу, кыйыштырып койгондой жарашыктуу экендиги, ушундан улам «Балыкооз» аталып кеткени айтылат. <br /> [[Файл:Бекмурат кумар уулу.jpg|left|thumb]]<br /> Манасчы [[Шапак Рысмендеев]]дин сүрөттөөсү боюнча мүчөсү келишкен, сом чулу, сөөгү калың, эки ийнине эки киши отургандай олбурлуу, кулагы калкандай, чекир кашы арпанын кылканындай тик болуп, кабагын ылдый салса, көзүн жапкан, колдору шадылуу, ыраңы саргыч саз өңдүү, суюк сакал, муруту сакалына кошулуп, тик түшкөн, муруну борбогой, бели карыган кезинде да ийилбей түз, мойну буканын бутундай буржуйган адам болгон. Оокатка тың, сөздү маселдетип сүйлөгөн, туура сөздүү, ачуу тилдүү, айтышкан адамынан дароо кыйкым таба билген ырчы болуп, ыры жай башталып, бара-бара жолборстун доошундай күркүрөп кеткен. «[[Манас]]ты» 13–14 жашынан айта баштап, 20 жашында чоң манасчы, ырчыга айланган. Замандаштарынын эскерүүлөрү боюнча жаш кезинде атасынан ажыраган жана тайке-тайы саруу уруусу болгондуктан, [[Ажыбек датка]]га барып, бир топ жыл жанында жүргөн. Оозеки, жазма маалыматтарга караганда ал мындай өнөрдү Эсен, Нооруз сыяктуу манасчылардан үйрөнгөн. Балыкооз өзү сабатсыз болгонуна карабай, Манаска чейинки кыргыздын оозеки тарыхын, тигил же бул уруулардын аталышы, келип чыгышы, алардын таралышын жатка билип, көбүн ырга айлантып айткан. «Манас» [[эпос]]ундагы «[[Чоң казат]]» окуясын эле 15 күн тынбай айтканын небереси Сукан (Найманбай кызы) эскерген. Муну менен бирге эски тарыхый окуялар, [[этнография]] жана [[фольклор]]ду камтыган «[[Оторкан]]» деген узак [[жомок]]ту жатка айтып, «Манас» эпосун анын уландысы катары караган. <br /> <br /> Анын оозунан жазылган бул жомоктун кыскача варианты [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Улуттук Илимдер академиясы]]нын Ч. [[Айтматов]] атындагы Тил жана Адабият институтунун кол жазмалар фондусуна (КР УИА) сакталып калган. Ал жомок тууралуу Балыкооздун өзү: «Манасты айтканда түп атасы Ороз бий, анан Оторкан деп, бирден-бирден чууртуп отуруп, Манаска алып келчү элем. Бир күнү [[Азирет Аалы]]нын тукумумун деп, Азизкожо деген [[эшен]] келди. Соктуруп, жогорку ырларды айтып, Манаска келип, Манасты айтып, эшендерди кошо айттым. Мурунку ырларды жакшы укпай отурду эле, кийин мусулман дини киргендеги хандарды айтканымда, абдан кулагын салып укту. Анан ал ырчым, сиз мындан кийин мусулман динине кирбеген хандарды – элдерди айтпаңыз. [[Мусулман]] болгон, [[ислам]] дини үчүн урушкан, талашкан хандарды – элдерди айтсаң чоң соопко каласың. [[Мухаммед пайгамбар]], Азирет Аалы шер – кудааны кошуп айтсаң, жаның жанаты болот. Мурунку [[бутпарас]] болгон хандарды, элдерди айтсаң каапыр болосуң, күнөкөр болуп, жаның тозокко түшөт деди эшен. Ошондон кийин эле коркуп, коюп калгам» деп эскерет. Булардан тышкары «[[Эр Төштүк]]», «Кан Шырдак», кыпчактардын «[[Эр Табылды]] жалгызым», кытайлардын «Кыл муруттуу [[Кожожаш]]», «Сен Саринжи, мен Бөкөй» ж.б. дастандардын өз алдынча вариантын жана алардын жаралуу тарыхын жакшы билген. Өзүнөн мурунку кыргыздын оозеки тарыхы тууралуу: «илгерки хандар, элдер ири-ири, килең-килең, шаарлуу-жергелүү болуп айтылган. Мен аз эле билем. Өткөн замандарда эң кызык, узун болуп айтылчу экен. Найман хандыгы бузулуп, кыргыздын кайта келгени бар. Ногой ханы Ормамбет хан конуш чалып, кайта [[Эдил]]ге көчкөнү, кыргызды өз жерине кондуруп, багыш, оң-сол болгону бар» деп көп ирет эскерген. Болжол менен 1850-жылдар ченде Таласка барган жеринен [[Байтик баатыр]]га жолугуп, таанышкан жана анын чакырыгына макул болуп, Чүйгө көчүп келген. Өз кезегинде [[Калча]], [[Эсенаман|Эсенаман, Чоңду]], [[Назар]], кийинкилерден [[Сагымбай]] ж.б. сыяктуу белгилүү манасчы-акындардын көбү Балыкооздон үлгү алышкан. Уруулаш тууганы Ш. Рысмендеев ырчылык өнөрдү, Манас айтууну үйрөнүү үчүн үч жылдай Балыкоозду ээрчип жүргөн. 1860–1862-жылдары Байтиктин [[Кокон]] бийлиги менен каршылашып, Рахматулла датканы өлтүргөн окуяларга катышкан. Андан кийин Байтик жардам сурап орус аскер бийлигине кайрылууну чечип, Балыкоозду иниси Сатылганга кошуп, Верный чебине жиберген. Балыкооздон Садырбек, Коңурбай, Мамырбай, Найманбай, Алчынбай деген беш уул жана Дилде деген кыз калган. Кызы Ажыбек датканын небереси менен турмуш куруп, чоң кошокчу болгон. Найманбай менен Алчынбай да атасынын өнөрүн улантышкан, бирок Алчынбай ырчылыгын кийин таштап салган. Коңурбайдын Шааркан деген кызы да кошокчу болуп, өспүрүм курагынан өткөн кезинде Манас айта баштаган. Бирок кийинчерээк ал эркек болбогондуктан эл аралап ырдап, Манас айта албай калганын эскерген. Найманбайдын Сукан деген кызы өз учурунда да чоң кошокчу болуп, андан жазылып калган айрым эскерүүлөр кол жазмалар фондусунда сакталуу турат. <br /> <br /> Ад.: Закиров С. Кыргыз санжырасы. Б., 1996; Акылбеков А., Алымбеков Т. Балыкооздун санжырасы. Б., 2009.<br /> <br /> <br /> <br /> . <br /> [[Категория:Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9A%D0%9E%D0%9E%D0%97&diff=80201 2026-04-27T08:32:11Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div><br /> '''БАЛЫКООЗ''' Кумар уулу. (Өз аты Бекмурат) (1799, [[Кетмен-Төбө]] [[өрөөнү]] – 1887, [[Чүй өрөөнү]], азыркы [[Алчалуу]] айылы) – атактуу манасчы, санжырачы, акын. [[Сарыбагыш]] уруусунун ичиндеги чоң чарык уругунан чыккан. Оозеки маалыматтарда Бекмураттын оозу кере сөөм, балыктын оозу сыяктуу үстүңкү жана астыңкы эрдинин калыңдыгы эки элидей болгону, бирок алар сулуу, кыйыштырып койгондой жарашыктуу экендиги, ушундан улам «Балыкооз» аталып кеткени айтылат. <br /> [[Файл:Бекмурат кумар уулу.jpg|left|thumb]]<br /> Манасчы [[Шапак Рысмендеев]]дин сүрөттөөсү боюнча мүчөсү келишкен, сом чулу, сөөгү калың, эки ийнине эки киши отургандай олбурлуу, кулагы калкандай, чекир кашы арпанын кылканындай тик болуп, кабагын ылдый салса, көзүн жапкан, колдору шадылуу, ыраңы саргыч саз өңдүү, суюк сакал, муруту сакалына кошулуп, тик түшкөн, муруну борбогой, бели карыган кезинде да ийилбей түз, мойну буканын бутундай буржуйган адам болгон. Оокатка тың, сөздү маселдетип сүйлөгөн, туура сөздүү, ачуу тилдүү, айтышкан адамынан дароо кыйкым таба билген ырчы болуп, ыры жай башталып, бара-бара жолборстун доошундай күркүрөп кеткен. «[[Манас]]ты» 13–14 жашынан айта баштап, 20 жашында чоң манасчы, ырчыга айланган. Замандаштарынын эскерүүлөрү боюнча жаш кезинде атасынан ажыраган жана тайке-тайы саруу уруусу болгондуктан, [[Ажыбек датка]]га барып, бир топ жыл жанында жүргөн. Оозеки, жазма маалыматтарга караганда ал мындай өнөрдү Эсен, Нооруз сыяктуу манасчылардан үйрөнгөн. Балыкооз өзү сабатсыз болгонуна карабай, Манаска чейинки кыргыздын оозеки тарыхын, тигил же бул уруулардын аталышы, келип чыгышы, алардын таралышын жатка билип, көбүн ырга айлантып айткан. «Манас» [[эпос]]ундагы «[[Чоң казат]]» окуясын эле 15 күн тынбай айтканын небереси Сукан (Найманбай кызы) эскерген. Муну менен бирге эски тарыхый окуялар, [[этнография]] жана [[фольклор]]ду камтыган «[[Оторкан]]» деген узак [[жомок]]ту жатка айтып, «Манас» эпосун анын уландысы катары караган. <br /> <br /> Анын оозунан жазылган бул жомоктун кыскача варианты [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Улуттук Илимдер академиясы]]нын Ч. [[Айтматов]] атындагы Тил жана Адабият институтунун кол жазмалар фондусуна (КР УИА) сакталып калган. Ал жомок тууралуу Балыкооздун өзү: «Манасты айтканда түп атасы Ороз бий, анан Оторкан деп, бирден-бирден чууртуп отуруп, Манаска алып келчү элем. Бир күнү [[Азирет Аалы]]нын тукумумун деп, Азизкожо деген [[эшен]] келди. Соктуруп, жогорку ырларды айтып, Манаска келип, Манасты айтып, эшендерди кошо айттым. Мурунку ырларды жакшы укпай отурду эле, кийин мусулман дини киргендеги хандарды айтканымда, абдан кулагын салып укту. Анан ал ырчым, сиз мындан кийин мусулман динине кирбеген хандарды – элдерди айтпаңыз. [[Мусулман]] болгон, [[ислам]] дини үчүн урушкан, талашкан хандарды – элдерди айтсаң чоң соопко каласың. [[Мухаммед пайгамбар]], Азирет Аалы шер – кудааны кошуп айтсаң, жаның жанаты болот. Мурунку [[бутпарас]] болгон хандарды, элдерди айтсаң каапыр болосуң, күнөкөр болуп, жаның тозокко түшөт деди эшен. Ошондон кийин эле коркуп, коюп калгам» деп эскерет. Булардан тышкары «[[Эр Төштүк]]», «Кан Шырдак», кыпчактардын «[[Эр Табылды]] жалгызым», кытайлардын «Кыл муруттуу [[Кожожаш]]», «Сен Саринжи, мен Бөкөй» ж.б. дастандардын өз алдынча вариантын жана алардын жаралуу тарыхын жакшы билген. Өзүнөн мурунку кыргыздын оозеки тарыхы тууралуу: «илгерки хандар, элдер ири-ири, килең-килең, шаарлуу-жергелүү болуп айтылган. Мен аз эле билем. Өткөн замандарда эң кызык, узун болуп айтылчу экен. Найман хандыгы бузулуп, кыргыздын кайта келгени бар. Ногой ханы Ормамбет хан конуш чалып, кайта [[Эдил]]ге көчкөнү, кыргызды өз жерине кондуруп, багыш, оң-сол болгону бар» деп көп ирет эскерген. Болжол менен 1850-жылдар ченде Таласка барган жеринен [[Байтик баатыр]]га жолугуп, таанышкан жана анын чакырыгына макул болуп, Чүйгө көчүп келген. Өз кезегинде [[Калча]], [[Эсенаман|Эсенаман, Чоңду]], [[Назар]], кийинкилерден [[Сагымбай]] ж.б. сыяктуу белгилүү манасчы-акындардын көбү Балыкооздон үлгү алышкан. Уруулаш тууганы Ш. Рысмендеев ырчылык өнөрдү, Манас айтууну үйрөнүү үчүн үч жылдай Балыкоозду ээрчип жүргөн. 1860–1862-жылдары Байтиктин [[Кокон]] бийлиги менен каршылашып, Рахматулла датканы өлтүргөн окуяларга катышкан. Андан кийин Байтик жардам сурап орус аскер бийлигине кайрылууну чечип, Балыкоозду иниси Сатылганга кошуп, Верный чебине жиберген. Балыкооздон Садырбек, Коңурбай, Мамырбай, Найманбай, Алчынбай деген беш уул жана Дилде деген кыз калган. Кызы Ажыбек датканын небереси менен турмуш куруп, чоң кошокчу болгон. Найманбай менен Алчынбай да атасынын өнөрүн улантышкан, бирок Алчынбай ырчылыгын кийин таштап салган. Коңурбайдын Шааркан деген кызы да кошокчу болуп, өспүрүм курагынан өткөн кезинде Манас айта баштаган. Бирок кийинчерээк ал эркек болбогондуктан эл аралап ырдап, Манас айта албай калганын эскерген. Найманбайдын Сукан деген кызы өз учурунда да чоң кошокчу болуп, андан жазылып калган айрым эскерүүлөр кол жазмалар фондусунда сакталуу турат. <br /> <br /> Ад.: Закиров С. Кыргыз санжырасы. Б., 1996; Акылбеков А., Алымбеков Т. Балыкооздун санжырасы. Б., 2009.<br /> <br /> <br /> <br /> . <br /> [[Категория:Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%93%D0%90%D0%97%D0%98%D0%95%D0%92_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA&diff=80190 2026-04-27T07:29:10Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div><br /> <br /> '''БАЙГАЗИЕВ''' Советбек Орозканович [01. 05. 1945-жылы туулган, [[Кыргыз ССР]]и, Тянь-Шань (азыркы [[Нарын]]) облусу, Жумгал району, Кайырма айылы] – филология илимдеринин доктору (2003), профессор (1996), Кыргыз республикасынын Эл Жазуучусу (2020), КРУИАнын Ардактуу Академиги (2022), Россиянын Эл аралык педагогикалык жана социалдык илимдер академиясынын академиги. <br /> [[Файл:Советбек Байгазиев О.png|left|thumb]]<br /> Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер (1998). КМУнун филология факультетин бүтүргөн (1969). Кыргыз телекөрсөтүүсүндө редактор (1971-1972). «Кыргызстан маданияты» гезитинде кабарчы (1975-1977). КР УИАда илимий кызматкер (1977-1985). Кыргыз педагогика илим-изилдөө институтунда сектор башчы, директордун орун басары (1985-1993). И. Арабаев атындагы КМПУнун проректору (1993-2001). 2018-жылдан тартып Кыргыз билим берүү академиясынын тарбия, социалдаштыруу жана мектептен сырткаркы кошумча билим берүү лабораториясынын башкы илимий кызматкери.<br /> <br /> Илимий, илимий-педагогикалык, окуу-усулдук, илимий-популярдуу, публицистикалык, таалим-тарбиялык жана көркөм 80 китепке автор, кээсине авторлош. 400 макаланын ээси. 150 илимий эмгектин, 10 дон ашуун монографиянын автору. “Манас” эпосунун рухий-адептик, патриоттук дөөлөттөрүн пропагандалоого чоң эмгек сиңирген. ЖОЖдор үчүн “Манастаануу” окуу китебинин жеке автору (2000, 2011).“Манастаануу” боюнча мугалимдер жана окуучулар үчүн 20 колдонмонун ээси. “Манас эпосун мектептерде жана жогорку окуу жайларында окутуунун концепциясынын&quot; түзүүчүсү (коллегияда кабыл алынган-2012). Адабият окуу программасындагы “Иниме кат” педагогикалык чыгармасынын өрнөгүндө миңдеген окуучулар тарбияланды. “Мектеп окуучуларын жана жаштарды тарбиялоонун концепциясынын” негизги автору (коллегияда кабыл алган-2014). “Улуу Манас баатыр – урпактардын патриоттук идеалы”, “Аялзаттын тунугу, ак жоолуктун улугу Каныкей – Ала-Тоолук кыздардын руханий-адептик маягы”, “Ак калпак кыргыз калкынын рухий-адептик маданиятынын асыл дөөлөттөрү” аттуу тарбия китептери министрликтин сунуштоосу менен республиканын мектептерине жайылтылды. “Адеп” предметинин программасынын (1-11 класс) жетекчиси. “Азыркы мектептеги тарбия: максаты, мазмуну жана технологиясы” аттуу методикалык китеби мектептеги тарбия ишине багыт берип, практикада пайдаланылууда. “Гумандуу педагогика”, ”Педагогикалык руханият”, “Билим берүүнүн жана тарбиялоонун философиясы” аттуу китептери мугалимдердин колдонмосуна айланган. “Ала-Тоодогу агартуу тарыхынын очерктери: 17-кылымдан 1917-жылга чейин”, “Нурмолдо-XIX кылымдын туңгуч агартуучусу” деген китептери агартуунун тарыхындагы “ак тактарды” изилдеп алып чыккан. “Адабий билим берүү концепциясынын”, анын “мамлекеттик стандартынын”, “Кыргыз адабияты” программасынын, “Педагогика“ энциклопедиясынын, “Антология педагогической мысли Киргизской ССР” аттуу китептердин авторлошу. Азыр колдонулуп жаткан 10- жана 11-класстар үчүн “Кыргыз адабияты” окуу китептеринин авторлорунун бири. 11-класстын “Кыргыз адабияты”окуу китеби Ташкентте басылып чыгып, Өзбекстандын кыргыз мектептеринде колдонулуп жатат. “Кыргыз совет адабиятынын тарыхы” эки томдук (1987,1990) 7 томдук “Кыргыз адабиятынын тарыхы”  фундаменталдуу эмгектердин авторлорунун бири. “XX  кылымдагы кыргыз драматургиясынын тарыхы” аттуу ЖОЖдор үчүн окуу куралы филология факультеттеринде колдонулат. Ушул эмгектердин бардыгы окуу-тарбия практикасында пайдаланылат. С.Байгазиев 1985-жылдан бери карай Нарын, Каракол, Бишкек шаарында мугалимдердин билимин жогорулатуу курстарында жана борбордун жогорку окуу жайларында, Улуттук компьютердик гимназияда “Кыргыз адабиятын окутуунун методикасы”, “XX кылымдагы кыргыз адабияты”, “Манастаануу”, “Адабияттын теориясы” боюнча лекцияларды жогорку деңгээлде окуп келди. “Мугалимге жети кат” аттуу китеби мугалимдер арасында популярдуу. Эгемендүүлүк жылдарында КББАнын вице-президенти катары жаңы муундагы окуу стандарттарын, окуу программаларын, окуу китептерин түзүүнү ийгиликтүү жетектеди.<br /> <br /> Эмг.: Менин боз торгоюм, (Балдар үчүн). Ф., Мектеп, 1975; Жаңы мүнөздөр, жаңы конфликттер. Ф., Кыргызстан, 1980; Иниме кат. Ф., Мектеп, 1982. (Мектеп программасына кирген, 5 жолу басылып чыккан); Ала-Тоодогу агартуу тарыхынын кыскача очерки. Ф., 1985; Кыргыз тили жана адабияты окуу китептерине коюлуучу талаптар. Ф., 1986; Калем изи (монография). Ф., Мектеп, 1987;. Кыргыз совет адабиятынын тарыхы (негизги авторлордун бири). (2 томдук). Ф., Илим, 1987, 1990; Кыргыз адабияты: талдоолор жана ой жүгүртүүлөр (түзүүчү жана авторлош). Ф., Мектеп, 1991; Жазуучунун чыгармачылык индивидуалдуулугун мектепте үйрөнүү. Б., 1993; Улуу «Манас» улутубуздун дил жана тил бешиги. Б., 1995; Нурмолдо XIX кылымдын туңгуч агартуучусу жана даанышман педагогу. Б., 1995; «Сынган кылыч» романынын сыры эмнеде? КМПУнун басмасы, Б., 1998; ХХ кылымдагы кыргыз драматургиясынын тарыхы (монография). Б., Элпек, 2002; Кыргыз адабиятынын тарыхы, 6-том (авторлош). Б., Шам, 2004; Кыргыз адабий сынынын жана адабият таануусунун тарыхы, (авторлош). Б., Шам, 2006; “Унутулган” драмалар жана алардын драматургиялык процесстеги тарыхый-адабий мааниси (монография). Б., 2011; Усулдук жана публицистикалык эмгектери: Кыргыз адабиятынын программасы: 5-11-класстар үчүн (А.Муратов менен биргеликте). Б., Мектеп, 1993, 2003, 2006; Адеп сабагы 1-11-класстар үчүн окуу программасы (жетекчи жана авторлош). Б., Учкун, 2000; Манастаануу, ЖОЖдор үчүн окуу программасы. Б., Билим, 2013; Кыргыз адабияты, 10-класс үчүн окуу китеби (авторлош). Мектеп 1996, 200;. Кыргыз адабияты 11-класс үчүн окуу китеби (авторлош). Б., Кыргызстан, 1998, 2006; Кыргыз адабияты, 10-класс үчүн окуу китеби (авторлош). Т., 2005; Антология педагогической мысли Киргизской ССР (авторлош). Москва., Педагогика, 1988; Педагогика энциклопедиясы (авторлош). Б., Энциклопедия, 2003; Кыргыз тили жана адабияты окуу китептерине коюлуучу талаптар. Ф., Мектеп, 1987; .Педагогикалык тажрыйба: изденүүлөр жана табылгалар (авторлош). Ф., Мектеп, 1989; Мектепте жазуучунун чыгармачылык индивидуалдуулугун үйрөнүү: Мукай жана Жусуп. Б., Мектеп, 1993; Жазуучунун чыгармачылык индивидуалдуулугун мектепте үйрөнүү Б., 1993; Улуу «Манас» улутубуздун дил жана тил бешиги. Б., 1995; Нурмолдо XIX кылымдын туңгуч агартуучусу жана даанышман педагогу. Б., 1995; Гумандуу педагогика. Б., Алтын тамга, 2006; Мугалимге жети кат. Б., Нуска, 2007; Педагогикалык руханият. Б., Алтын тамга, 2008; Улуттук педагогиканын улуу устаты - И. Бекбоев. Б., Алтын тамга, 2010; Окутуунун жана тарбиялоонун философиясы. Б., 2012; Бектур Исаковдун педагогикасы, Б., Учкун, 2013; Манас таануу. Б., 2002; “Талант жана адабий прогресс” (монографиялык изилдөөлөр) Б., Алтын Тамга, 2012. <br /> <br /> Б.Сурапбаева <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%96%D0%90%D0%97%D0%A3%D0%A3%D0%A1%D0%A3&diff=80188 2026-04-27T07:22:04Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''КЫТАЙ ЖАЗУУСУ''' – иероглиф (логографиялык) түрүндө колдонулган жазуу системасы. Иероглифтердин жаралышы б.з.ч. 3-миң жылдыкта жашаган мифологиялык император Хуандинин катчысы Цан Цзеге таандык болуп эсептелет. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде иероглифтер алгач байыркы мезгилде Хуанхэнин '''''('''''Сары-Дарыя) жээгинде жашаган “хуасия” деген уруулар тарабынан ойлоп табылып, ал система узак убакыт бою өнүгүү процессинде акырындык менен калыптанган. <br /> [[Файл:Кытай жазуусу.jpg|alt=Кытай жазуусу|border|left|thumb|Кытай жазуусу]]<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Кытай жазуусу – Египет иероглифи, Шумер шынаасы, Майя жазуусу менен бирге дүйнөлүк байыркы өз алдынча төрт жазуунун бири катары жалгыз фоно-идеографиялык жазуу болуп таанылат. Ошол эле учурда адамзат тарыхындагы узак убакыт бою байыркы Египет, Шумер, Майя, Вавилон, Индияда  үзгүлтүксүз жана кеңири колдонулуп, кийин жок болуп (өлүү) кеткен иероглиф, шынаа, брахма ж.б. сыяктуу жазуулардын катарына кирет. Азыркы учурда кытай жазуусу (иероглифи) салттуу жана жөнөкөйлөштүрүлгөн деген болжолдуу эки стандарт аркылуу каралат. Салттуу иероглифтер негизинен Тайвань, Гонконг жана Макаодо колдонулат. Жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер Кытайдын материк бөлүгүндө 1950-жылдары түзүлүп,  кийинчерээк кытай калкы көп жашаган Сингапур жана Малайзия сыяктуу чет өлкөлөрдө  кабыл алынган. Кытай жазуусу азыркы учурда Кытай Эл Республикасынан тышкары Сингапурда расмий жазуу тили болуп саналат. Эл аралык көпчүлүк уюмдар (мисалы, Бириккен Улуттар Уюму, Шанхай Кызматташтык Уюму ж.б.) да  иш кагаздарын жазууда ушул жазууну колдонушат жана БУУнун Башкы Ассамблеясынын 2758-резолюциясына (1971) ылайык “бирдиктүү Кытай&quot; саясатынын алкагында жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер расмий жазуу тили катары кабыл алынган. 21-кылымдын башында Кытайдын өнүгүшү менен көпчүлүк өлкөлөрдөгү чет элдиктер азыр кытай тилин үйрөнүүдө негизинен жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтерди колдонушат. Кытай тарыхында иероглифтер алардын негизги жазуусу саналып, узак мезгилден бери Чыгыш Азияда эл аралык деңгээлде колдонулган жалгыз жазуу катары кызмат кылат. Кытай жазуусунун пайда болуу жана өнүгүү тарыхын изилдөө бүгүнкү күнгө чейин уланууда.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> [[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%96%D0%90%D0%97%D0%A3%D0%A3%D0%A1%D0%A3&diff=80185 2026-04-27T07:15:16Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''КЫТАЙ ЖАЗУУСУ''' – иероглиф (логографиялык) түрүндө колдонулган жазуу системасы. Иероглифтердин жаралышы б.з.ч. 3-миң жылдыкта жашаган мифологиялык император Хуандинин катчысы Цан Цзеге таандык болуп эсептелет. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде иероглифтер алгач байыркы мезгилде Хуанхэнин '''''('''''Сары-Дарыя) жээгинде жашаган “хуасия” деген уруулар тарабынан ойлоп табылып, ал система узак убакыт бою өнүгүү процессинде акырындык менен калыптанган. <br /> [[Файл:Кытай жазуусу.jpg|alt=Кытай жазуусу|border|left|thumb|Кытай жазуусу]]<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Кытай жазуусу – Египет иероглифи, Шумер шынаасы, Майя жазуусу менен бирге дүйнөлүк байыркы өз алдынча төрт жазуунун бири катары жалгыз фоно-идеографиялык жазуу болуп таанылат. Ошол эле учурда адамзат тарыхындагы узак убакыт бою байыркы Египет, Шумер, Майя, Вавилон, Индияда  үзгүлтүксүз жана кеңири колдонулуп, кийин жок болуп (өлүү) кеткен иероглиф, шынаа, брахма ж.б. сыяктуу жазуулардын катарына кирет. Азыркы учурда кытай жазуусу (иероглифи) салттуу жана жөнөкөйлөштүрүлгөн деген болжолдуу эки стандарт аркылуу каралат. Салттуу иероглифтер негизинен Тайвань, Гонконг жана Макаодо колдонулат. Жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер Кытайдын материк бөлүгүндө 1950-жылдары түзүлүп,  кийинчерээк кытай калкы көп жашаган Сингапур жана Малайзия сыяктуу чет өлкөлөрдө  кабыл алынган. Кытай жазуусу азыркы учурда Кытай Эл Республикасынан тышкары Сингапурда расмий жазуу тили болуп саналат. Эл аралык көпчүлүк уюмдар (мисалы, Бириккен Улуттар Уюму, Шанхай Кызматташтык Уюму ж.б.) да  иш кагаздарын жазууда ушул жазууну колдонушат жана БУУнун Башкы Ассамблеясынын 2758-резолюциясына (1971) ылайык “бирдиктүү Кытай&quot; саясатынын алкагында жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер расмий жазуу тили катары кабыл алынган. 21-кылымдын башында Кытайдын өнүгүшү менен көпчүлүк өлкөлөрдөгү чет элдиктер азыр кытай тилин үйрөнүүдө негизинен жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтерди колдонушат. Кытай тарыхында иероглифтер алардын негизги жазуусу саналып, узак мезгилден бери Чыгыш Азияда эл аралык деңгээлде колдонулган жалгыз жазуу катары кызмат кылат. Кытай жазуусунун пайда болуу жана өнүгүү тарыхын изилдөө бүгүнкү күнгө чейин уланууда.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Рисунок 1&lt;b type=&quot;title&quot;&gt;КЫТАЙ ЖАЗУУСУ&lt;/b&gt; – сөз же морфемаларды туюнтуу үчүн [[иероглиф]]тер пайдаланылган жа&amp;shy;зуу. Иероглифтер б. з. ч. 2-миң жылдыктын орто<br /> ченинде пайда болгон. Б. з. 1-кылымында иероглиф&amp;shy;терди жазуунун азыркыдай стили – к а й ш у («үлгү жазуу») иштелип чыккан. Кытай жазуусундагы <br /> <br /> [[File:КЫТАЙ ЖАЗУУСУ83.png | thumb | none]]<br /> жалпы белгилердин саны болжол м-н 50 миң. Азыркы кытай тилинде анын 4–7 миңи пайда&amp;shy;ланылат. Кытай салтында иероглифтер 6 кате&amp;shy;горияга бөлүнөт. Азыр аларды 3 топко ажыра&amp;shy;тышат: 1) п и к т о г р а м м а л а р м-н и д е о&amp;shy;г р а м м а л а р. Буларга байыркы жөнөкөй белгилер кирет; 2) ф о н о г р а м м а л а р<br /> (иероглифтердин көбү) – сөздүн маанисин ж-а<br /> айтылышын туура табууга жардам берүүчү «ач&amp;shy;кычы» бар татаал белгилер; 3) «кабыл алын&amp;shy;ган» и ерогли фт ер – му рда бел ги л үү би р<br /> түшүнүктү туюнтуу үчүн колдонулуп, кийин башка сөздү белгилөө үчүн пайдаланылып кал&amp;shy;ган иероглифтер.<br /> [[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%96%D0%90%D0%97%D0%A3%D0%A3%D0%A1%D0%A3&diff=80184 2026-04-27T07:14:38Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''КЫТАЙ ЖАЗУУСУ''' – иероглиф (логографиялык) түрүндө колдонулган жазуу системасы. Иероглифтердин жаралышы б.з.ч. 3-миң жылдыкта жашаган мифологиялык император Хуандинин катчысы Цан Цзеге таандык болуп эсептелет. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде иероглифтер алгач байыркы мезгилде Хуанхэнин '''''('''''Сары-Дарыя) жээгинде жашаган “хуасия” деген уруулар тарабынан ойлоп табылып, ал система узак убакыт бою өнүгүү процессинде акырындык менен калыптанган. <br /> [[Файл:Кытай жазуусу.jpg|alt=Кытай жазуусу|border|left|thumb|Кытай жазуусу]]<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Кытай жазуусу – Египет иероглифи, Шумер шынаасы, Майя жазуусу менен бирге дүйнөлүк байыркы өз алдынча төрт жазуунун бири катары жалгыз фоно-идеографиялык жазуу болуп таанылат. Ошол эле учурда адамзат тарыхындагы узак убакыт бою байыркы Египет, Шумер, Майя, Вавилон, Индияда  үзгүлтүксүз жана кеңири колдонулуп, кийин жок болуп (өлүү) кеткен иероглиф, шынаа, брахма ж.б. сыяктуу жазуулардын катарына кирет. Азыркы учурда кытай жазуусу (иероглифи) салттуу жана жөнөкөйлөштүрүлгөн деген болжолдуу эки стандарт аркылуу каралат. Салттуу иероглифтер негизинен Тайвань, Гонконг жана Макаодо колдонулат. Жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер Кытайдын материк бөлүгүндө 1950-жылдары түзүлүп,  кийинчерээк кытай калкы көп жашаган Сингапур жана Малайзия сыяктуу чет өлкөлөрдө  кабыл алынган. Кытай жазуусу азыркы учурда Кытай Эл Республикасынан тышкары Сингапурда расмий жазуу тили болуп саналат. Эл аралык көпчүлүк уюмдар (мисалы, Бириккен Улуттар Уюму, Шанхай Кызматташтык Уюму ж.б.) да  иш кагаздарын жазууда ушул жазууну колдонушат жана БУУнун Башкы Ассамблеясынын 2758-резолюциясына (1971) ылайык “бирдиктүү Кытай&quot; саясатынын алкагында жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер расмий жазуу тили катары кабыл алынган. 21-кылымдын башында Кытайдын өнүгүшү менен көпчүлүк өлкөлөрдөгү чет элдиктер азыр кытай тилин үйрөнүүдө негизинен жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтерди колдонушат. Кытай тарыхында иероглифтер алардын негизги жазуусу саналып, узак мезгилден бери Чыгыш Азияда эл аралык деңгээлде колдонулган жалгыз жазуу катары кызмат кылат. Кытай жазуусунун пайда болуу жана өнүгүү тарыхын изилдөө бүгүнкү күнгө чейин уланууда.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Рисунок 1&lt;b type=&quot;title&quot;&gt;КЫТАЙ ЖАЗУУСУ&lt;/b&gt; – сөз же морфемаларды туюнтуу үчүн [[иероглиф]]тер пайдаланылган жа&amp;shy;зуу. Иероглифтер б. з. ч. 2-миң жылдыктын орто<br /> ченинде пайда болгон. Б. з. 1-кылымында иероглиф&amp;shy;терди жазуунун азыркыдай стили – к а й ш у («үлгү жазуу») иштелип чыккан. Кытай жазуусундагы <br /> <br /> [[File:КЫТАЙ ЖАЗУУСУ83.png | thumb | none]]<br /> жалпы белгилердин саны болжол м-н 50 миң. Азыркы кытай тилинде анын 4–7 миңи пайда&amp;shy;ланылат. Кытай салтында иероглифтер 6 кате&amp;shy;горияга бөлүнөт. Азыр аларды 3 топко ажыра&amp;shy;тышат: 1) п и к т о г р а м м а л а р м-н и д е о&amp;shy;г р а м м а л а р. Буларга байыркы жөнөкөй белгилер кирет; 2) ф о н о г р а м м а л а р<br /> (иероглифтердин көбү) – сөздүн маанисин ж-а<br /> айтылышын туура табууга жардам берүүчү «ач&amp;shy;кычы» бар татаал белгилер; 3) «кабыл алын&amp;shy;ган» и ерогли фт ер – му рда бел ги л үү би р<br /> түшүнүктү туюнтуу үчүн колдонулуп, кийин башка сөздү белгилөө үчүн пайдаланылып кал&amp;shy;ган иероглифтер.<br /> [[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%96%D0%90%D0%97%D0%A3%D0%A3%D0%A1%D0%A3&diff=80183 2026-04-27T07:13:15Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''КЫТАЙ ЖАЗУУСУ''' – иероглиф (логографиялык) түрүндө колдонулган жазуу системасы. Иероглифтердин жаралышы б.з.ч. 3-миң жылдыкта жашаган мифологиялык император Хуандинин катчысы Цан Цзеге таандык болуп эсептелет. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде иероглифтер алгач байыркы мезгилде Хуанхэнин '''''('''''Сары-Дарыя) жээгинде жашаган “хуасия” деген уруулар тарабынан ойлоп табылып, ал система узак убакыт бою өнүгүү процессинде акырындык менен калыптанган. <br /> [[Файл:Кытай жазуусу.jpg|alt=Кытай жазуусу|border|left|thumb|Кытай жазуусу]]<br /> <br /> <br /> Кытай жазуусу – Египет иероглифи, Шумер шынаасы, Майя жазуусу менен бирге дүйнөлүк байыркы өз алдынча төрт жазуунун бири катары жалгыз фоно-идеографиялык жазуу болуп таанылат. Ошол эле учурда адамзат тарыхындагы узак убакыт бою байыркы Египет, Шумер, Майя, Вавилон, Индияда  үзгүлтүксүз жана кеңири колдонулуп, кийин жок болуп (өлүү) кеткен иероглиф, шынаа, брахма ж.б. сыяктуу жазуулардын катарына кирет. Азыркы учурда кытай жазуусу (иероглифи) салттуу жана жөнөкөйлөштүрүлгөн деген болжолдуу эки стандарт аркылуу каралат. Салттуу иероглифтер негизинен Тайвань, Гонконг жана Макаодо колдонулат. Жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер Кытайдын материк бөлүгүндө 1950-жылдары түзүлүп,  кийинчерээк кытай калкы көп жашаган Сингапур жана Малайзия сыяктуу чет өлкөлөрдө  кабыл алынган. Кытай жазуусу азыркы учурда Кытай Эл Республикасынан тышкары Сингапурда расмий жазуу тили болуп саналат. Эл аралык көпчүлүк уюмдар (мисалы, Бириккен Улуттар Уюму, Шанхай Кызматташтык Уюму ж.б.) да  иш кагаздарын жазууда ушул жазууну колдонушат жана БУУнун Башкы Ассамблеясынын 2758-резолюциясына (1971) ылайык “бирдиктүү Кытай&quot; саясатынын алкагында жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтер расмий жазуу тили катары кабыл алынган. 21-кылымдын башында Кытайдын өнүгүшү менен көпчүлүк өлкөлөрдөгү чет элдиктер азыр кытай тилин үйрөнүүдө негизинен жөнөкөйлөштүрүлгөн иероглифтерди колдонушат. Кытай тарыхында иероглифтер алардын негизги жазуусу саналып, узак мезгилден бери Чыгыш Азияда эл аралык деңгээлде колдонулган жалгыз жазуу катары кызмат кылат. Кытай жазуусунун пайда болуу жана өнүгүү тарыхын изилдөө бүгүнкү күнгө чейин уланууда.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Рисунок 1&lt;b type=&quot;title&quot;&gt;КЫТАЙ ЖАЗУУСУ&lt;/b&gt; – сөз же морфемаларды туюнтуу үчүн [[иероглиф]]тер пайдаланылган жа&amp;shy;зуу. Иероглифтер б. з. ч. 2-миң жылдыктын орто<br /> ченинде пайда болгон. Б. з. 1-кылымында иероглиф&amp;shy;терди жазуунун азыркыдай стили – к а й ш у («үлгү жазуу») иштелип чыккан. Кытай жазуусундагы <br /> <br /> [[File:КЫТАЙ ЖАЗУУСУ83.png | thumb | none]]<br /> жалпы белгилердин саны болжол м-н 50 миң. Азыркы кытай тилинде анын 4–7 миңи пайда&amp;shy;ланылат. Кытай салтында иероглифтер 6 кате&amp;shy;горияга бөлүнөт. Азыр аларды 3 топко ажыра&amp;shy;тышат: 1) п и к т о г р а м м а л а р м-н и д е о&amp;shy;г р а м м а л а р. Буларга байыркы жөнөкөй белгилер кирет; 2) ф о н о г р а м м а л а р<br /> (иероглифтердин көбү) – сөздүн маанисин ж-а<br /> айтылышын туура табууга жардам берүүчү «ач&amp;shy;кычы» бар татаал белгилер; 3) «кабыл алын&amp;shy;ган» и ерогли фт ер – му рда бел ги л үү би р<br /> түшүнүктү туюнтуу үчүн колдонулуп, кийин башка сөздү белгилөө үчүн пайдаланылып кал&amp;shy;ган иероглифтер.<br /> [[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%83%D1%81%D1%83.jpg&diff=80182 2026-04-27T07:06:03Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>Кытай жазуусу</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90,_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BC_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2&diff=78989 2026-03-30T10:36:02Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>#REDIRECT [[АБДИРАИМ ШАМА, (Шаматов)]]<br /> <br /> __NONEWSECTIONLINK__</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78978 2026-03-30T09:56:41Z

<p>Батма: Батма moved page АБДИРАИМ ШАМА, (Шаматов) to АБДИРАИМ ШАМА (Шаматов)</p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын: <br /> <br /> «Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:<br /> <br /> «Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.<br /> <br /> Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)<br /> <br /> Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90,_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BC_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2&diff=78976 2026-03-30T09:53:58Z

<p>Батма: Батма moved page АБДИРАИМШАМА, Абдираим Шаматов to АБДИРАИМ ШАМА, (Шаматов)</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[АБДИРАИМ ШАМА, (Шаматов)]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78975 2026-03-30T09:53:58Z

<p>Батма: Батма moved page АБДИРАИМШАМА, Абдираим Шаматов to АБДИРАИМ ШАМА, (Шаматов)</p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын: <br /> <br /> «Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:<br /> <br /> «Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.<br /> <br /> Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)<br /> <br /> Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%A8%D0%AB%D0%93%E2%80%92%D0%93%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%91%C2%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B&diff=78862 2026-03-30T04:26:49Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''«АШЫГ–ГАРИБ»''' ‒ Кавказ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жакынкы Чыгыш элдерине тараган дастан. Азербайжанда «Ашыг-Гарибдин» 9 варианты бар. Анын төртөө басмадан чыккан. Дастан 16-кылымдагы акын Гарибдин гошма ырынын негизинде жаралган деген божомол бар. Анда Гарибдин бай үй-бүлөдөн чыккан Шахсенемге ашыктыгы баяндалат. Шахсенем Гарибди жети жыл күтүп, жети жылда келбесе, башкага чыгарын билдирип, экөө ажырашат. Гарибди күтө берип энеси эки көзүнөн ажырайт. Гарибди көрө албагандар аны өлдү деп угузуп, Шахсенемди Шахвелде деген жигитке алып бермей болуп той жасашат. Ошол учурда Гариб ырчынын кейпин кийип, сыйкырдуу ат &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; келет да, Шахсенемге өзүн билдирип, душмандарын жеӊип, экөө баш кошушат. Сыйкырдуу дарынын күчү &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; энесинин көзүн айыктырат. «Ашыг-Гарибдин» сюжети боюнча М. Ю. Лермонтов жомок, У. Гажибеков &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Р. М. Глиэр операларды жазган.&lt;br&gt; <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%9C%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%90%D0%9D%D0%98%C2%BB_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%83&diff=78859 2026-03-30T04:14:09Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''«АМИРАНИАНИ»''' («Күн баласы») – байыркы грузин элинин баатырдык эпосу. Эпостун каарманы Амираниани чагылгандуу булут кудайынын кызын уурдап кетип, адамдарды мифтик дөөлөрдүн туткунунан бошотуп, аларга от жакканды, темирден курал, буюм жасаганды үйрөткөн, кудайлар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жекеме-жеке күрөшкө чыккан. Ошондуктан Кудай аны катуу жазалап, Кавказ тоолорунун аскасына матап салат. Бул уламыш Грузияда, биздин заманга чейин 5-4-кылымдарда эле болгондугун байыркы грек жазуучуларынын чыгармалары далилдейт. Амираниани жөнүндөгү уламыш кийин Байыркы Грецияга тарап, Прометей тууралуу мифке кошулуп кеткен. Азыркы күндө эпостун 120га жакын варианты бар.<br /> [[Файл:Амирани.jpg|left|thumb]]<br /> [[Файл:Амирани2.jpg|alt=А|thumb]]<br /> &lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%9A_%D0%9A%D0%95%D0%9C%D0%95%C2%BB_%D0%9F%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%98&diff=78851 2026-03-30T03:55:46Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''«АК КЕМЕ»''' – Ч. [[Айтматов]]дун белгилүү повесттеринин бири. Чыгарма [[орус тили]]нде «После сказки» (Жомоктон кийин) деген аталыш менен жазылып, алгач 1970-жылы «Новый мир» [[журнал]]ынын № 1-санына жарыяланган. Журналдын башкы редактору А. [[Твардовски]][[й]] [[повесть]] менен таанышкандан кийин «Белый пароход» (Ак кеме) деген аталышты сунуш кылган.  Чыгармада негизинен элдик салт-санаалардын башаттарына кайрылуу, [[жаратылыш]]ты сактоо үчүн адамдардын [[ыйман]]ын сактоо (ыйман экологиясы) маселеси курч коюлган да, аны көрсөтүү үчүн адамдардын жана табияттын булгана элек, таза кезине саякат жасалган. Повесть чыгарма жарыяланары менен автордун кадыр-баркына карабай ага [[Файл:Тасма ак кеме.jpg|thumb|border]]<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]<br /> [[Файл:Нургазы.jpg|alt=Ак кеме тасмасы|thumb|Ак кеме тасмасы]]<br /> <br /> карата бир топ сын-пикирлер айтылган. Бул повесть тууралуу Ч. Айтматов борбордук газетанын өз кабарчысы катары иштеп жүргөн кезинде, иш сапар менен бир жолу Соң-Көлгө барып келе жатканда булар түшкөн машинага браконьерлер атып алган бугуну жүктөшкөнүн, аны көргөндө көңүлү катуу калганын жана ошол окуя повестти жазууга түрткү болгонун эскерген. Мындан тышкары автор бир жолу [[Пекин]] шаарындагы мейманканада бир жигит: «Мен ошол сиз жазган «Ак кемедеги» аты жок баламын» деп коңгуроо кылганын, түрк ишкери «Сиздин «Ак кемеңиз» фильм болуп Түркияга караштуу деңиздердин боюнда кайра тартылса, мен бүт каражатын көтөрөр элем» дегенин, башка бир түрк жазуучусу Айтматовго жолукканда «Анадолудан Азияга «аты жок балдарды» окутуу үчүн мугалимдер кетишти» деп айтканы сыяктуу эскерүүлөрүн калтырган. 1978-жылы А. [[Жакыпбеков]] тарабынан кыргызчага которулуп, «Ала-Тоо» журналынын № 12 санында жарык көргөн. Бул чыгарманын негизинде 1975-жылы [[режиссер]] [[Б.]] [[Шамшиев]] тарабынан «Ак кеме» аттуу көркөм фильм тартылып, 1977-жылы [[СССР]] Мамлекетик сыйлыка татыктуу болгон. Бул повесть сахналаштырылып, дүйнөнүн көптөгөн театрларында көрүүчүлөргө тартууланган. Фильмде тоодон карагай сүйрөп келе жатып сууга кулаган атты тургузууга аракет кылган белгилүү актёр А. [[Куттубаев]] менен О. [[Кутманалиев]]дин сүрөтү 1974-жылы [[Ысык-Көл]] облусунун [[Жети-Өгүз району]]ндагы Чоң-Жаргылчак капчыгайында тартылган. «Ак кеме» фильмин тартууга жалпы 600 миң [[рубль]] бөлүнүп, басымдуу бөлүгү Чоң-Жаргылчак капчыгайында тартылган. Анда Т. [[Уралиев]], С. [[Күмүшалиева]], Д. [[Күйүкова]], Н. [[Мамбетова]], [[Ч. Думанаев,]] [[А. Темирова]] жана [[Н. Сыдыгалиев]] роль жараткан. Ч. Айтматовдон «Кайсы чыгармаңызга тартылган фильм сиздин купулуңузга өзгөчө толот?» деп сурашканда ушул фильмди атаган.  Фильм 1976-жылы Бүткүл союздук IX (Фрунзе) жана Торонто (Италия) кинофестивалдарында баш байгени алып, анын сценарийи жана жалпы фильм СССР Мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон. Тасма 1976-жылы IX Бүткүл союздук кинофестивалда баш байгеге татып, СССР Мамлекеттик сыйлыгына ээ болгон. Андан сырткары, 1977-жылы Италияда «Алтын Эдельвейс»,  «Күмүш лачена» сыйлыктарын уткан. Бурят опера жана балет театрынын (композитор Сойников, балетмейстер Волкова) балети жана Кыргыз мамлекеттик опера балет театрынын (композитор Жумабаев, либератто Абдужалилов, Абдыгулов) балет-спектакли өз мезгилинин мыкты эмгектери катары искусство таануучулар тарабынан жогору бааланган. Дүйнөнүн өтө көп театрлары бул повесттин негизинде спектаклдерди элге тартуулаган. Алардын ичинен [[Ош кыргыз драма театры]]ндагы (инценировкалаган жана режиссёр – И. Рыскулов, Баланын ролунда – Р. Абдубачаева) спектакль элге көп жолу көрсөтүлгөн. 2020-жылы Кыргыз Эл артисти атактуу режиссёр А. [[Сүйүндүков]] «Ак кеме» повестинин негизинде «[[Шамбала]]» деген ат менен «Ак кеме» тасмасынын жаңы вариантын элге тартуулады. Бул тасма Т. Океев атындагы «Кыргызфильм» улуттук киностудиясында тартылган.<br /> <br /> Ад.: Айтматов Ч. Т. Повести. М., 1987; Үкүбаева Л. Чыңгыз Айтматовдун каармандарынын көркөм дүйнөсү (2-басылышы). Б., 2008; Акматалиев А. Айтматов жөнүндө күндөлүктөн. Б., 2015; <br /> <br /> ''Б. Сурапбаева'' <br /> <br /> {{DEFAULTSORT:«АК_КЕМЕ»_ПОВЕСТИ}}</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%9A%D0%AB%D0%A1%D0%A1%D0%90-%D0%98-%D0%A1%D0%95%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%95%D0%99_%D0%91%D0%A3_%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A0%C2%BB&diff=78850 2026-03-30T03:53:25Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>&lt;b type='title'&gt;«КЫССА-И-СЕМЕТЕЙ БУ ТУРУР»&lt;/b&gt; («Бу Семетей жөнүндөгү дастан») – «Семетей» эпосу тууралуу кол жазма. Эпос 2 бөлүктөн турат жана араб тамгасы менен көркөмдөлүп жазылган. Анын түп нуска&amp;shy;сын Талас өрөөнүнүн Кең-Арал айлынын жа&amp;shy;шоочусу Жунуш Молдодон адабиятчы Ш. Үмөталиев алып, 1957-жылы Кыргыз ССР ИАнын Кол жазма&amp;shy;лар фондусуна өткөргөн. Айрым маалыматтар боюнча 19-кылымда Балыкооздон жазып алган Токто&amp;shy;газы Жусупбек уулу (1864–1933) таластык Жанаалы деген карыяга берген. 1972-жылы профессор С. Кудайбергенов ал кол жазманын түп нуска&amp;shy;сын сүрөткө түшүрүп, көчүрмөсүн УИАнын Кол жазмалар фондусуна өткөргөн. Кол жазма 6120 ыр сабынан (117 бет) туруп, майда тамгалар менен ар бир барактын бетине үч катардан жыш жазылган. Бул кол жазма лирикалык роман&amp;shy;тикалуу багыттагы дастан жана кыргыздардын совет дооруна чейинки жазма тарыхын үйрөнүү үчүн баалуу булактардын бири.<br /> [[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%9A%D0%AB%D0%A1%D0%A1%D0%90-%D0%98-%D0%A1%D0%95%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%95%D0%99_%D0%91%D0%A3_%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A0%C2%BB&diff=78847 2026-03-30T03:47:03Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>&lt;b type='title'&gt;«КЫССА-И-СЕМЕТЕЙ БУ ТУРУР»&lt;/b&gt; («Бу Семетей жөнүндөгү дастан») – «Семетей» эпосу тууралуу кол жазма. Эпос 2 бөлүктөн турат ж-а араб тамгасы м-н көркөмдөлүп жазылган. Анын түп нуска&amp;shy;сын Талас өрөөнүнүн Кең-Арал айлынын жа&amp;shy;шоочусу Жунуш Молдодон ад-тчы Ш. Үмөталиев алып, 1957-ж. Кыргыз ССР ИАнын Кол жазма&amp;shy;лар фондусуна өткөргөн. Айрым маалыматтар б-ча 19-к-да Балыкооздон жазып алган Токто&amp;shy;газы Жусупбек уулу (1864–1933) таластык<br /> Жанаалы деген карыяга берген. 1972-ж. проф. С. Кудайбергенов ал кол жазманын түп нуска&amp;shy;сын сүрөткө түшүрүп, көчүрмөсүн УИАнын Кол жазмалар фондусуна өткөргөн. Кол жазма 6120 ыр сабынан (117 бет) туруп, майда тамгалар м-н ар бир барактын бетине үч катардан жыш жазылган. Бул кол жазма лирикалык роман&amp;shy;тикалуу багыттагы дастан ж-а кыргыздардын совет дооруна чейинки жазма тарыхын үйрөнүү<br /> үчүн баалуу булактардын бири.<br /> [[Категория:4-том, 737-822 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%98%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%94%D0%A3%D0%9D_%D0%9A%D0%9E%D0%A8%D0%A3%D0%A3%D0%9D%D0%A3_%D0%96%D3%A8%D0%9D%D2%AE%D0%9D%D0%94%D3%A8_%D0%A1%D3%A8%D0%97%C2%BB&diff=78837 2026-03-30T03:29:42Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>&lt;b type='title'&gt;«ИГОРДУН КОШУУНУ ЖӨНҮНДӨ СӨЗ»&lt;/b&gt; – 12-кылымдын аягындагы байыркы орус адабиятынын классикалык чыгармасы; Новгород князы Игорь Святославичтин 1185-жылы кыпчактарга (поло&amp;shy;вецтерге) каршы чабуулу жөнүндө белгисиз автор жазган баян. Лирикалык-эпикалык жанрда&amp;shy;гы «Сөз» – 12-кылымдагы орус, украин жана белорус элдеринин орток мурасы. 18-кылымдын 90-жылдарын&amp;shy;да граф А. И. Мусин-Пушкин Ярославль шаарынан таап, азыркы орус тилине которуп, 1800-жылы Москвада басылып чыккан. «Сөздүн» мотивдери жана образдары А. Н. Радищев, В. А. Жуков&amp;shy;ский, А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, К. Ф. Рылеев, Н. М. Языков, А. Н. Островский, А. А. Блоктун чыгармаларында чагылдырылган. Анын неги&amp;shy;зинде адабият жана искусство чыгармалары жазылган. «Сөз» кезегинде СССР элдеринин жана көп чет тил&amp;shy;дерге которулган. В. А. Жуковский, К. Д. Баль&amp;shy;монт, Н. А. Заболоцкий, Л. И. Тимофеев жана башка «Сөздү» поэзиялаштырган. Анын мотивинин не&amp;shy;гизинде А. П. Бородин «Князь Игорь» операсын жазган. Кыргыз тилине С. Наматбаев которгон (1986).<br /> [[Категория:3-том, 449-543 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78264 2026-03-18T11:09:55Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын: <br /> <br /> «Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:<br /> <br /> «Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.<br /> <br /> Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)<br /> <br /> Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78263 2026-03-18T11:07:21Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң 1903-жылы Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын: <br /> <br /> «Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:<br /> <br /> «Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.<br /> <br /> Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)<br /> <br /> Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78250 2026-03-18T09:34:26Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ал [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. Ак жеринен абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң 1903-жылы Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1910-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ал [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. Ак жеринен абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. <br /> <br /> 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынат. 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө иштейт. 1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп эмгектенет. 1928-жылдын башында райондук жер бөлүмүнүн башчысы болуп дайындалат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, ГПУ тарабынан атууга өкүм кылынган. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын аймагында орун алган атактуу КарЛаг абагына камалган. Түрмөдөн 1945-жылы бошонуп келет. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жийдели (Жигдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы акталган. Лейлектен чыккан атактуу новатор педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип окутулууда. Ошондой эле Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынган. Акын туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке 2004-жылы Абдираим Шаматов деген ысым берилген. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%95%D0%95%D0%92&diff=78204 2026-03-17T10:19:31Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''ДАНИКЕЕВ''' '''Өскөн''' [21. 12. 1934. Кыргыз АССРи, Кара-Балта району (азыркы Чүй облусу, Сокулук району, Чоӊ-Жар айылы) –14.08.2025. Бишкек] – Кыргыз эл жазуучусу (1991).<br /> <br /> [[File:ДАНИКЕЕВ18.png | thumb | none]]1948-1951-жылдары борборубуздагы №5 кыргыз орто мектеп-интернатында тарбияланган. Москва тоо-кен институтун бүтүргөн (1956). Кыргыз ССР Эл  чарба советинин көмүр өнөр-жайы боюнча жетектөөчү инженер (1956-1962). Фрунзе политехникалык институтунда улук окутуучу, доцент (1962-1975). СССР жазуучулар союзунун алдындагы Жогорку адабий курстун угуучусу (1975-1977). «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы, Кыргызстан жазуучулар союзунда адабий кеӊешчи (1977-1984). Союздун секретары (1984-1991). Адабий фондунун жетекчиси (1991-1992) СССР жазуучулар союзунун адабий фонд башкармалыгынын, Кыргыз Республикасынын шайлоолор боюнча Борбордук комиссиясынын, ошондой эле республикалык, эл аралык бир катар уюмдардын мүчөсү болгон. 1984-жылдан тартып Кыргызстан тынчтык фондусунун төрагасы, Кыргыз совет энциклопедиясынын техникалык редакциясынын мүчөсү болгон. Кыргызстан Жазуучулар союзунун катчысы болуп шайланган (1984).<br /> <br /> Билим берүү тармагында биринчи болуп кыргыз тилинде «Сызма геометрия» окуу китебин жазган (1970). Ошондой эле «Инженердик графика боюнча орусча-кыргызча терминологиялык сөздүгүн» түзгөн (1974). <br /> <br /> «Бакир» (1961), «Кыздын сыры» (1963), «Эне мээрими» (1968), «Өмүр белестери» (1970), «Кызыл аска» (1979), «Көз ирмемдеги өмүр» (1981), «Көкөй кести» (1982), «Мурас» (1990) жана башка чыгармалардын автору.  «Кыздын сыры» аттуу повести орус, француз жана башка тилдерге которулуп, 1982-жылы Жали Сооданбек тарабынан &quot;Түшүндүрмө издебе&quot; (&quot;Не ищи объяснение&quot;) фильми тартылган.<br /> <br /> Жазуучу Достоевский, Лесков, Анкилов, Азиз Несин, Вампиловдун чыгармаларын которуп, алардын драмалык чыгармалары облустук, республикалык театрларда коюлган.<br /> <br /> 1940-1990-жылдарда кыргыз коомчулугунун социалдык турмушун көркөм талдоого алып, актуалдуу заманбап маселелерди козгогон. Даникеев «Кыздын сыры» повести менен журтчулукка чыныгы калемгер катары таанылган. Анда жазуучу адам баласынын ыйык, улуу сезими – махабатты даӊазалаган. А. Токомбаев: «Кыздын сыры» бул повесть эмес, кара сөз менен жазылган поэма... поэзия» деген. Повесть кыргыз адабиятында алгач өнөр жай темасына арналып, кенчилердин турмушун чагылдырган. «Кызыл аска» повестинде жөнөкөй адамдын тагдыры, жашоо-тиричилиги, дүйнө таанымы, турмушка мамилеси чагылдырылган. «Көз ирмемдеги өмүр» повестинде кыргыз элинин 19-кылымдагы социалдык, коомдук-саясий турмушу көркөм жалпыланат. Даникеевге «Көкөй кести» романы үчүн Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган (1986). Романда Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында алыскы тоо арасында калган алты адамдын тагдыры көркөм талдоого алынган. Сынчылар К. Асаналиев, К. Артыкбаев, С. Жигитов, А. Эркебаев, К. Ибраимов бул чыгарма кыргыз адабиятындагы жаӊычыл роман экендигин белгилешкен. «Мурас» романында көркөм стиль менен илимий стилди чебер айкалыштырган жазуучуну ата мурастарыбыздын таржымал-тагдыры түйшөлтөт. Элибиздин этногенези, диний ишенимдери сыяктуу көйгөйлүү маселелер жазуучунун ой-толгоолору аркылуу кызыктуу берилген. 2005-жылы «Арман» аттуу роман-эссеси жарык көргөн. Анын орус тилинде «Сердце матери» (1968), «Жизнь – мгновение» – «Юный Кутуйан» (1989), украин тилинде «Видчай» (1990), тажик тилинде «Рози нихон» (1983) деген аталыштагы китептери жарык көргөн. Айрым чыгармалары чет тилдерге которулган. <br /> <br /> Эл агартуунун жана СССР Куралдуу күчтөрүн маданий жактан тейлөө озипасынын отличниги, И. Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университетинин жана Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Ардактуу профессору. «Ардак Белгиси», III даражадагы Манас ордени жана медалдар менен сыйланган. «Көкөй кести» романы үчүн 1986-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлык ыйгарылган. Эл ортосундагы ынтымак, бейпилдикти сактоо, бекемдөө жаатындагы үзүрлүү ишмердиги үчүн Советтик тынчтык фондусу менен Эл аралык Тынчтык Фондулар Ассоциациясынын Алтын медалдары ыйгарылган. Эл агартуунун жана СССР Куралдуу күчтөрүн маданий жактан тейлөө озипасынын отличниги болгон.<br /> <br /> С. Егимбаева.<br /> <br /> [[Category: 3-том, 5-85 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%95%D0%95%D0%92&diff=78203 2026-03-17T10:17:39Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''ДАНИКЕЕВ''' '''Өскөн''' [21. 12. 1934. Кыргыз АССРи, Кара-Балта району (азыркы Чүй облусу, Сокулук району, Чоӊ-Жар айылы) –14.08.2025. Бишкек] – Кыргыз эл жазуучусу (1991).<br /> <br /> [[File:ДАНИКЕЕВ18.png | thumb | none]]1948-1951-жылдары борборубуздагы №5 кыргыз орто мектеп-интернатында тарбияланган. Москва тоо-кен институтун бүтүргөн (1956). Кыргыз ССР Эл  чарба советинин көмүр өнөр-жайы боюнча жетектөөчү инженер (1956-1962). Фрунзе политехникалык институтунда улук окутуучу, доцент (1962-1975). СССР жазуучулар союзунун алдындагы Жогорку адабий курстун угуучусу (1975-1977). «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы, Кыргызстан жазуучулар союзунда адабий кеӊешчи (1977-1984). Союздун секретары (1984-1991). Адабий фондунун жетекчиси (1991-1992) СССР жазуучулар союзунун адабий фонд башкармалыгынын, Кыргыз Республикасынын шайлоолор боюнча Борбордук комиссиясынын, ошондой эле республикалык, эл аралык бир катар уюмдардын мүчөсү болгон. 1984-жылдан тартып Кыргызстан тынчтык фондусунун төрагасы, Кыргыз совет энциклопедиясынын техникалык редакциясынын мүчөсү болгон. Кыргызстан Жазуучулар союзунун катчысы болуп шайланган (1984).<br /> <br /> Билим берүү тармагында биринчи болуп кыргыз тилинде «Сызма геометрия» окуу китебин жазган (1970). Ошондой эле «Инженердик графика боюнча орусча-кыргызча терминологиялык сөздүгүн» түзгөн (1974). <br /> <br /> «Бакир» (1961), «Кыздын сыры» (1963), «Эне мээрими» (1968), «Өмүр белестери» (1970), «Кызыл аска» (1979), «Көз ирмемдеги өмүр» (1981), «Көкөй кести» (1982), «Мурас» (1990) жана башка чыгармалардын автору.  «Кыздын сыры» аттуу повести орус, француз жана башка тилдерге которулуп, 1982-жылы Жали Сооданбек тарабынан &quot;Түшүндүрмө издебе&quot; (&quot;Не ищи объяснение&quot;) фильми тартылган.<br /> <br /> Жазуучу Достоевский, Лесков, Анкилов, Азиз Несин, Вампиловдун чыгармаларын которуп, алардын драмалык чыгармалары облустук, республикалык театрларда коюлган.<br /> <br /> 1940-1990-жылдарда кыргыз коомчулугунун социалдык турмушун көркөм талдоого алып, актуалдуу заманбап маселелерди козгогон. Даникеев «Кыздын сыры» повести менен журтчулукка чыныгы калемгер катары таанылган. Анда жазуучу адам баласынын ыйык, улуу сезими – махабатты даӊазалаган. А. Токомбаев: «”Кыздын сыры” бул повесть эмес, кара сөз менен жазылган поэма... поэзия» деген. Повесть кыргыз адабиятында алгач өнөр жай темасына арналып, кенчилердин турмушун чагылдырган. «Кызыл аска» повестинде жөнөкөй адамдын тагдыры, жашоо-тиричилиги, дүйнө таанымы, турмушка мамилеси чагылдырылган. «Көз ирмемдеги өмүр» повестинде кыргыз элинин 19-кылымдагы социалдык, коомдук-саясий турмушу көркөм жалпыланат. Даникеевге «Көкөй кести» романы үчүн Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган (1986). Романда Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында алыскы тоо арасында калган алты адамдын тагдыры көркөм талдоого алынган. Сынчылар К. Асаналиев, К. Артыкбаев, С. Жигитов, А. Эркебаев, К. Ибраимов бул чыгарма кыргыз адабиятындагы жаӊычыл роман экендигин белгилешкен. «Мурас» романында көркөм стиль менен илимий стилди чебер айкалыштырган жазуучуну ата мурастарыбыздын таржымал-тагдыры түйшөлтөт. Элибиздин этногенези, диний ишенимдери сыяктуу көйгөйлүү маселелер жазуучунун ой-толгоолору аркылуу кызыктуу берилген. 2005-жылы «Арман» аттуу роман-эссеси жарык көргөн. Анын орус тилинде «Сердце матери» (1968), «Жизнь – мгновение» – «Юный Кутуйан» (1989), украин тилинде «Видчай» (1990), тажик тилинде «Рози нихон» (1983) деген аталыштагы китептери жарык көргөн. Айрым чыгармалары чет тилдерге которулган. <br /> <br /> Эл агартуунун жана СССР Куралдуу күчтөрүн маданий жактан тейлөө озипасынын отличниги, И. Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университетинин жана Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Ардактуу профессору. «Ардак Белгиси», III даражадагы Манас ордени жана медалдар менен сыйланган. «Көкөй кести» романы үчүн 1986-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлык ыйгарылган. Эл ортосундагы ынтымак, бейпилдикти сактоо, бекемдөө жаатындагы үзүрлүү ишмердиги үчүн Советтик тынчтык фондусу менен Эл аралык Тынчтык Фондулар Ассоциациясынын Алтын медалдары ыйгарылган. Эл агартуунун жана СССР Куралдуу күчтөрүн маданий жактан тейлөө озипасынын отличниги болгон.<br /> <br /> С. Егимбаева.<br /> <br /> [[Category: 3-том, 5-85 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%95%D0%95%D0%92&diff=78202 2026-03-17T10:12:25Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''ДАНИКЕЕВ''' '''Өскөн''' (21. 12. 1934. Кыргыз АССРи Кара-Балта айылы (азыркы Чүй облусу, Сокулук району, Чоӊ-Жар айылы –14.08.2025. Бишкек.) – Кыргыз эл жазуучусу (1991).<br /> <br /> [[File:ДАНИКЕЕВ18.png | thumb | none]]1948-1951-жылдары борборубуздагы №5 кыргыз орто мектеп-интернатында тарбияланган. Москва тоо-кен институтун бүтүргөн (1956). Кыргыз ССР Эл  чарба советинин көмүр өнөр-жайы боюнча жетектөөчү инженер (1956-1962). Фрунзе политехникалык институтунда улук окутуучу, доцент (1962-1975). СССР жазуучулар союзунун алдындагы Жогорку адабий курстун угуучусу (1975-1977). «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы, Кыргызстан жазуучулар союзунда адабий кеӊешчи (1977-1984). Союздун секретары (1984-1991). Адабий фондунун жетекчиси (1991-1992) СССР жазуучулар союзунун адабий фонд башкармалыгынын, Кыргыз Республикасынын шайлоолор боюнча Борбордук комиссиясынын, ошондой эле республикалык, эл аралык бир катар уюмдардын мүчөсү болгон. 1984-жылдан тартып Кыргызстан тынчтык фондусунун төрагасы, Кыргыз совет энциклопедиясынын техникалык редакциясынын мүчөсү болгон. Кыргызстан Жазуучулар союзунун катчысы болуп шайланган (1984).<br /> <br /> Билим берүү тармагында биринчи болуп кыргыз тилинде «Сызма геометрия» окуу китебин жазган (1970). Ошондой эле «Инженердик графика боюнча орусча-кыргызча терминологиялык сөздүгүн» түзгөн (1974). <br /> <br /> «Бакир» (1961), «Кыздын сыры» (1963), «Эне мээрими» (1968), «Өмүр белестери» (1970), «Кызыл аска» (1979), «Көз ирмемдеги өмүр» (1981), «Көкөй кести» (1982), «Мурас» (1990) жана башка чыгармалардын автору.  «Кыздын сыры» аттуу повести орус, француз жана башка тилдерге которулуп, 1982-жылы Жали Сооданбек тарабынан &quot;Түшүндүрмө издебе&quot; (&quot;Не ищи объяснение&quot;) фильми тартылган.<br /> <br /> Жазуучу Достоевский, Лесков, Анкилов, Азиз Несин, Вампиловдун чыгармаларын которуп, алардын драмалык чыгармалары облустук, республикалык театрларда коюлган.<br /> <br /> 1940-1990-жылдарда кыргыз коомчулугунун социалдык турмушун көркөм талдоого алып, актуалдуу заманбап маселелерди козгогон. Даникеев «Кыздын сыры» повести менен журтчулукка чыныгы калемгер катары таанылган. Анда жазуучу адам баласынын ыйык, улуу сезими – махабатты даӊазалаган. А. Токомбаев: «”Кыздын сыры” бул повесть эмес, кара сөз менен жазылган поэма... поэзия» деген. Повесть кыргыз адабиятында алгач өнөр жай темасына арналып, кенчилердин турмушун чагылдырган. «Кызыл аска» повестинде жөнөкөй адамдын тагдыры, жашоо-тиричилиги, дүйнө таанымы, турмушка мамилеси чагылдырылган. «Көз ирмемдеги өмүр» повестинде кыргыз элинин 19-кылымдагы социалдык, коомдук-саясий турмушу көркөм жалпыланат. Даникеевге «Көкөй кести» романы үчүн Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган (1986). Романда Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында алыскы тоо арасында калган алты адамдын тагдыры көркөм талдоого алынган. Сынчылар К. Асаналиев, К. Артыкбаев, С. Жигитов, А. Эркебаев, К. Ибраимов бул чыгарма кыргыз адабиятындагы жаӊычыл роман экендигин белгилешкен. «Мурас» романында көркөм стиль менен илимий стилди чебер айкалыштырган жазуучуну ата мурастарыбыздын таржымал-тагдыры түйшөлтөт. Элибиздин этногенези, диний ишенимдери сыяктуу көйгөйлүү маселелер жазуучунун ой-толгоолору аркылуу кызыктуу берилген. 2005-жылы «Арман» аттуу роман-эссеси жарык көргөн. Анын орус тилинде «Сердце матери» (1968), «Жизнь – мгновение» – «Юный Кутуйан» (1989), украин тилинде «Видчай» (1990), тажик тилинде «Рози нихон» (1983) деген аталыштагы китептери жарык көргөн. Айрым чыгармалары чет тилдерге которулган. <br /> <br /> Эл агартуунун жана СССР Куралдуу күчтөрүн маданий жактан тейлөө озипасынын отличниги, И. Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университетинин жана Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Ардактуу профессору. «Ардак Белгиси», III даражадагы Манас ордени жана медалдар менен сыйланган. «Көкөй кести» романы үчүн 1986-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлык ыйгарылган. Эл ортосундагы ынтымак, бейпилдикти сактоо, бекемдөө жаатындагы үзүрлүү ишмердиги үчүн Советтик тынчтык фондусу менен Эл аралык Тынчтык Фондулар Ассоциациясынын Алтын медалдары ыйгарылган. Эл агартуунун жана СССР Куралдуу күчтөрүн маданий жактан тейлөө озипасынын отличниги болгон.<br /> <br /> С. Егимбаева.<br /> <br /> [[Category: 3-том, 5-85 бб]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9A%D0%95%D0%95%D0%92_%D0%A7%D0%9E%D0%9B%D0%9F%D0%9E%D0%9D%D0%91%D0%95%D0%9A&diff=78166 2026-03-17T07:53:56Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБЫКЕЕВ''' Чолпонбек [16. 08. 1957, [[Кыргыз ССРи]], Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, [[Кочкор району]], Кара-Саз айылы] – жазуучу, [[Кыргыз Республикасы]]нын Эл жазуучусу (2021). <br /> [[Файл:37e7039b-765c-4b04-9d72-d5544e43d584.jpg|left|thumb|Чолпонбек Абыкеев]]<br /> Аскердик кызматын Ленинград (азыркы [[Петербург]]) аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) [[Талас облусу]]нун [[Манас району]]нда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), [[Бишкек шаары]]нын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. [[Кыргыз Республикасынын Президенти]]нин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), [[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архиви]]нин директору (2008–2010), [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзу]]нун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети]]нин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары [[орус]], түрк, украин, [[уйгур]], [[башкыр]] тилдерине которулган. [[Кыргыз тили]]ндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы (2006), Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы (2000), [[Түрксой Эл аралык уюму]]нун алтын медалы (2025) жана башка ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган. <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%AB%D0%9A%D0%95%D0%95%D0%92_%D0%A7%D0%9E%D0%9B%D0%9F%D0%9E%D0%9D%D0%91%D0%95%D0%9A&diff=78165 2026-03-17T07:43:51Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБЫКЕЕВ''' Чолпонбек [16. 08. 1957, [[Кыргыз ССРи]], Тянь-Шань облусу, [[Кочкор району]], Кара-Саз (азыркы [[Нарын|Нарын облусу]] Ормон хан) айылы] – жазуучу, [[Кыргыз Республикасы]]нын Эл жазуучусу (2021). <br /> [[Файл:37e7039b-765c-4b04-9d72-d5544e43d584.jpg|left|thumb|Чолпонбек Абыкеев]]<br /> Аскердик кызматын Ленинград (азыркы [[Петербург]]) аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) [[Талас облусу]]нун [[Манас району]]нда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), [[Бишкек шаары]]нын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. [[Кыргыз Республикасынын Президенти]]нин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), [[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архиви]]нин директору (2008–2010), [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзу]]нун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети]]нин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары [[орус]], түрк, украин, [[уйгур]], [[башкыр]] тилдерине которулган. [[Кыргыз тили]]ндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы (2006), Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы (2000), [[Түрксой Эл аралык уюму]]нун алтын медалы (2025) жана башка ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган. <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%9E%D0%92_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81&diff=78163 2026-03-17T04:50:47Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБАКИРОВ''' '''Барктабас''' (02. 05. 1933-жыл, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Төрт-Күл айылы – 26. 05. 2006-жыл, Бишкек шаары) – акын, журналист, коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1983). <br /> [[Файл:Абакиров Барктабас.jpg|border|left|thumb|200x200px]]<br /> Бишкек шаарындагы К. И. Скрябин атындагы Айыл чарба институтун (1955), Москва шаарындагы Жогорку партиялык мектептин журналистика бөлүмүн (1970) бүткөн.1960–1963-жылы «Советтик Кыргызстан», 1963–1968-жылдары райондук «Эмгек туусу», 1971–1980-жылдары облустук «Нарын правдасы» гезитинде башкы редактор,1980–1983-жылы «Кыргызстан» басмасында директор,1983–1987-жылы «Кыргызстан айыл чарбасы» журналында башкы редактор, 1987-жылдан Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинде жетектөөчү редактор болуп иштеген. 1961-жылы «Чаарчык» аттуу туңгуч ырлар жыйнагы жарыкка чыккан. Ал «Сапар» (1965), «Тоо таңы» (1968), «Бийик жерде» (1970), «Нарын агат» (1973), «Жылдар барагы» (1978), «Күтүү» (1979), «Соң-Көл толкуну» (1982), «Элүүнчү жаз», «Жыр кесте»(1983) «Нарын күндөрү», «Арча бешик» (1985), «Өмүр кадамдары» (1989), «Манасчы Сагымбай» (1993), «Кыргыз үнү» (1997) аттуу китептердин автору. <br /> <br /> «Волна Сон-Куля» (1981), «Арчовая колыбель» (1985), «Шаги жизни» (1989) аттуу ырлары жана поэмалары орус тилинде жарык көргөн. Ал эми төмөнкү акындардын чыгармаларын кыргыз тилине которгон: Кугультинов Д. «Апрель айдыңы» Ырлар жана поэмалар (1981), Гамзатов Р «Дагстан уламыштары» (Ж. Садыков, А.Токтогулов, И. Исаков, Б. Абакиров) (1982), Пак Э. «Көгүлтүр капка» Ырлар жана поэмалар, Лермонтов М.Ю.«Тандалмалар» Ырлар жана поэмалар (1983), Степанюк Б.«Саламатсыңбы Ала-Тоо» Ырлар (1983), Антошкин Е. А.«Айлуу түндө» (1979), Бээкман В «Күн чубак» (1982)<br /> <br /> Лирикаларында, публицистикалык поэмаларында бийик жарандык пафос, терең социалдык мазмун ачык туюлат. Анын 200дөн ашык ырларына музыка жазылган. Китептери орус, казак тилдерине, көптөгөн ырлары дүйнө элдеринин тилдерине которулган. «Ардак Белгиси» ордени жaна медалдар &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган.<br /> <br /> ''Ж.Медералиева.''<br /> <br /> '''Жарык көргөн чыгармалары'''<br /> <br /> === Кыргыз тилинде ===<br /> Чаарчык: Ырлар. - Ф.: Кыргыз окуу педмамбас, 1961. - 64 бет.<br /> <br /> Сапар: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1965. - 118 бет.<br /> <br /> Күз күнү: Ырлар. - Мектеп, 1966. – 75 бет.<br /> <br /> Тоо таңы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1969. - 100 бет.<br /> <br /> Бийик жерде: Ырлар жана поэма. - Ф.: Кыргызстан, 1973. - 72 бет.<br /> <br /> Нарын агат: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1975. - 74 бет.<br /> <br /> Жылдар барагы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Күтүү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1970. - 104 бет.<br /> <br /> Элүүнчү жаз: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Нарын күндөрү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1985. - 100 бет.<br /> <br /> Манасчы Сагымбай: Поэма. - Б.: Эркин Тоо, 1993 - 96 бет.<br /> <br /> Кыргыз үнү: Ырлар, поэмалар жана дастандар. - Б.: КЭнин Башкы ред., 1997. - 457 бет.<br /> <br /> === Орус тилинде ===<br /> [[Файл:Card 76 2.png|thumb|383x383px]]<br /> Волна Сон-Куля: Стихотворения. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 132 стр.<br /> <br /> Арчовая колыбель: Стихи и поэма. - М.: Сов. Писатель, 1985. - 80 стр.<br /> <br /> Шаги жизни: Стихи и поэмы - Б.: Адабият, 1989. - 120 стр.<br /> <br /> === Башка элдердин тилдеринде ===<br /> Стихи и поэмы. - Алма-Ата: Жазушы, 1983. - каз.<br /> <br /> Жыр кесте: Стихи и поэмы - Алма-Ата: Жалын, 1983. - 152 с. - каз.<br /> <br /> === Котормолору ===<br /> Кугультинов Д. Апрель айдыңы: Ырлар жана поэмалар. (Б.Абакиров ж.б.) - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 156 бет.<br /> <br /> Гамзатов Р. Дагстан уламыштары. (Ж.Садыков, А.Токтогулов, И.Исаков, Б.Абакиров). - Ф.: Кыргызстан, 1982. - 124 бет.<br /> <br /> Пак Э. Көгүлтүр капка: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров жана башка).<br /> <br /> Лермонтов М.Ю. Тандалмалар: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Степанюк Б. Саламатсыңбы Ала-Тоо: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Антошкин Е.А. Айлуу түндө: (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1979. - 128 бет.<br /> <br /> Бээкман В. Күн чубак. (Б.Абакиров ж.б.). - Ф.: Мектеп, 1982. - 252 бет.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78160 2026-03-16T12:34:43Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди медреседен, андан кийин 1905–1910-жылдары Кожентке жакын Нау (таж. Нов) кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Коженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ал [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. 1933-жылы жалган жалаа менен “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. <br /> <br /> Толкуган калың элимекиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жийдели (Жигдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы акталган. Айрым агартуучулардын демилгеси менен өмүр жолу, чыгармалары мектептерде окутуу, Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынган.<br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78157 2026-03-16T11:02:49Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди медреседен, андан кийин 1905–1910-жылдары Кожентке жакын Нау (таж. Нов) кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Коженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча [[ичкилик]] говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган. [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. 1933-жылы жалган жалаа менен “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жийдели (Жигдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы акталган. Айрым агартуучулардын демилгеси менен өмүр жолу, чыгармалары мектептерде окутуу, Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынган. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78155 2026-03-16T10:45:38Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын.. Алгачкы билимди медреседен, андан кийин 1905–1910-жылдары Кожентке жакын Нау (таж. Нов) кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Коженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча [[ичкилик]] говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган. [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. 1933-жылы жалган жалаа менен “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жийдели (Жигдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы акталган. Айрым агартуучулардын демилгеси менен өмүр жолу, чыгармалары мектептерде окутуу, Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынган. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78148 2026-03-16T09:41:18Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын.. Алгачкы билимди медреседен, андан кийин 1905–1910-жылдары Кожентке жакын Нау (таж. Нов) кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Коженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча [[ичкилик]] говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жийдели (Жигдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы расмий түрдө акталган. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78145 2026-03-16T09:31:31Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын.. Алгачкы билимди медреседен, андан кийин 1905–1910-жылдары Кожентке жакын Нау (таж. Нов) кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Коженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча [[ичкилик]] говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жийдели (Жигдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы расмий түрдө акталган. <br /> <br /> Лейлек районуна караштуу Кара-Давандагы орто мектепке аты коюлду. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78136 2026-03-16T08:41:59Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын.. Алгачкы билимди медреседен, андан кийин 1905–1910-жылдары Кожентке жакын Нау (таж. Нов) кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Коженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча [[ичкилик]] говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жийдели (Жигдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. 1992-жылы бул киши расмий акталды. <br /> <br /> Лейлек районуна караштуу Кара-Давандагы орто мектепке аты коюлду. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78133 2026-03-16T08:06:42Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нау кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хоженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча [[ичкилик]] говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жигдели (Жийдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жигдели (Жийдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. ''Алдыңкы мугалим Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен өмүр жолу, чыгармалары мектептерде окутулат. Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси көтөрүлүп жатат, буга чейин конкурстар өткөрүлүп келди.Лейлек районуна караштуу Кара-Давандагы орто мектепке аты коюлду.''<br /> <br /> ''1992-жылы бул киши расмий акталды. Лейлек районунан башка да онго жакын киши бар экен. Мен аларды билбейм деле.''<br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> ''Анан биздин мектептерде''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78123 2026-03-16T07:11:04Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[Баткен облусу]], [[Лейлек району]], [[Кара-Даван айылы]]) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нау кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хоженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган санат, терме, насыят жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча ичкилик говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жигдели (Жийдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жигдели (Жийдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. ''Алдыңкы мугалим Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен өмүр жолу, чыгармалары мектептерде окутулат. Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси көтөрүлүп жатат, буга чейин конкурстар өткөрүлүп келди.Лейлек районуна караштуу Кара-Давандагы орто мектепке аты коюлду.''<br /> <br /> ''1992-жылы бул киши расмий акталды. Лейлек районунан башка да онго жакын киши бар экен. Мен аларды билбейм деле.''<br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> ''Анан биздин мектептерде''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78115 2026-03-16T05:41:15Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл,[[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди [[Лейлек]] болуштугу (азыркы Баткен облусу, Лейлек району, Кара-Даван айылы) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нау кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хоженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган санат, терме, насыят жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон. Ырларында анча-мынча ичкилик говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жигдели (Жийдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жигдели (Жийдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген.<br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78113 2026-03-16T05:40:21Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл,[[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди [[Лейлек]] болуштугу (азыркы Баткен облусу, Лейлек району, Кара-Даван айылы) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нау кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хоженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган санат, терме, насыят жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон.Ырларында анча-мынча ичкилик говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жигдели (Жийдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жигдели (Жийдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген.<br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78111 2026-03-16T05:38:00Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама уулу (Шаматов) [1892-жыл,Түркстан генерал губернаторлугу Фергана облусу, Кокон уезди [[Лейлек]] болуштугу (азыркы Баткен облусу, Лейлек району, Кара-Даван айылы) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жигдели айылы] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нау кыштагындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хоженттеги орус-тузем мектебин бүтүргөн. Совет бийлиги келгенде мугалимдик кылып, жаңы замандын орношуна жигердүү катышат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган санат, терме, насыят жанрындагы ырлары да арбын. Ал патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон.Ырларында анча-мынча ичкилик говоруна тиешелүү диалектилик сөздөр бар. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Ырларында эски салттарды сындап, курч, ишенимдүү, жогорку көркөмдүктө жазган. Турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган. Кыз-келиндерди окууга үндөгөн, теңдик заманды даңазалаган ырлары көп. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. 1924-жылдан 1933-жылга чейин элге билим берүү, мамлекеттик кызматтарда иштейт. Сталиндик заманда 1933-жылы жалган жалаа менен ак жеринен  “эл душманы” деп айыпталып абакка түшүп, 12 жыл түрмөдө отуруп, 1945-жылы түрмөдөн бошонуп келет. Ак жеринен сталиндик абакка түшүп, туткундуктун азабын тарткан акын: <br /> <br /> “Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын карангы тамда, күндү самап”, - деп жазган.Акындык таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген Абдирайим Шама уулу:<br /> <br /> “Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Толкуган калың элиме<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем” - деп, арманын ичке катып, кыйла жылдарын колдон жулдурган. Эркиндикке чыккандан кийин да артынан түшкөн куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болуп, оболу Кыргызстанга караган, кийин коңшу Тажикстанга карап калган кыргыздын Жигдели (Жийдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал Тажикстандын Жигдели (Жийдели) айылында каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген.<br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78066 2026-03-16T03:53:16Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМШАМА,''' Абдираим Шаматов [1892-жыл, Кокон уезди [[Лейлек]] болуштугу (азыркы Баткен облусу, Лейлек району) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад облусу (азыркы Согду облусу] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нау шаарындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хожент шаарындагы орус-тузем мектебин бүтүргөн. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу аталган дептердеги ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган санат, терме, насыят жанрындагы ырлары да арбын. Ал он эки жылдык өмүрү түрмөдө өткөнүнө, андан кийин «боштондуктагы» 8 жылдык өмүрү да тынч өтпөгөнүнө карабастан, патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон.<br /> <br /> Б.Кебекова.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78057 2026-03-16T03:37:56Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМШАМА,''' Абдираим Шаматов [1892-жыл, Кокон уезди [[Лейлек]] болуштугу (азыркы Баткен облусу, Лейлек району) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад облусу (азыркы Хожент облусу] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нов шаарындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хожент шаарындагы орус-тузем мектебин бүтүргөн. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу аталган дептердеги ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган санат, терме, насыят жанрындагы ырлары да арбын. Ал он эки жылдык өмүрү түрмөдө өткөнүнө, андан кийин «боштондуктагы» 8 жылдык өмүрү да тынч өтпөгөнүнө карабастан, патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон.<br /> <br /> Б.Кебекова.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=78055 2026-03-16T03:36:53Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМШАМА,''' Абдираим Шаматов [1892-жыл, Кокон уезди Лейлек болуштугу (азыркы Баткен облусу, Лейлек району) – 1953-жыл, [[Тажик CСР]]и Ленинабад облусу (азыркы Хожент облусу] – жазгыч &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төкмө акын. Алгачкы билимди Ак-Суудагы медреседен, 1905–1910-жылдары Хоженттин Нов шаарындагы мусулман мектебинен алган. 1913-жылы Хожент шаарындагы орус-тузем мектебин бүтүргөн. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери сакталып турат. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу аталган дептердеги ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын эл арасына кеңири тараган санат, терме, насыят жанрындагы ырлары да арбын. Ал он эки жылдык өмүрү түрмөдө өткөнүнө, андан кийин «боштондуктагы» 8 жылдык өмүрү да тынч өтпөгөнүнө карабастан, патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан акындардын бири болгон.<br /> <br /> Б.Кебекова.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%94%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%95%D0%92_%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9&diff=77671 2026-03-11T03:19:32Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''[[ДОБАЕВ]]''' '''Кыргызбай Дүйшенбекович''' (15. 09. 1954-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Соколовка айылы) – педагог, педагогика илимдеринин доктору (1999), профессор (2011).<br /> [[Файл:Кыргызбай Добаев.jpg|left|thumb]]<br /> Москвадагы В. И. Ленин атындагы мамлекеттик педагогикалык университетинин филология факультетин бүтүргөн (1980). Москва шаарындагы Россиянын билим берүү академиясынын аспирантура бөлүмүн аяктаган (1987). Москва шаарында педагогика илимдеринин кандидаты илимий даражасын изденип алуу үчүн жазган диссертациясын  коргоп, педагогика илимдеринин кандидаты илимий наамына ээ болгон (1987).   ЫМУда окутуучу, кафедра башчысы, де­кан (1980–2001), КУУнун окуу бөлүмүнүн баш­чысы, илимий иштер боюнча проректор бо­луп эмгектенген (2001–2003). Кыргыз Мамлекеттик юридикалык академиясынын (КГЮА) окуу-инспекциялык башкармалыгынын башчысынын кызматында эмгектенген (2003-2004). Билим берүүдөгү стратегиялык жана информациялык технология институтунун (ИСИТО) окуу иштери боюнча проректорунун кызматында эмгектенген (2004-2009). 2005-жылдан азыркы мезгилге чейин Кыргыз билим берүү академиясынын “Педогогикалык илимдер жана кесиптик билим берүү” борборунун директору болуп эмгектенет. Билим берүүнү рефармалоонун маселелери боюнча республикалык басма сөз беттеринде 30дан ашуун газеттик макалалардын жана 180 ден ашуун жарык көргөн илимий эмгектердин автору. Атайын окуу курстарын иштеп чыккан:<br /> <br /> «Мектептеги азыркы инновациялык технологиялар» («Современные инновационные технологии в школе»)<br /> <br /> «Окуу процессиндеги интерактивдик технологиялар» («Интерактивные технологии в учебном процессе»)<br /> <br /> «Кыргыз мектебинде орус тилин окутуунун лингвистикалык негиздери» («Лингвистические основы обучения русскому языку в кыргызской школе»)<br /> <br /> «Орус тилдүү мектепте кыргыз тилин окутуунун лингвистикалык негиздери» («Лингвистические основы обучения кыргызскому языку в русскоязычной школе») <br /> <br /> Эмг.: Мектептеги азыркы инновациялык технологиялар Б., 1977; Кыргыз тилин өзгө тил катары оку­туунун усулу. Б., 1993; Билим берүү процессиндеги интерактивдүү окутуу. Б., 1999; Кыргыз тилинин лексикалык минимум-сөздүгү. Б., 1991; Кыргыз тили орус группалары үчүн. Б., 1993. Вуз–не ликбез для лоботрясов Слово Кыргызстана. 2001; Всеобщее среднее просится в отставку Слово Кыргызстана. 2002; Я бы в школьники пошел Вечерний Бишкек. 2002; О государственных образовательных стандартах Кут билим 2002; Почему не хватает учителей при избытке дипломированных педкадров. Кут билим 2007; Бизге атаандаштыкка жөндөмдүү кесип ээлери керек. Журнал «Шоокум» 2007;<br /> <br /> <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%9E%D0%92_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81&diff=76408 2026-03-09T10:24:01Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБАКИРОВ''' '''Барктабас''' (02. 05. 1933-жыл, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Төрт-Күл айылы – 26. 05. 2006-жыл, Бишкек шаары) – акын, журналист, коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1983). <br /> [[Файл:Абакиров Барктабас.jpg|border|left|thumb|200x200px]]<br /> Бишкек шаарындагы К. И. Скрябин атындагы Айыл чарба институтун (1955), Москва шаарындагы Жогорку партиялык мектептин журналистика бөлүмүн (1970) бүткөн.1960–1963-жылы «Советтик Кыргызстан», 1963–1968-жылдары райондук «Эмгек туусу», 1971–1980-жылдары облустук «Нарын правдасы» гезитинде башкы редактор,1980–1983-жылы «Кыргызстан» басмасында директор,1983–1987-жылы «Кыргызстан айыл чарбасы» журналында башкы редактор, 1987-жылдан Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинде жетектөөчү редактор болуп иштеген. 1961-жылы «Чаарчык» аттуу туңгуч ырлар жыйнагы жарыкка чыккан. Ал «Сапар» (1965), «Тоо таңы» (1968), «Бийик жерде» (1970), «Нарын агат» (1973), «Жылдар барагы» (1978), «Күтүү» (1979), «Соң-Көл толкуну» (1982), «Элүүнчү жаз», «Жыр кесте»(1983) «Нарын күндөрү», «Арча бешик» (1985), «Өмүр кадамдары» (1989), «Манасчы Сагымбай» (1993), «Кыргыз үнү» (1997) аттуу китептердин автору. <br /> <br /> «Волна Сон-Куля» (1981), «Арчовая колыбель» (1985), «Шаги жизни» (1989) аттуу ырлары жана поэмалары орус тилинде жарык көргөн. Ал эми төмөнкү акындардын чыгармаларын кыргыз тилине которгон: Кугультинов Д. «Апрель айдыңы» Ырлар жана поэмалар (1981), Гамзатов Р «Дагстан уламыштары» (Ж. Садыков, А.Токтогулов, И. Исаков, Б. Абакиров) (1982), Пак Э. «Көгүлтүр капка» Ырлар жана поэмалар, Лермонтов М.Ю.«Тандалмалар» Ырлар жана поэмалар (1983), Степанюк Б.«Саламатсыңбы Ала-Тоо» Ырлар (1983), Антошкин Е. А.«Айлуу түндө» (1979), Бээкман В «Күн чубак» (1982)<br /> <br /> Лирикаларында, публицистикалык поэмаларында бийик жарандык пафос, терең социалдык мазмун ачык туюлат. Анын 200дөн ашык ырларына музыка жазылган. Китептери орус, казак тилдерине, көптөгөн ырлары дүйнө элдеринин тилдерине которулган. «Ардак Белгиси» ордени жaна медалдар &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган.<br /> <br /> ''Ж.Медералиева.''&lt;br&gt;<br /> <br /> '''Жарык көргөн чыгармалары'''<br /> <br /> === Кыргыз тилинде ===<br /> Чаарчык: Ырлар. - Ф.: Кыргыз окуу педмамбас, 1961. - 64 бет.<br /> <br /> Сапар: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1965. - 118 бет.<br /> <br /> Күз күнү: Ырлар. - Мектеп, 1966. – 75 бет.<br /> <br /> Тоо таңы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1969. - 100 бет.<br /> <br /> Бийик жерде: Ырлар жана поэма. - Ф.: Кыргызстан, 1973. - 72 бет.<br /> <br /> Нарын агат: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1975. - 74 бет.<br /> <br /> Жылдар барагы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Күтүү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1970. - 104 бет.<br /> <br /> Элүүнчү жаз: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Нарын күндөрү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1985. - 100 бет.<br /> <br /> Манасчы Сагымбай: Поэма. - Б.: Эркин Тоо, 1993 - 96 бет.<br /> <br /> Кыргыз үнү: Ырлар, поэмалар жана дастандар. - Б.: КЭнин Башкы ред., 1997. - 457 бет.<br /> <br /> === Орус тилинде ===<br /> [[Файл:Card 76 2.png|thumb|383x383px]]<br /> Волна Сон-Куля: Стихотворения. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 132 стр.<br /> <br /> Арчовая колыбель: Стихи и поэма. - М.: Сов. Писатель, 1985. - 80 стр.<br /> <br /> Шаги жизни: Стихи и поэмы - Б.: Адабият, 1989. - 120 стр.<br /> <br /> === Башка элдердин тилдеринде ===<br /> Стихи и поэмы. - Алма-Ата: Жазушы, 1983. - каз.<br /> <br /> Жыр кесте: Стихи и поэмы - Алма-Ата: Жалын, 1983. - 152 с. - каз.<br /> <br /> === Котормолору ===<br /> Кугультинов Д. Апрель айдыңы: Ырлар жана поэмалар. (Б.Абакиров ж.б.) - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 156 бет.<br /> <br /> Гамзатов Р. Дагстан уламыштары. (Ж.Садыков, А.Токтогулов, И.Исаков, Б.Абакиров). - Ф.: Кыргызстан, 1982. - 124 бет.<br /> <br /> Пак Э. Көгүлтүр капка: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров жана башка).<br /> <br /> Лермонтов М.Ю. Тандалмалар: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Степанюк Б. Саламатсыңбы Ала-Тоо: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Антошкин Е.А. Айлуу түндө: (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1979. - 128 бет.<br /> <br /> Бээкман В. Күн чубак. (Б.Абакиров ж.б.). - Ф.: Мектеп, 1982. - 252 бет.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%9E%D0%92_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81&diff=76394 2026-03-09T09:37:22Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБАКИРОВ''' '''Барктабас''' (02. 05. 1933-жыл, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Төрт-Күл айылы – 26. 05. 2006-жыл, Бишкек шаары) – акын, журналист, коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1983). <br /> [[Файл:Абакиров Барктабас.jpg|border|left|thumb|200x200px]]<br /> Бишкек шаарындагы К. И. Скрябин атындагы Айыл чарба институтун (1955), Москва шаарындагы Жогорку партиялык мектептин журналистика бөлүмүн (1970) бүткөн.1960–1963-жылы «Советтик Кыргызстан», 1963–1968-жылдары райондук «Эмгек туусу», 1971–1980-жылдары облустук «Нарын правдасы» гезитинде башкы редактор,1980–1983-жылы «Кыргызстан» басмасында директор,1983–1987-жылы «Кыргызстан айыл чарбасы» журналында башкы редактор, 1987-жылдан Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинде жетектөөчү редактор болуп иштеген. 1961-жылы «Чаарчык» аттуу туңгуч ырлар жыйнагы жарыкка чыккан. Ал «Сапар» (1965), «Тоо таңы» (1968), «Бийик жерде» (1970), «Нарын агат» (1973), «Жылдар барагы» (1978), «Күтүү» (1979), «Соң-Көл толкуну» (1982), «Элүүнчү жаз», «Жыр кесте»(1983) «Нарын күндөрү», «Арча бешик» (1985), «Өмүр кадамдары» (1989), «Манасчы Сагымбай» (1993), «Кыргыз үнү» (1997) аттуу китептердин автору. Лирикаларында, публицистикалык поэмаларында бийик жарандык пафос, терең социалдык мазмун ачык туюлат. Анын 200дөн ашык ырларына музыка жазылган. Китептери орус, казак тилдерине, көптөгөн ырлары дүйнө элдеринин тилдерине которулган. М. Лермонтов, С. Есенин, Р. Гамзатов, М. Турсун-Заде, Д.Кугультинов, Б. Степанюк, В. Бээкман жана башка акындардын ырларын кыргызчага которгон. «Ардак Белгиси» ордени жaна медалдар &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган. ''Ж.Медералиева.''&lt;br&gt;<br /> <br /> '''Жарык көргөн чыгармалары'''<br /> <br /> === Кыргыз тилинде ===<br /> Чаарчык: Ырлар. - Ф.: Кыргыз окуу педмамбас, 1961. - 64 бет.<br /> <br /> Сапар: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1965. - 118 бет.<br /> <br /> Күз күнү: Ырлар. - Мектеп, 1966. – 75 бет.<br /> <br /> Тоо таңы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1969. - 100 бет.<br /> <br /> Бийик жерде: Ырлар жана поэма. - Ф.: Кыргызстан, 1973. - 72 бет.<br /> <br /> Нарын агат: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1975. - 74 бет.<br /> <br /> Жылдар барагы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Күтүү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1970. - 104 бет.<br /> <br /> Элүүнчү жаз: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Нарын күндөрү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1985. - 100 бет.<br /> <br /> Манасчы Сагымбай: Поэма. - Б.: Эркин Тоо, 1993 - 96 бет.<br /> <br /> Кыргыз үнү: Ырлар, поэмалар жана дастандар. - Б.: КЭнин Башкы ред., 1997. - 457 бет.<br /> <br /> === Орус тилинде ===<br /> [[Файл:Card 76 2.png|thumb|383x383px]]<br /> Волна Сон-Куля: Стихотворения. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 132 стр.<br /> <br /> Арчовая колыбель: Стихи и поэма. - М.: Сов. Писатель, 1985. - 80 стр.<br /> <br /> Шаги жизни: Стихи и поэмы - Б.: Адабият, 1989. - 120 стр.<br /> <br /> === Башка элдердин тилдеринде ===<br /> Стихи и поэмы. - Алма-Ата: Жазушы, 1983. - каз.<br /> <br /> Жыр кесте: Стихи и поэмы - Алма-Ата: Жалын, 1983. - 152 с. - каз.<br /> <br /> === Котормолору ===<br /> Кугультинов Д. Апрель айдыңы: Ырлар жана поэмалар. (Б.Абакиров ж.б.) - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 156 бет.<br /> <br /> Гамзатов Р. Дагстан уламыштары. (Ж.Садыков, А.Токтогулов, И.Исаков, Б.Абакиров). - Ф.: Кыргызстан, 1982. - 124 бет.<br /> <br /> Пак Э. Көгүлтүр капка: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров жана башка).<br /> <br /> Лермонтов М.Ю. Тандалмалар: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Степанюк Б. Саламатсыңбы Ала-Тоо: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Антошкин Е.А. Айлуу түндө: (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1979. - 128 бет.<br /> <br /> Бээкман В. Күн чубак. (Б.Абакиров ж.б.). - Ф.: Мектеп, 1982. - 252 бет.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%9E%D0%92_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81&diff=76349 2026-03-09T05:11:08Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''АБАКИРОВ''' '''Барктабас''' (02. 05. 1933-жыл, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Төрт-Күл айылы – 26. 05. 2006-жыл, Бишкек шаары) – акын, журналист, коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1983). <br /> [[Файл:Абакиров Барктабас.jpg|border|left|thumb|200x200px]]<br /> Бишкек шаарындагы К. И. Скрябин атындагы Айыл чарба институтун (1955), Москва шаарындагы Жогорку партиялык мектептин журналистика бөлүмүн (1970) бүткөн.1960–1963-жылы «Советтик Кыргызстан», 1963–1968-жылдары райондук «Эмгек туусу», 1971–1980-жылдары облустук «Нарын правдасы» гезитинде башкы редактор,1980 - 1983-жылы «Кыргызстан» басмасында директор,1983- 1987-жылы «Кыргызстан айыл чарбасы» журналында башкы редактор, 1987-жылдан Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинде жетектөөчү редактор болуп иштеген. 1961-жылы «Чаарчык» аттуу туңгуч ырлар жыйнагы жарыкка чыккан. Ал «Сапар» (1965), «Тоо таңы» (1968), «Бийик жерде» (1970), «Нарын агат» (1973), «Жылдар барагы» (1978), «Күтүү» (1979), «Соң-Көл толкуну» (1982), «Элүүнчү жаз», «Жыр кесте»(1983) «Нарын күндөрү», «Арча бешик» (1985), «Өмүр кадамдары» (1989), «Манасчы Сагымбай» (1993), «Кыргыз үнү» (1997) аттуу китептердин автору. Лирикаларында, публицистикалык поэмаларында бийик жарандык пафос, терең социалдык мазмун ачык туюлат. Анын 200дөн ашык ырларына музыка жазылган. Китептери орус, казак тилдерине, көптөгөн ырлары дүйнө элдеринин тилдерине которулган. М. Лермонтов, С. Есенин, Р. Гамзатов, М. Турсун-Заде, Д.Кугультинов, Б. Степанюк, В. Бээкман жана башка акындардын ырларын кыргызчага которгон. «Ардак Белгиси» ордени жaна медалдар &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; сыйланган. ''Ж.Медералиева.''&lt;br&gt;<br /> <br /> '''Жарык көргөн чыгармалары'''<br /> <br /> === Кыргыз тилинде ===<br /> Чаарчык: Ырлар. - Ф.: Кыргыз окуу педмамбас, 1961. - 64 бет.<br /> <br /> Сапар: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1965. - 118 бет.<br /> <br /> Күз күнү: Ырлар. - Мектеп, 1966. – 75 бет.<br /> <br /> Тоо таңы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1969. - 100 бет.<br /> <br /> Бийик жерде: Ырлар жана поэма. - Ф.: Кыргызстан, 1973. - 72 бет.<br /> <br /> Нарын агат: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1975. - 74 бет.<br /> <br /> Жылдар барагы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Күтүү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1970. - 104 бет.<br /> <br /> Элүүнчү жаз: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 бет.<br /> <br /> Нарын күндөрү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1985. - 100 бет.<br /> <br /> Манасчы Сагымбай: Поэма. - Б.: Эркин Тоо, 1993 - 96 бет.<br /> <br /> Кыргыз үнү: Ырлар, поэмалар жана дастандар. - Б.: КЭнин Башкы ред., 1997. - 457 бет.<br /> <br /> === Орус тилинде ===<br /> [[Файл:Card 76 2.png|thumb|383x383px]]<br /> Волна Сон-Куля: Стихотворения. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 132 стр.<br /> <br /> Арчовая колыбель: Стихи и поэма. - М.: Сов. Писатель, 1985. - 80 стр.<br /> <br /> Шаги жизни: Стихи и поэмы - Б.: Адабият, 1989. - 120 стр.<br /> <br /> === Башка элдердин тилдеринде ===<br /> Стихи и поэмы. - Алма-Ата: Жазушы, 1983. - каз.<br /> <br /> Жыр кесте: Стихи и поэмы - Алма-Ата: Жалын, 1983. - 152 с. - каз.<br /> <br /> === Котормолору ===<br /> Кугультинов Д. Апрель айдыңы: Ырлар жана поэмалар. (Б.Абакиров ж.б.) - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 156 бет.<br /> <br /> Гамзатов Р. Дагстан уламыштары. (Ж.Садыков, А.Токтогулов, И.Исаков, Б.Абакиров). - Ф.: Кыргызстан, 1982. - 124 бет.<br /> <br /> Пак Э. Көгүлтүр капка: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров жана башка).<br /> <br /> Лермонтов М.Ю. Тандалмалар: Ырлар жана поэмалар (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Степанюк Б. Саламатсыңбы Ала-Тоо: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 104 бет.<br /> <br /> Антошкин Е.А. Айлуу түндө: (Б.Абакиров ж. б.). - Ф.: Кыргызстан, 1979. - 128 бет.<br /> <br /> Бээкман В. Күн чубак. (Б.Абакиров ж.б.). - Ф.: Мектеп, 1982. - 252 бет.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%91%D0%90%D0%93%D0%AB%D0%A8%C2%BB_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%83&diff=76345 2026-03-09T04:57:22Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''«БАГЫШ»''' ‒ баатырдык эпос. Багыш баатыр жөнүндө «Манас» эпосунда айтылат. «Жедигердин эр Багыш», «Жедигердин Багышы» же болбосо «Эр Багыштын Суртелки» деген саптар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге эле «Букардын тыяк бетинде, Жети-Өзөн деген жери бар. Жети-Өзөндө жердеген, Жедигер деген эли бар. Ал жедигер ичинде, Багыш деген каны бар» ‒ деген саптар ''Саякбайдын'' айтуусунда эскерилет. Багыш жөнүндөгү көлөмдүү эпикалык баян жалаӊ гана кызылсуулук кыргыздардын арасында кеӊири тарабастан, алатоолук кыргыздардын да сүйүктүү чыгармасына айланган. Манасчы ''Жусуп Мамай'' «Манас» эпосунун сегиз муунунан сырткары кытайлык кыргыздар арасында тараган «Багыш», «Толтой», «Тутан», «Мамаке Шопок», «Көбөн баатыр», «Тилекматтын баяны» сыяктуу алатоолук кыргыздарга белгисиз эпикалык чыгармаларды жаратуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге, «Курманбек», «Эр Төштүк», «Жаӊыл Мырза», «Кыз Сайкал» сыяктуу эпостордун да варианттарын элге тартуулаган. «Багыш» баатырдык эпосу бир нече окуяны ичине камтыйт. Ал атасынан бийликти колуна алгандан баштап, калмак, тажик, манжу, түркмөн, чечен, каракалпак, маӊгул, тейит, маӊгыт, бараӊ, кызылбаш элдеринен чыккан Бака, Королдой, Көӊтөй, Болот, Байтур, Челекбаш, кырк каракчы сыяктуулар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кандуу кармашта өз намысын бербестен жеӊишке ээ болот. Багыштын атасы Бай жедигер элин баатырдык көрсөтүп сактап турбастан, байлыгына таянып, алымын өз убагында берүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; журттун тынчтыгын бузбай жашоо камын көргөн. Эпостун сюжетиндеги окуялардын өөрчүү процессинде &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; анын негизги фабуласында Багыштын эрдиги жедигер элин баскынчы душмандарга кор кылбастан сактап калууга багытталган. Мына ушунун далили катары Багыш Көӊтөйдөн запкы жеп качканда өз күчүн топтоп, кийинки жылы кол салууну максат кылып коёт да, кыргыз хандары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; баатырларына кайрылууну туура табат. Ал бул максатын иш жүзүнө ашыруу үчүн өзүнүн оӊ колу, бардык иштерди тайманбастан аткарып келген Байтекени Ат-Башыдагы Кошой дөөгө, Көк-Жайыктагы Текечиге, Самаркандын сыртындагы Жамгырчы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Шыгайга, Бозбелдеги Көкөтөйгө барып сырдашкын деп жөнөтөт. Ат-Башыга келгенде Кошой дөөнүн акылы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Байтеке кыргыз хандарына барбастан, кайрылып элине келет. Кошойдун кеӊеши &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Багыш келген жоого сокку берип турат. Башка эпикалык чыгармалар сыяктуу эле «Багыш» эпосунун сюжети ар кыл темадагы эпикалык окуялар циклдеринен куралган. Сюжетти бириктирип &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; болуп жаткан окуянын карым-катыштарын өөрчүтүп, өнүктүрүп турган эпикалык окуялар башкы каармандын тегерегине топтоштурулган. Тынчтык, көз каранды эместик сыяктуу элдик идея иш жүзүнө ашырылган. Эпос манасчы Жусуп Мамайдын айтуусунда 1991-жылы Үрүмчү шаарында араб арибинде басылган &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кыргызстанда 30 томдук «Эл адабияты» сериясында жарык көргөн.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%A8%D0%AB%D0%93%E2%80%92%D0%93%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%91%C2%BB_%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B&diff=76342 2026-03-09T04:54:13Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''«АШЫГ-ГАРИБ»''' ‒ Кавказ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жакынкы Чыгыш элдерине тараган дастан. Азербайжанда «Ашыг-Гарибдин» 9 варианты бар. Анын төртөө басмадан чыккан. Дастан 16-кылымдагы акын Гарибдин гошма ырынын негизинде жаралган деген божомол бар. Анда Гарибдин бай <br /> <br /> үй-бүлөдөн чыккан Шахсенемге ашыктыгы баяндалат. Шахсенем Гарибди жети жыл күтүп, жети жылда келбесе, башкага чыгарын билдирип, экөө ажырашат. Гарибди күтө берип энеси эки көзүнөн ажырайт. Гарибди көрө албагандар аны өлдү деп угузуп, Шахсенемди Шахвелде деген жигитке алып бермей болуп той жасашат. Ошол учурда Гариб ырчынын кейпин кийип, сыйкырдуу ат &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; келет да, Шахсенемге өзүн билдирип, душмандарын жеӊип, экөө баш кошушат. Сыйкырдуу дарынын күчү &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; энесинин көзүн айыктырат. «Ашыг-Гарибдин» сюжети боюнча М. Ю. Лермонтов жомок, У. Гажибеков &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Р. М. Глиэр операларды жазган.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0_%D0%9A%D3%A8%D0%A1%D3%A8%D3%A8%C2%BB&diff=76341 2026-03-09T04:42:10Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''«АЛДАР КӨСӨӨ»''' ‒ [[түрк элдеринин оозеки чыгармачылыгы]]нда кеӊири тараган акылдуу, айлакер адамдын жалпыланган образы. Алдар Көсөөнүн аты айрым учурда лакап катары да колдонулат. Анын жоруктарына байланышкан көп сандаган күлкүлүү окуялар жана аӊгемелер калк казынасында. Фольклор боюнча Жаныбек хандын заманында (14‒15-кылым) жашаган деген [[уламыш]] бар. ''[[Асан Кайгы]], [[Жээренче Чечен]]дин'' замандашы делет. Айрым окуялары мазмундук окшоштукта казак, каракалпак, түркмөндөрдө да айтылат. Бирок анын тарыхый адам экендигин далилдеген маалымат жок. Бардык элдердин фольклорунда Алдар Көсөө ач көз, сараӊ байларды, соодагер-көпөстөрдү күлкүгө алып, карапайым адамдардын кызыкчылыгын коргогон калктын өкүлү катарында мүнөздөлөт. Чыгарманын окуялары ар түрдүү, анда калктын турмушундагы ар кандай учурлар камтылган. Көпчүлүк учурда окуялары кыска аӊгемелерден турса («Жээренче Чечен жана Алдар Көсөө», «Алдар Көсөө жана Вазир»), кээде жөө жомок түрүндө да кездешет («Чык татырбас Чынарбай», «Алдар Көсөө менен шайтан», «Көсөө»). «Алдар Көсөө» окуялары түрк тилиндеги элдердин көбүндө жөө жомок катары кездешет.<br /> <br /> [[Файл:Алдар.jpg|left|thumb]]<br /> [[Файл:АК.jpg|center|thumb]]&lt;br&gt;<br /> Адабият: Кыргыз эл жомоктору. Ф., 1960.<br /> &lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%9A%D0%AB%D0%9B_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%A7%C2%BB&diff=76335 2026-03-09T04:15:32Z

<p>Батма: </p> <hr /> <div>'''«АКЫЛ КАРАЧАЧ»''' ‒ фольклордук каарман. Акыл Карачач уламыш боюнча Жаныбек хандын доорунда жашаган ''[[Жээренче Чечен]]дин'' келини. Ошондуктан көпчүлүк окуяларда экөөнүн ысымы катар жүрөт. Акыл Карачач даанышман, кара кылды как жарган калыс, акылдуу жана сөзмөр делип сүрөттөлөт. Ал Жээренче Чеченди ырайымсыз хандын каарынан айла-амалы, акылы менен кутултат. Акылга сергек, сөзгө чебер Акыл Карачач ала көөдөн, акылсыз ханды сөзгө жыгып, өз эркиндигин да коргоп калат. Акыл Карачачтын образы элдин таза, нукура көз карашын, келечек идеалын чагылдыргандыгы менен баалуу.<br /> <br /> <br /> [[Файл:Карачач.jpg|alt=К|left|thumb|402x402px]]<br /> [[Файл:Ак Карачач.jpg|alt=К|thumb|374x374px]]<br /> [[Файл:Акыл К.jpg|thumb|center|334x334px]]<br /> &lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Батма