Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

«БИТЛЗ»

2025-04-04T06:13:09Z

АУ Үсөн:

''' «БИТЛЗ»''' – белгилүү эстрадалык ансамбль. 1960-жылы
[[Файл:Битлз.jpg|thumb|278x278px|«Битлз» тобу «Yesterday» ыры менен, 1965.]]

[[File:«БИТЛЗ»18.png | thumb | none]]
Англияда уюштурулган. «Битлздин» биринчи продюсери пластинка дүкөнүнүн ээси Брайан Эпштейн болгон. «Битлз» тобуна төрт музыкант – Жон Леннон, Пол Макартни, Жорж Харрисон жана Ринго Старр кирген. Жон Леннон менен Пол Маккартни өспүрүм кездеринде эле 1957-жылы жолугушкан. Алардын кызыкчылыгынын шайкештиги жаӊы ырга жана рок-н-роллдун жаӊы ритмине бирдей көз карашынан көрүнгөн. Андан соӊ алар топко кийинки эки музыкантты тартышкан. Жети жыл бою «Битлздин» ырлары хит-параддарда алдыӊкы орундарды бербей келген. Леннон менен Маккартни курбулары, замандаштары эмне жөнүндө ойлошкондугун, алардын максатын, келечегин, дүйнөгө болгон көз караштарын билдирген ырларды жазышкан. Ырлар рок-нроллдун ыргагына жуурулушуп, жаштардын жан дүйнөсүнө сиӊген. «Битлздин» концерттери радиодон, телекөрсөтүүдөн көп бериле баштаган. Топ негизинен элдик музыканы рок менен жуурулуштура, электрондук каражаттардын эӊ мыкты коштоосунда аткарган. «Ал кыз сени сүйөт», «Бакыт кушу», «Жылдыз», «Эне», «Кечээ» өӊдүү алгачкы ырлары коомчулуктун кеӊири катмарына белгилүү хиттерден болуп калган. «Битлздин» ар бир ыры драмалык сюжеттерден турган, көӊүлгө бат уюган, өтө жеӊил ыргактар менен коштолгон, ал адамдын жан дүйнөсүнө жакын болгон өзгөчө тарыхка ээ. Көптөгөн өлкөлөрдө музыкалык альбомдору жарыкка чыккан. Музыканттар тасмаларга тартылышып, гастролдорго чыгышкан. 1970-жылдарда «Битлз» тобу мурдагы топ менен чыгармачылык маанайда иштей албастыгы билинген. Гастролдук жүрүштө Ринго Старр Индияда калып калган. Ал эми Леннон менен Маккартни өз алдынча концерт коюп, ишмердиктерин улантышкан. Жорж Харрисон тасмалардын продюсери болуп калган. Кийин Леннон экинчи аялы, япон тектүү америкалык Йоко Оно менен концерт коюп кеткен. Алардын «Lmagine» аттуу тынчтыкка арналган ырларынын бири классикалык ырлардан болгон. Бул ыр Леннон өлгөндөн кийин анын эстелигине арналып, гимн катары аткарылган. 1985-жылы «Битлздин» ырларынын антологиясы жарыкка чыккан. ''Д. Мейманов.'' [[Category: 2-том ]]

«БИШКЕК ТАЙМС»

2025-04-04T06:12:06Z

АУ Үсөн:

''' «БИШКЕК ТАЙМС»''' – жумасына бир жолу чыгуучу респ. көзкаранды эмес гезит. 2003-ж. негизделген. Багыты ж-а мазмуну б-ча коомдуксаясий, экон., тарых, мад-т ж. б. социалдык маанилүү маселелерге өзгөчө көӊүл бөлөт. Нускасы – 10 миӊ.
[[Category: 2-том ]]

«БИШКЕКСҮТ»

2025-04-04T06:10:07Z

АУ Үсөн:

''' «БИШКЕКСҮТ»''' – ачык акционердик коом (2000). 1992-ж. Фрунзе сүт комбинатынын базасында уюшулган. Кырг-нда сүт өндүрүү ж-а сүт азыктарын кайра иштетүү б-ча ири ишкана 1991-ж. ишке киргизилген. Нөөмөтүнө 200 т сүт иштетүү мүмкүнчүлүгү бар. 2000-ж. «Вимм-Билль-ДанПродукты питания» Россия компаниясы акцияларынын контролдук пакетин сатып алган. 2002-ж. з-дун бир цехинде стерилденген сүт
өндүрүү линиясы орнотулган. Анда саатына 8 т стерилденген сүт чыгарылат. Заводдун продукциялары башка өлкөлөргө (Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан) экспорттолот.
[[Category: 2-том ]]

«БОИНГ»

2025-04-04T06:09:36Z

АУ Үсөн:

''' «БО́ИНГ»''' («The Boeing Company») – АКШнын
трансулуттук аэрокосмостук корпорациясы; ошол корпорация жасаган самолёттордун жалпы аты. «Б.» гражд. ж-а аскер самолётторун, телекоммуникациялык спутниктерди, ракета алып жүрүүчүлөрдү, ракетага каршы системаларды иштеп чыгат ж-а жасап чыгарат, бүт дүйнө б-ча самолётторго тех. кызмат көрсөтөт. Штаб-квартирасы Чикаго ш-нда жайгашкан. Корпорация 1916-ж. амер. өндүрүшчү У. Боинг компания катары түзүп, 1961-жылдан азыркыдай аталат. «Б.» бир нече өз алдынча компаниялардан туруп, бири гражд. самолёт, экинчиси аскердик (бомбалагыч, ракеталар ж. б.) техникаларды, учкучсуз учуучу аппараттарды, космостук жабдыктарды чыгарат, космостук маанидеги жабдууларга каражат берет, байланыш каражаттарын иштеп чыгат. «Б.» фирмасынан чыккан «Б.-747-400» (1988-жылдан чыгарылат) жүргүнчүлөр самолёту 400дөй жүргүнчүнү 125 миӊ ''км'' аралыкка 940 ''км/с'' ылдамдыкта
ташууга жөндөмдүү. Учуу массасы 400 ''т''дан ашык. Корпорацияда иштегендердин жалпы саны 159 миӊ кишиге жеткен (2005). Дүйнөнүн 145 өлкөсүндө «Б.» самолёттору пайдаланылат. [[Category: 2-том ]]

БИШКЕК ЖОГОРКУ АСКЕР ОКУУ ЖАЙЫ

2025-04-04T06:07:28Z

АУ Үсөн:

''' БИШКЕК ЖОГОРКУ АСКЕР ОКУУ ЖАЙЫ''' Советтер Союзунун Баатыры К. Үсөнбеков атындагы, 1947-жылы Кызыл Армиянын асман чабуулунан коргонуунун кыйраткыч авиациясынын учкучтарынын Одесса аскер окуу жайынын базасында түзүлгөн. Алгач СССРдин Аскер-аба күчтөрүнүн Фрунзе учкучтар аскер окуу жайы деп аталган. 1991-жылдан КРдин Куралдуу Күчтөрүнүн түзүлүшү м-н окуу жай аскерлердин ж-а чегара күзөтүнүн бардык түрлөрү үчүн взводдордун командирлерин, авиациялык адистерди даярдоого өткөн. 1995-жылы окуу жай Бишкек аскердик авиациялык учуу-техникалык окуу жайы (БААУТО) деп аталган. 1998-жылдан БААУТОнун курсанттарынын ичинен офицер – чегарачыларды даярдоо башталган. 2000-жылдын 15-августунан БААУТО КРдин Куралдуу Күчтөрүнүн Бишкек жогорку аскер окуу жайы (БЖАО) болуп кайра түзүлгөн. БЖАО Коргоо министрлиги үчүн жогорку квалификациялуу офицердик кадрларды, ошондой эле ИИМдин ички аскерлерине, Юстиция министрлигинин департаментине, чегара кызматына, Өзгөчө кырдаалдар министрлигине аскердик адистерди даярдайт. 2005-жылдын 30-апрелинде окуу жайга Советтер

[[File:БИШКЕК ЖОГОРКУ АСКЕР ОКУУ ЖАЙЫ33.png | thumb | Бишкек жогорку окуу жайынын курсанттары ]]Союзунун Баатыры, генерал-лейтенант К. Үсөнбековдун ысымы ыйгарылган. 1956-жылдан 1992-жылга чейин авиациялык кадрларды даярдоонун ж-а өркүндөтүүнүн 5 борбордук курстарында 21682 адам 10 авиациялык адистиктер б-ча: 5698 учкуч, 749 штурман, 469 күжүрмөн башкаруу офицери, 165 аткыч-радист, 8998 авиатехник даярдалган. 1994-жылдан 2000-жылга чейин авиациялык адистиктер боюнча 535, ал эми чегара аскерлери үчүн 53 офицер даярдалган. 2006-жылы 79 офицер, анын ичинде 45 офицер башка ведомстволор үчүн даярдалып чыгарылган. Окуу жайдын чет өлкөлүк бүтүрүүчүлөрүнүн айрымдары өз мамлекеттеринде жогорку мамлекеттик ж-а аскердик кызматтарды ээлешет: Хафез Асад – Сириянын президенти, Ахмед Хусейн – Мозамбик Аскер-аба күчтөрүнүн командачысы, авиациянын маршалы Дилбах Синг – Индиянын Аскер-аба күчтөрүнүн командачысы. Окуу жайдын начальниктери: 1998–2000-жылдарда генерал-майор С. Сыйдалиев, 2000–06-жылдарда генерал-майор Т. Молдобаев, 2006-жылдан полковник М. Бейшенов.

''Абдысатар уулу Азат.''
[[Category: 2-том ]]

БИШКЕК ШААРДЫК ТЕЛЕФОН СТАНЦИЯСЫ

2025-04-04T06:06:13Z

АУ Үсөн:

'''БИШКЕК ШААРДЫК ТЕЛЕФО́Н СТАНЦИЯСЫ''' – Бишкек шаарынын телефон тармактарындагы байланыш каналдарын коммутациялоочу техникалык каражаттар тутуму жайгашкан мекеме. Бишкекте аскер горнизонун, штабын ж-а темир жол станциясы бириктирген 13 номерлүү бленкер коммутатору 1917-жылы орнотулуп, ал жергиликтүү телефон байланышын өнүктүрүүнүн башталышы болгон. 1954-жылга чейин шаардын телефон тармагында сыйымдуулугу 1400 номерлүү кол м-н тейленүүчү бир нече коммутатор иштечү. 1954-жылы Фрунзе шаарында республикада биринчи болуп 4000 номерлүү автоматтык телефон станциясы (АТС) орнотулган. 1966-жылы алгачкы АТСтин сыйымдуулугу 4900 номерге кеӊейген. 1967-жылы модификациясы кыйла өркүндөтүлгөн 6400 номерлүү АТС-4 ишке киргизилген. 1969-жылы Чехия өндүрүшүнөн чыккан ПСК тибиндеги 1000 номерлүү координаттык станция биринчи болуп иштей баштаган. 1979-жылы 4000 номерлүү стационардуу координаттык АТС, 1983–93-жылдарда 55100 номерлүү 6 АТС ишке киргизилген. 1996-жылдан шаардык телефон тармагына учурдун талабына жооп берген Швеция өндүрүшүнүн жалпы сыйымдуулугу 27,0 миӊ номерлүү АХЕ-10 цифралык АТСи иштей баштаган. 2002-жылы 15088 номерлүү, 2003-жылы 20040 номерлүү цифралык АТС эксплуатацияга берилген. 2005-жылдын 1январына карата тармактын станциялык сыйымдуулугу 192300 номерге жеткен. Бишкек шаардык телефон станциясы азыркы жаӊы техника м-н жабдылууда. 2006– 07-жылдарда Бишкек шаардык телефон станциясынын бүт тармагын толук модернизациялоо жүргүзүлүүдө.
''А. [[File:БИШКЕК ШААРДЫК ТЕЛЕФОН СТАНЦИЯСЫ40.png | thumb | none]]. Баратбаев, М. Ж. Жумабаев.''
[[Category: 2-том ]]

БОЁКТОР 1

2025-04-04T06:05:19Z

АУ Үсөн:

''' БОЁКТОР 1''' – кездеме, тери, кагаз, пластмасса, резина ж. б.-ды боёодо колдонулуучу түстүү орг. бирикмелер. Б. байыркы заманда эле белгилүү болгон. Табигый Б. көбүнчө өсүмдүктөрдөн (ализарин, индиго), кээде жаныбар организминен (пурпур) алынган. 19-к-дын ортосунда сапаттуу синтездик Б. көп чыгарылып, табигый Б. кеӊири колдонулбай калды. Алардын сапаты молекулаларынын хим. түзүлүшүнө байланыштуу. Хим. түзүлүшү б-ча ''азобоёктор, нитробоёктор'', күкүрттүү боёк, индиго, антрахинон ж. б. топторго бөлүнөт. Алифаттык ж-а алициклдүү катардагы Б-го каротиноиддер кирет. Аларда көмүртек атомдорунун чынжырлары конъюгир-

лешкен кош байланыш системасында болот. Ароматтык Б-го окси ж-а алкокси топтору бар
чексиз кетондор, диарилметан туундулары, хинон, антрахинон ж. б. тиешелүү болсо, гетероциклдүү Б-до көбүнчө пиррол туундулары болот. Тех. жактан материалдарды боёо ж-а аны колдонуу шартына жараша түздөн-түз боёочу, к-талык, негиздик, булгаары, ацетат жибегин, синтездик булаларды боёочу пигменттер, лактар болуп бөлүнөт. Б. кино, сүрөт иштеринде, анализдик химияда, медицинада ж-а басмаканада колдонулат. ''С. Адылов.'' [[Category: 2-том ]]

БОБУЛОВ

2025-04-04T05:43:49Z

АУ Үсөн:

''' БОБУЛОВ''' Камбаралы (15.5.1936, Ош обл., Ноокат р-ну, Өсөр кыш. – 25.1.2003, Бишкек) – белгилүү адабий сынчы, акын, жазуучу ж-а коомдук ишмер, КРдин мад-тка эмг. сиӊ. ишмери (1993). КМУнун филология ф-тин бүтүргөн (1958). 1957–62-ж. «Ала-Тоо» журналында адабий кызматкер, 1963–65-ж. «Правда» гезитинин атайын кабарчысы, 1966–76-ж. «Кыргызстан пионери» гезитинин башкы редактору, 1976–84-ж.
Бүткүл союздук авторлордун укугун коргоо агентчилигинин (ВААПтын) Кыргыз Респ-сы б-ча бөлүмүнүн начальниги болуп эмгектенген.
[[Файл:Изображение 2024-06-20 153005723.png|alt=Бобулов Камбаралы|left|thumb|Бобулов Камбаралы]] КРдин Жогорку Кеӊешинин депутаты (1990), «Кыргыз тил коомунун» биринчи төрагасы (1992–2003) болгон. Депутат катары анын кыргыз тилинин айрым маселелерин чечүүдө жанүрөп иштегендигин жалпы эл колдоого алган. Б-дун кыргыз адабий сынынын өнүгүшүнө кошкон салымы
чоӊ. «Окуучунун каты» (А. Токомбаевге ачык кат, 1956), «Оморчулук деген эмне?» (1957),
«Азыркы адабий сын жөнүндө пикирлер» (1958),
«Махабат баяны» (1959), «Адабий турмуш ойлору» (1965), «Кыргыз прозасындагы реализмди өнүктүрүү жолдору» (1969), «Адабият жана мезгил» (1973), «Сын жана адабий процесс» (1976), «Фольклор жана адабият» (1980), «Жаӊы тилке» (1991) аттуу сын макалалары ж-а жыйнактары жарыяланган. Бул эмгектеринде кыргыз ад-тынын тарыхы м-н кийинки абалынын ар түрдүү маселелери, башка улуттук ад-ттар м-н карым-катыштары каралган. Б. 1969-ж. О. Азия респ-ларынын адабий сынчыларынын арасынан биринчи болуп Эларалык сынчылардын бирикмесинин (МАЛК) мүчөсү болуп шайланган.
Ч. Айтматовдун, Т. Сыдыкбековдун, А. Осмоновдун, Токтогулдун чыгармалары ж-дө сын макалалары кыргыз ж-а орус тилдеринде жарыяланган ж-а айрымдары араб, болгар, грузин тилдерине которулган. Жазуучунун «Эркинбек» (1963), «Түштүк кызы» (1962) аттуу аӊгеме, повесттеринде элет турмушу, андагы карапайым адамдардын тиричилиги, өзара мамилелери, балдардын дүйнөсү, жаштардын коомдон өз ордун табууга болгон далалаты сүрөттөлөт. Анын поэтикалык жыйнактары («Махабат аралы», 1971;
«Таӊ шоокуму», 1977; «Акын кыялы», 1985;
«Арман китеп», 1997) жарык көргөн. Ал Хафиздин казалдарын, грузин акыны А. Чавчавадзенин, каракалпак акыны Бердахтын лирикаларын кыргыз тилине которгон. Б. Даӊк медалы м-н сыйланган (1996).
[[Category: 2-том ]]

БОГОК

2025-04-04T05:43:26Z

АУ Үсөн:

''' БОГОК''' а д а м д а – калкан сымал бездин шишип чоӊоюшу. Мында бездин кызматы бузулуп, организмдин жалпы абалы начарлайт. Сырттан караганда моюндун алдында томпоюп шишигенсип байкалып турат. Анын бир нече түрү бар. Эндемиялык Б. тоолуу р-ндордо жашаган элде учурайт. Оорунун пайда болушуна сууда, топуракта ж-а абада иоддун жетишсиздиги бездин иштешин начарлатып, тироксин гормонун аз бөлүп чыгарат (''гипотиреоз''). Бул балдарда өтө оор психикалык ж-а дене түзүлүшүнүн бузулушуна алып келиши мүмкүн. Калкан сымал без

кээде өтө чоӊоюп кекиртекти, кан тамырларды ж-а нервдерди кысат. Эндемиялык Б-тун себебин табуу, аны дарылоо чараларын иштеп чыгууга мүмкүндүк берди. Кырг-нда ага каршы чараларды жүргүзгөндөн (1955-жылдан) кийин ал оору кыйла азайган. Эндемиялык Б-ту алдыналууда ичилүүчү сууну коргоо, туура тамактануу, санит.-гигиеналык шартты жакшыртуу, иоддолгон туз пайдалануу жакшы натыйжа берет. Диффузиялык ууландыруучу Б-то (''Базедов оорусу'') без абдан чоӊоюп, функциясы күчөйт (''гипертиреоз''). Б-тун бардык түрүн врач ар кандай дары ж-а гормон м-н дарылайт. Керек учурда хирург. операция жасалат.
[[Category: 2-том ]]

БОЗ ТОПУРАК

2025-04-04T05:42:39Z

АУ Үсөн:

''' БОЗ ТОПУРАК''' – субтропик тилкелериндеги
чөл, жарым чөл ж-а талаа зоналарында кездешүүчү топурак тиби. Көбүнчө Америка, Австралия, Афганстан, Борбордук Азия ж-а Кавказда кездешет. Кыргызстанда Ош обл-нда, Чүй ж-а Талас
өрөөндөрүндө кеӊири таралган. Ал боз, нукура боз ж-а коӊур боз түстүү болуп үчкө бөлүнөт. Анын курамын чиринди, СО2 карбонат туздары
түзөт. Кээде шор ж-а шортоӊ (шакардуу) келет. Андан арылтуу үчүн илимий жактан негизделген агротехникалык чараларды колдонуу зарыл. Бул топуракта азык-зат элементтери азыраак, ошондуктан аларга минерал ж-а органикалык жер семирткичтерди өлчөмү м-н чачуу керек. Боз топурактуу жерде пахта, тамеки, кант кызылчасы, жүгөрү, эгин ж-а жашылча-жемиштер, ошондой эле токой өсүмдүктөрү жакшы өсөт.

Ад.: Почвы Киргизии. Ф., 1966; ''Розанов Б. Г.''
Почвенный покров земного шара. М., 1977.
[[Category: 2-том ]]

БОЗ ТҮШҮҮ

2025-04-04T05:42:07Z

АУ Үсөн:

''' БОЗ ТҮШҮҮ''' – чаӊдын, түтүндүн ж. б. заттардын абада топтолушунун натыйжасында атмнын бир аз тунарып турган абалы. Көбүнчө боз түшүү чоӊ шаарлардын үстүндө, кыртышы өтө кургак чөлдүү ж-а жарым чөлдүү р-ндордо же ошол тараптан келген аба массаларында байкалат. Б. т. күчөгөн убагында 1 ''км'', кээде ага жетпеген аралыкта туман баскансып, атмосфера тунарып, жер даана көрүнбөй калат. [[Category: 2-том]]

БОЗАДЫР

2025-04-04T05:41:46Z

АУ Үсөн:

''' БОЗАДЫР''' – Баткен р-нундагы кыштак. Суубашы айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Баткен ш-нан 27 ''км'' түш.-чыгыш тарапта. Исфара темиржол бекетинен (Тажикстан) 49 ''км''. Деӊиз деӊг. 1190 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 1780 (2005); негизинен мал чарбасында, тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, ФАП, дарыкана, соода борбору, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
[[Category: 2-том]]

БОЗЖИГИТ

2025-04-04T05:41:18Z

АУ Үсөн:

''' БОЗЖИГИТ''' 269</ph>

ры, о. эле жаа ж-а жебе сыныктары табылган. Б. алгач 1990-ж. К. Табалдиев тарабынан казылып, изилденген. Анын айрым жерлери курулуш үчүн чопо-топурак алууда бузулган.
''К. Табалдиев.'' [[Category: 2-том ]]

БОЗО

2025-04-04T05:40:59Z

АУ Үсөн:

''' БОЗО''' – таруунун, жүгөрүнүн, арпанын, сулунун шагынан даярдалуучу ичимдик. Б. салууда адегенде шак сууга чыланып ачытылат (1 күн), андан кийин кайнаган сууга ачыган шакты кошуп, бышырат (1,5 саат). Бышырган шакты (атала) суутуп, угут (атайын 1 жума өндүрүлүп, кургатылып, тегирменге же жаргылчакка тартылган буудай) кошуп, жакшылап «чечтирип» аралаштырат, анан ачыткы (көрөӊгө) кошулуп, жылуулап жабылат. Ал ошол калыбында 6–8 саат бою ачыйт. Ачыгандан кийин ага кайнаган суу кошуп, ''аталгы'' же баштык м-н таза идишке сүзүлүп алынат. Б. салыныш ыкмасына жараша жаш Б., кордолгон Б. (шагы 3–4 күн ачытылып, угуту көбүрөөк салынат), «кекире даам – кер чагыр Б.» (күчтүү бозо), «суу татыр – сулатыр Б.», «илеби ширин–ак көпшөк Б.» (жумшак), «камшак Б.» (начар) деп бөлүнөт. Кадимки эле Б-ну ичердин алдында бир аз май кошуп (болжол м-н 1 ''л'' бозого 100 ''г'' май), ыкчам ысытып берет. Мындай Б. «кара куурдак»
деп аталат. Аны сыркоолоп (чыйрыгып) же күчтүү тамактан соӊ күптүү болгон учурда ичсе, тамакты тез аш кылууга жардам берет. Элдик медицинада Б-нун организмге оӊ таасирин тийгизген бир топ дарылык касиеттери белгилүү.
''А. Нургазиев, А. Султангазиева.'' [[Category: 2-том]]

БОЗУЧУК

2025-04-04T05:40:25Z

АУ Үсөн:

''' БОЗУЧУК''' , Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысыккөл обл-нун Аксуу р-нундагы кыштак. Бозучук айыл өкмөтүнө караштуу. Бозучук суусунун ж-а Каракол – Сарыжаз автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊг. 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол ш-нан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темиржол бекетинен 253 ''км''. Калкы 3152 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Бозучук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, мад-т үйү, клуб бар. Кыштакка жакын
«Алтын булак» жылуу суу м-н дарылануучу жай иштейт.
[[Category: 2-том ]]

БОКИН

2025-04-04T05:39:55Z

АУ Үсөн:

''' БОКИН''' Токаш (25.4.1890, Жетисуу обл., Верный уезди, 6-айыл – 19.9.1918, Алматы) – Жетисуудагы 1916-ж. казак элинин улуттук-боштондук көтөрүлүшүн уюштургандардын бири. 1891–1906-ж. Верный ш-ндагы гимназиядан билим алган. 1914-ж-га чейин Верный уездинин сот органдары м-н жер которуу башкармалыгында тилмеч болгон. 1914–16-ж. Санкт-Петербург ш-нда сот палатасында кызмат өтөгөн. Бул мезгилде падыша өкмөтүнө каршы ар кандай саясий уюмдардын программалары м-н таанышат. 1916-ж. элине келген Б. казак калкынын улуттук-боштондук көтөрүлүшүнүн Жетисуу аймагындагы жетекчилеринин бири болгон. 1917-ж. большевиктер м-н жакындашып, Жетисуу обл-нда Совет өкмөтүн орнотууга жигердүү катыша баштаган. Ал 1918-ж. 2–13-январда Жетисуу обл. эмгекчилер депутаттарынын 2-съездине катышат, андан соӊ Жетисуу согуш-рев-я к-тинин мүчөлүгүнө шайланат. Саясий күрөштүн курманы болгон. [[Category: 2-том ]]

БОЛГАРИЯ

2025-04-04T05:39:27Z

АУ Үсөн:

''' БОЛГА́РИЯ''' (България), Б о л г а р Р е с п у бл и к а с ы (Республика България) – Европанын түштүк-чыгышындагы мамлекет. Балкан жарым аралынын чыгышында жайгашкан. Түндүгүнөн

[[File:БОЛГАРИЯ64.png | thumb | none]]

Румыния, батышынан Сербия, Черногория жана Македония, түштүгүнөн Грекия жана Түркия менен чектешет. Чыгышынан Кара деӊиз чулгайт.

[[File:БОЛГАРИЯ65.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү 2005]]

Аянты 111,0 миӊ ''км''2. Калкы 7,5 млн (2005). Борбору – София шаары. Расмий тили – болгар тили. Администрадивдик аймагы жактан 28 облуска бөлүнөт. Акча бирдиги – лев. Болгар Республикасы – БУУнун, Европа Советинин, Эларалык валюта фондунун ж. б. эларалык уюмдардын мүчөсү.

==Мамлекеттик түзүлүшү==
 Болгар Республикасы – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 1991-жылы 12-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Элдик жыйналыш. Аткаруу бийлигинин жогорку органы – премьер-министр жетектеген Министрлер Совети. Саясий партиялары: Болгар социалистик партиясы, Демократиялык күчтөр союзу. Эркиндик жана укуктар үчүн кыймыл ж. б.

==Табияты==
 Түндүгүндө Дунайды бойлой созулуп жаткан ''Төмөнкү Дунай түздүгүнүн'' түштүк бөлүгү
чыгышында Добруж платосуна өтөт. Түштүгүрөөк, бүт өлкөнү батыштан чыгышты карай Стара-Планина (Балкан) тоолору (бийикт. 2376 ''м'', Ботев чокусу) ээлеп, түштүк капталдары узатасынан созулган кууш ойдуӊдарга (Казанлык, Карлова ж. б.) тик түшөт. Түштүгүрөөктө анча бийик эмес ''Средна-Гора'' жапыз тоосу (1604 ''м'', Богдан чокусу) жайгашкан. Өлкөнүн борбордук жана түштүк-чыгыш аймактарын Жогорку Фракия түздүгү
ээлейт. Түштүк жана түштүк-батышта Балкан ж. андагы эӊ бийик ''Рила'' (Б-нын эӊ бийик жери, 2925 ''м'', Мусала чокусу), ошондой эле Пирин (бийикт. 2914 ''м'', Вихрен чокусу) жана Родопи (2191 ''м,'' Голям-Перелик чокусу ) тоолору жатат. Кара деӊиз жээги көбүнчө жапыз, кумдуу пляждары
кенен, айрым жерлери тик. Өлкөнүн эӊ четки түштүк-чыгышында Сакар тоо массиви (бийикт. 856 ''м''), түндүгүндө Странжа (Истранжа) тоосунун түн. тармактары жайгашкан. Карст процессинен пайда болгон көптөгөн үӊкүрлөр бар, алар Стара Планина, Родопидеги Райчова-Дупка, Магура, Леденика ж. б. үӊкүрлөр туристтик жайга айландырылган. Климаты түндүгүндө мелүүн континенттик, түштүгүндө жер ортолук деӊиздик. Тоолоруна климаттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүүү.

[[File:БОЛГАРИЯ66.png | thumb | none]]
[[File:БОЛГАРИЯ67.png | thumb | Төмөнкү Дунай түздүгү.]]

[[File:БОЛГАРИЯ68.png | thumb | Кара деӊиз жак жээги.]]

Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 450– 550 ''мм'', тоолордо 850–1300 ''мм''ге чейин. Б-нын дарыялары Кара жана Эгей деӊиздеринин алаптарына кирет. Алардын суубөлгүчү – Стара-Планина, Странжа. Кара деӊиздин алабына кирген негизги дарыялар: ''Дунай'' (кеме каттаган жалгыз дарыя; анын куймалары: Искыр, Янтра, Вит), Камчия ж. б. Эгей деӊизине Б-дагы эӊ суусу мол дарыя – Марица (куймалары: Тунжа, Арда), о. эле Места, Струма дарыялары таандык. Көлү аз; ири лиман көлдөрү: Бургас, Варнен. 500дөн ашык минералдык суу булактары бар, алардын базасында бальнеол. борборлор уюшулган. Аймагынын 30%ке жакынын (негизинен тоолор) токой ээлейт. Жазы жалбырактуу токой (бук, эмен, граб) басымдуу; андан жогору ийне жалбырактуу токой (карагай, көк карагай, мырза карагай), 1700–1800 ''м''ден жогору тоо шалбаасы, түштүгүндө жана түштүк-чыгышында бадал өсүмдүктөрү өсөт. Б-да табияты коргоого алынган 49 аймагынын жалпы аянты 491 миӊ ''га;'' а. и. улуттук парктары: Рила, Борб. Балкан ж. б. ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине киргендери: Сребырна биосфера резерваты жана Пирин улуттук паркы.

==Калкынын==
 негизин болгарлар (83,9%) түзөт (2001-жылкы эл каттоо боюнча), о. эле түрк (9,4%), цыган (4,7%), македониялыктар, орустар, армяндар ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Христиан (85%), мусулман (12% сүнөттөр) ж. б. диндерин тутат. Орт. жыштыгы 1 ''км''2 жерге 67,4 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники – 68,4, аялдарыныкы –75,9 жаш. Шаар калкы 70%. Ири шаарлары: София,

[[File:БОЛГАРИЯ69.png | thumb | Пловдив шаарынын жалпы көрүнүшү.]]

Пловдив, Варна, Русе, Бургас, Стара-Загора, Плевен.

==Тарыхы==
 Б-нын аймагын адамдар палеолит
доорунан бери мекендеген. Б. з. ч. 8–6-к-дагы грек тарыхый булактарынын маалыматтарына караганда, бул жерлерге индевропалык уруулар (фракиялыктар) отурукташа баштаган. Б. з. 1к-на карата фракиялык жерлер ''Рим империясына'' каратылып, мында римдик Мезия ж-а Фракия провинциялары түзүлөт. Рим империясы кыйрагандан кийин, 395-ж. эки провинция ''Византиянын'' курамына кирген. 6-к-дын аягында Б-нын аймагына славян уруулары отурукташа баштаган. 7-к-дын 70-жылдарында ''Аспарух'' хан баштаган булгарлар (түрк уруулары) Азов деӊизинин жээги менен Түн. Кавказдан жер которуп келип, 681-ж. Балкан тоолору менен Дунайдын төмөнкү агымында славян-булгар урууларынын мамлекетин – I Болгар падышалыгын негиздейт. Князь Бористин убагында (852–889) христиан дини мамлекеттик дин катарында кабыл алынат. Мамлекетти славяндаштыруу процесси күчөп, акырында булгарлар менен славяндардын этностук айырмачылыгы жоюлуп, болгарлар деген эл түзүлөт. 894-ж. ага-ини Кирилл жана Мефодий славян жазмасын түзүшөт. 9-к-да Сердиканы, Адрианополду кошуп алуунун натыйжасында мамлекеттин чегарасы кеӊейет. 1014-ж. византиялык император Василий II Беласицанын алдында болгар аскерлерин талкалаган соӊ, 1018-ж. Б. толук Византияга каратылат. 1185–87-ж. элдик көтөрүлүштүн натыйжасында Византиянын бийлиги кулатылып, 2-Болгар падышалыгы түзүлөт (1186–1396). Падыша Иван Асен IIнин тушунда (1218–41) бир топ жогорулап, Кара, Эгей, Адрия деӊиздеринин аралыгын ээлеп, Балкан жарым аралындагы күчтүү мамлекетке айланган. 13-кылымдын 2-жарымынан ич ара чыр-чатактардан улам Б. мамлекети начарлай баштайт. Болгар падышалыгы алгач Батый ханга, 13-кылымдын аягы – 14-кылымдын башынан Ногой ордосуна салык төлөп турган. 14-кылымдын аягында бытыранды Болгар жерлерин ''Осмон империясы'' басып алып, болгарлар массалык түрдө мусулмандаштырылып, дээрлик 500 жыл бою башкарып турган. 19-кылымдын 2-жарымынан Б-да улуттук-боштондук үчүн кыймылдар күч алып, алар Б-га автономия берүүсүн талап кылышат. 1877–78-жылы орус-түрк согушунда болгарлар Россия тарабында салгылашып, орус армиясынын жеӊип чыгышы жана Сан-Стефано тынчтык келишиминин шарты боюнча, өлкөнүн түндүгү өзалдынча Б. княздыгы болуп түзүлүп, түштүгү –
Чыгыш Румелия Түркиянын автономиялуу провинциясы бойдон калган. 1885-жылы Пловдивдеги түрктөргө каршы көтөрүлүштүн натыйжасында
өлкөнүн аймагы бириктирилип, 1908-жылы Б. өзүнүн толук көзкаранды эместигин жарыялап,
өзалдынча падышалык болуп жарыяланган.

[[File:БОЛГАРИЯ70.png | thumb | none]]-Балкан согушунда (1912–13) Б. Түркияга каршы Балкан союзун түзүүгө демилгечи болуп, анын айрым аймактарын өзүнө каратканы менен, 2-Балкан согушунда (1913) мурдагы жерлеринен айрылган. Б. 1-дүйнөлүк согушта Германия менен Австрия-Венгрия тарапта салгылашты. 2-дүйнөлүк согушта Б. алгач бейтараптык саясат жүргүзүүгө аракеттенгендиги менен, 1941-жылы Германия, Италия жана Япония ортосунда түзүлгөн Үчтүк Союз пактысына кол коюп, фашисттик блокко кошулган. 1944-жылы 9-сентябрда Б-га Кызыл Армиянын аскерлери кирип,
өлкөдө болуп өткөн мамлекеттик төӊкөрүштүн натыйжасында бийлик алмашат. 1946-жылы 15-сентябрда монархиялык башкаруу жоюлуп, Болгария Элдик Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланат. 1946–89-жылы Б. соц. өнүгүү жолун тандаган мамлекеттердин катарында ''Экономикалык өзара жардамдашуу советине'' (1949), ''Варшава келишимине'' (1955) мүчө болгон. 1955-жылы Б. БУУга мүчө болуп кабыл алынган. 80-жылдардын аягында өлкөдө башталган саясий-экономикалык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында, 1991-жылы чейин өкмөттү башкарып келген Болгария коммунисттик партиясы бийликтен кетет. 1991-жылы Б-нын жаӊы Конституциясы кабыл алынып, өлкө Болгария Республикасы деп аталат. 1996-жылы Демократиялык күчтөр союзунун өкүлү П. Стоянов президент болуп шайланган.

==Экономикасы==
 Б. – экономикасы ортоңку өнүккөн
өлкөлөрдүн катарына кирет. 1990-жылы СССР менен
болгон байланыш солгундагандан баштап өлкөдө тереӊ экономикалык кризис болгон. 1996-жылдын аягынан 1997-жылдын башынан экономикалык өнүгүү турукташа баштаган. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 61,6 млрд доллар (2004; АКШ, аны киши башына бөлүштүргөндө Европа кеӊешине кирген өлкөлөрдүн ортонку дегээлинин 1/ инен аз. Ички дүӊ продукциясында тейлөө чөйрөсүнүн
үлүшү 58,4%, өнөр-жайыныкы 30,1%, а. ч-ныкы 11,5%ти түзгөн. Өнөр-жайынын башкы тармагы: азык-түлүк, ичимдик жана тамеки өндүрүшү. Б-нын отун-энергетикасында нефть продукциялары 24,3%, жаратылыш газы 14,8%, ташкөмүр жана лигнит 38,1%, атом энергиясы 20,1%, гидроэнергия 2,7%ды түзөт. Энергия ресурстарынын (нефть, газ, ташкөмүр, ядро отуну) 70%ын сырттан, негизинен Россиядан алат. Күрөӊ көмүр жана лигнитти казып алуу 38 млн (1987) тдан 26,5 млн т га (2004) чейин кыскарган. Ошондой эле нефть (жылына 26,5 миӊ т, 2004), жаратылыш газы (333 млн ''м''3, Кара деӊиздин шельфинен) казылып алынат. 2004-жылы 42,6 млрд ''кВт·с'' электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 52%ке жакыны ЖЭСке, 40% АЭСке туура келет. Ири ЖЭСтери: «Марица-Чыгыш-2» (кубаттуулугу 1450 ''МВ''т), Варна (1260 МВт) жылуулук электр борборлору; АЭСтери: Козлодуй (3700 МВт),
«Белене» (курулууда; долбоор б-ча кубаттуулугу 2000 МВт); Рила-Родопи тоо массивиндеги ГЭС каскадына, ошондой эле Белмекен-Чаир ГЭС–ГАЭС

[[File:БОЛГАРИЯ71.png | thumb | none]]
[[File:БОЛГАРИЯ72.png | thumb | Доспат суусактагычы.]]

комплексине өлкөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын 8% туура келет. 2002-жылы 1,5 млн тонна болот прокаты, 70 миӊ тоннадай коргошун, 80 миӊ тоннадан ашык цинк, 41 миӊ тонна жез жана жез эритмеси өндүрүлгөн. Машина куруу өнөржайынан кеме куруу заводдору (Варна, Бургас, Русе), станок жана инструмент өнөржай өндүрүштөрү, байланыш, радио-телевизор, ЭЭМ (София), электртех. (Стара-Загора, Пловдив, Радомир), вагон куруу (Бургас), химия өнөржайы үчүн жабдуу
чыгаруучу ишканалары (Хасково) иштейт
(2005). Балкан жарым аралындагы эӊ ири «ЛукойлНефтхим» хим. комбинаты (жылына 10 млн тга жакын чийки нефть иштетилет), синтетикалык каучук (Пазаржик), минералдык жерсемирткичтер жана пестициддер (Димитровград, Стара-Загора, Плевен ж. б.) өнөржайлары бар. Парфюмерия-косметика, фармацевтика өнөржайларынын продукциялары экспорттолот. Жыгачты Россиядан (Коми Респ-нан) алат. Текстиль өнөржайында жылына 70–90 млн ''метр'' кездеме токулат; борборлору: София, Пловдив, Габрово, Сливен, Варна, Панагюриште. Жылына 60–70 миӊ тонна жашылча-жемиш консервасын, 57,9 миӊ тонна
өсүмдүк майын, 153 миӊ тонна кант, 83,6 млн ''литр''
шарап, 23,7 миӊ тонна тамеки өндүрүлөт (Благоевград, София, Стара-Загора, Пловдивде шарап, тамеки, жашылча-жемиш), консервалары ж. б. азык-түлүк товарлары даярдалат; көбү экспорттолот.
Б-да 1990-жылы агрардык реформа жүргүзүлүп, жеринин көп бөлүгү мурунку жер ээлерине кайтарылып, айыл чарбага жарактуу жери майдаланып, бөлүнүп кеткен. Натыйжада жер пайдаланууда олуттуу проблема түзүлгөн. А. ч-сы 2002-ж.

[[File:БОЛГАРИЯ73.png | thumb | Болгария акчасы.]]

1990-жылга салыштырмалуу 12%га төмөндөгөн. Жер ээлеринин өндүрүштүк кооперативдери, фермер чарбалары түзүлүүдө. Айыл чарбага жарактуу жери 5,3 млн ''га'' (2003), же өлкөнүн аянтынын 48% дайы; а. и. 3,2 млн ''га''сы иштетилет. Айдоо аянттарынын басымдуу бөлүгү Дунай түздүгүндө жана Жогорку Фракия ойдуӊунда (50–70%) жайгашкан. Сугат жери 800 миӊ ''га''. Бак-дарак
өстүрүү жана жүзүмчүлүк Стара-Планина жана Родопи тоолорунун этектеринде, ошондой эле Кюстендиль ойдуӊунда өнүккөн. Дан эгиндери (3,3 млн тонна буудай, 1,4 млн тонна жүгөрү, 1,0 млн тонна арпа), тоют
өсүмдүктөрү (люцерна, жүгөрүнүн жашыл массасы), күнкарама (700 миӊ тонна), тамеки, канткызылча, пахта (түш. райондорунда) айдалат. Карлови, Казанлык ойдуӊдарында, Стара-Планинанын түш. капталдарында эфир-май берүүчү
өсүмдүктөрү (роза, жалбыз, лаванда) өстүрүлөт. Роза майын өндүрүп экспорттоо боюнча Б. дүйнөдө алдыӊкы орунда (2004, 1000 ''кг''га жакын же дүйнөлүк өндүрүштүн 1/ ). Огородчулук өнүккөн. 2004-жылы 600 миӊ тонна картошка, 400 миӊ тонна помидор, 160 миӊ тонна калемпир, 130 миӊ тонна бадыраӊ, 120 миӊ тонна капуста, 80 миӊ тонна пияз, 210 миӊ тонна дарбыз жыйналган. Жемиш бактарын (алма,
өрүк, алмурут, шабдалы ж. б.) өстүрүү жана жүзүмчүлүк (400 миӊ тонна; жүзүмдөн шарап жасалат, бир бөлүгү экспорттолот) өнүккөн. Мал чарбасында майда жандык басымдуу. Кой, эчки (2004-жылы 2,4 млн баш), чочко (945 миӊ), бодо мал (701 миӊ), үйкушу (21 млн) асыралат. Өлкө табигый климаттык, маданий-тарыхый ж. б. рекреациялык ресурстарга бай. Кара деӊиз жээгиндеги климаттык курорт зоналары – Албена – Алтын-Кум – Варна жана Күнөстүү Жээк – Несебыр – Поморие – Бургас. Тоо климаттык жана бальнеол. курортторго, түрдүү спорт оюндарын өткөрүүчү жайларга жана эсалуу борборлоруна (Витоша, Рила, Пирин, Родопи тоо массивдеринин капталдарында, Струма жана Места д-нын өрөөндөрүндө) бай. Көптөгөн тарыхый, архитектураралык эстеликтер бар. Жылына 4 млндон ашык турист келет.
Б-нын аймагынан эларалык транспорт коридорлору – темиржол тармагы, автомагистралдар (Белград – София – Пловдив – Стамбул ж-а София – Солоники – Афины) өтөт. Бул жолдор

тармагы Батыш жана Борб. Европаны Жакынкы жана Ортоӊку Чыгыш өлкөлөрү менен байланыштырат. Автомобиль жолунун уз. 37,3 миӊ ''км'' (а. и. асфальтталганы 35,0 миӊ ''км''), темиржолунуку 4294 ''км'' (а. и. 4049 ''км''и европалык стандартка ээ, анын 2710 ''км''и электрлештирилген), ички суу жолунуку 470 ''км''. Дунайдагы негизги дарыя порттору: Русе, Лом. Деӊиз соода флотунун тоннажы 758,0 миӊ ''рег.бр.''-т же 1115,2 миӊ т дедвейт (2005). Башкы деӊиз порту – Бургас. Куур магистралынын уз. 2920 ''км'' (а. и. газ кууру 2425 ''км'', нефтиники 339 ''км'', нефть продукциясын өткөрүүчү куурдуку 156 ''км'').
Өлкөдө 5 эларалык аэропорт (София, Пловдив, Варна, Бургас, Горна-Оряховица) бар. Башкы авиакомпаниясы – «Bulgaria Air». Сырттан машина жана анын жабдууларын, металл жана анын эритмесин, химикаттарды, пластика, отун ж. б. алып, сыртка жеӊил өнөржайынын продукцияларын (кийим-кечек, кездеме, буткийим), металл, машина жана анын жабдууларын, нефть, нефть продукцияларын, химикаттарды, азыктүлүк товарларын ж-а суусундуктарды чыгарат. Сырткы соодасынын 50%дан ашыгы Европа Союзу өлкөлөрүнө туура келет; негизги соода шериктештери: Италия, Германия, Түркия, Бельгия, Грекия, АКШ, Франция (импорт); Германия, Италия, Россия, Грекия, Түркия, Франция, Австрия (экспорт).

==Маданияты==
 Билим берүү жана агартуу сферасындагы мамлекеттик саясат Билим берүү жана илим Министрлиги тарабынан жана билим берүү жана илим комиссиясы өлкөнүн Улуттук чогулушу тарабынан көзөмөлдөнөт. Мектепке чейинки мекемелер, мектептеги окутуунун бардык түрү жергиликтүү. бийлик менен регионалдык билим берүү инспекциясы жетектейт. Ал эми жогорку окуу жайларын ректорлор кеӊеши башкарат. Негизги регламенттик документ болуп, 1991-жылы кабыл алынган билим берүү, 1995-жылкы жогорку билим, 1999-жылкы кесиптик билим жөнүндөгү мыйзамдар эсептелет. Б-да эларалык билим берүүнүн стандарттык классификациясы ISСED– 97 кабыл алынган. Билим берүү системасы мектепке чейинки мекеме (3–7 жаш), негизги мектеп [башталгыч билим (1–4-класс), гимназиялык билимден (5–8-класс)] турат. Жаштар 16 жашка чейин акысыз жана милдеттүү түрдө билим алышат. О. эле орто билим (9–12-класс) алуу да киргизилген. Орто адистештирилген окуу жайлары 6–8-класстын жана орто мектептин билим базасында жүргүзүлөт. Б-да 42 университет жана 9 коллеж бар. Ири университеттери: Климент Оридский атн. (1888-ж. негизделген София), Паисия Хиландарский атн. (1961, Пловдив), Ыйык Кирилл жана Мефодий атн. (1971, Велико-Тырново), Аскер Академиясы, улуттук жана дүйнөлүк
чарбалар унивеситети, жогорку медициналык институт. БИА иштейт. Өлкөдө 400дөн ашык китепкана (а. и. 49

ири), 220дан ашык музей (а. и. «Шипка-Бузлужа» улуттук музейи, Несебыр, Копривштица, Арбанаси ж. б. шаар-музейлер) бар.
М а с с а л ы к м а а л ы м а т к а р а ж а тт а р ы да жакшы өнүккөн. Негизи гезиттери:
«24 саат», «Эмгек», «Дума», «Народна младеж»,
«Стандарт», «Монитор», «Демокрация». Радиоуктуруу 1929-жылдан (белгилүү каналдары: «Хоризонт», «Христо Ботев», «Радио Нэт», «Дарик Радио»), телекөрсөтүү 1959-жылдан жүргүзүлөт. 1999-жылдан менчик канал К 2, Б. телеграф агентчилиги (Българска телеграфна агенция – БТА, 1898-ж. негизделген) иштейт. Б-нын медиарыногу чет элдик капиталга (Германия, Швейцария) көзкаранды.
Б-нын а д а б и я т ы славян адабияттарынын ичинен эӊ байыркы адабият. Өлкө христианчылыкты кабыл алгандан кийин 9-к-дын 2-жарымында пайда болгон. Алгачкы диний текстерди агартуучулар Кирилл жана Мефодий түзгөн. Байыркы адабияты Б-нын 1-падышасы Б. Симеондун (893– 927) тушунда өсүп өнгөн. Бул мезгилде Климент Охридскийдин жыйнактары (сыйынуу, ыйыктардын панегириктери), Константин Преславскийдин (ыр менен жазылган сыйынуу), Иоанна Экзарханын, Черноризца Храбранын (трактаттары) жарык көргөн. 1018–1186-ж. (Византия бийлик кылган мезгилде) ад-т өсүшүн токтоткон. 14-к-да жаӊы өсүш башталып, Евфимий жана анын окуучулары Григорий Цамблак жана Константин Костенеческийлер адабиятка чоӊ салым кошушкан. Ад-ттын жаӊы этабы улуттук кайра жаралуу менен байланыштуу. Поэзия ургалдуу
өнүгүп, 1-болгар журналы «Любословие» (1844)
чыккан. Б-нын ад-тынын өнүгүшүнө орус адабияты
чоӊ таасир тийгизген. 1917–23-жылдардагы ревалюция адабиятка чоӊ таасир эткен. Экинчи дүйнөлүк согуштан коммунисттик режим кулаганга чейин (1989жылдын аягы) Б. адабияты, соц. талаптын басымы астында келген, бирок көптөгөн жазуучулар жасалма шаблонго каршы турушкан. Учурда ад-тынын негизги темасы улуттук каада-салт жана акыл-ой байлыгы болууда. 21-кылымдын башталышында адабияттагы кризисти жоюу тенденциясы байкалууда. Прозасында коррупцияга, кылмыштуулукка ж. б-га анализ берүү колдонулууда.
«Аялдар» адабияты активдүү өнүгүүдө.
Өлкөнүн аймагындагы байыркы эстеликтер (карапа, кооз буюмдар ж. б.) неолит дооруна (б. з. ч. 6-миӊ жылдык чен) таандык. Коло жана темир доорундагы курулуштар дольмендер тарабынан курулган. Фракия мад-тынын курулуштарынан өтө сейрек кездешүүчү эстеликтери (Казанлык аймагында) сакталган. Фракия мурасын Вылчитрына, Рогозена алтын, Панагюриштен казыналары (б. з. ч. 4-к-дын аягы – 3к-дын башы) толуктайт. Казанлыктан анча алыс эмес жерден Одрис падышалыгынын борбору Севтополистин (б. з. ч. 4–3-к.) калды
гы сакталган. Анда суу куурлары, цитадель сарайы менен табылган. Археол. табылгалар (карапа, монета, коло жана баалуу металлдардан жасалган буюмдар) Фракия менен Грекия тыгыз байланышта экенин күбөлөндүрөт. Коргонуу үчүн курулган курулуштардын калдыктары Софияда, Пловдивде, Варнада, Ивойловградка жакын ж. б. жерлерде сакталган. Булар курулуш техникасынын жогорку деӊгээлде өнүккөнүн далилдейт. Эрте византия доорунда христиан храмдары пайда болуп, живопись менен кооздолгон. Биринчи болгар падышалыгы (680–1018) пайда болгондон баштап Б-нын искусствосу калыптана баштайт. Ал доордун алгачкы архитектура эстеликтери таш чептеринин калдыктары жана Плиска менен Преславдагы сарайлар (9–10-к.). Экинчи болгар падышалыгы мезгилинде (1187–1396), Тырново көркөм искуствонун негизги борборуна айланган. Тырноводогу бул көркөм мектеп 9–10-кылымдагы архитектурага караганда курулуштардын чакандыгы жана декорациясы менен айырмаланат. 13–14-кылымда болгар живописи менен миниатюрасы гүлдөп өнүгөт. Осмон түрктөрү басып алгандан кийин мурдагы маданий мурастардын көпчүлүгү жок кылынган. 18–19-кылымдарда болгар улуттук искусствосу
өнүгө баштаган. Ал доордо Риль монастырынын 3 корпусу (1816–19; Алекси Рилец), чиркөө, кербен сарайлар тургузулган. Сүрөт өнөрүнүн алгачкы өкүлдөрү жерг. көркөм мектептерден таасирленишип, икона тартышса, 19-кылымда диний сүрөт канондорунан бошоно башташкан. Белгилүү сүрөтчүсү Захарий Зограф замандаштарынын портретин тартып, реалдуу турмушту
чагылдырган. Экинчи болгар падышачылыгы мезгилинде биротоло Византияга көзкаранды эмес өзалдынча искусство калыптанат. Тырноводо (учурда Велико-Тырново) таштан падыша сарайы, көптөгөн храмдар, чиркөөлөр, «Баба Вида» (12–14-к; Видинда) капкасы салынган. Осмон түрктөрүнүн эзүүсүнөн бошонгондон (1878) кийин, искусствосуна, архитектурасына акырындап европалык көркөм сүрөт процесси кире баштаган.
Өлкөнүн жаӊы борбору Софиянын хан сарай, улуттук театр, Александр-Невскийдин храмэстелиги пайда болуп, аянттары жана парктары монументтер менен кооздолгон. Архитектурасында экллектизм, неоклассицизм, улуттук романтизм тенденциялары пайда болуп, функционализм
өнүгөт. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин шаар куруу башталып, шаарлары реконструкцияланып, жаӊы өнөржайлуу шаарлар (Димитровград, Мадан ж. б.) өсүп чыкты. 20-кылымдын 2-жарымынан искусство улуттук каада-салт жана жаӊы тенденциялар менен коштолуп өнүгүүдө. 21-кылымдын көрүнүктүү живописчилери: Д. Казаков, И. Кирков, С. Русев, графикчилери: Р. Скорчев П. Чуклев, С. Стоилов, скульпторлор: Л. Далчев, В. Минеков, В. Старчев, Г. Чапкынов.
М у з ы к а с ы н д а улуттук музыка чоӊ
роль ойнойт. 9-кылымдан чиркөө ырлары өнүгүп кел
ген (Византиянын таасиринде). Ионна Кукузелянын аты менен чиркөө ыры өтө байланыштуу. 21-кылымдын башталышына чейин чиркөө-ыр мектеби сакталган. Учурдагы музыкасы 19-кылымдын 3-жарымынан өнүккөн. Алгач чет элдик музыканттардан (негизинен чехтер) таасирленишкен. 1880-жылы Софияда 1-өз алдынча оркестр (Гвардия) түзүлгөн. 1890–92-жылы опера труппаларын түзүүгө аракеттенишкени менен хор коллективдери пайда болгон. Улуттук композиторлор мектебин Э. Маналов (1-болгар «Кайырчы» операсынын автору), А. Букорештлиев, А. Морфов, П. Пипков, Н. Атанасов (1-болгар симфониясынын автору, 1912) негиздешкен. Д. Христов фольклор музыкасын негиздесе, Г. Атанасов операны («Гергана», «Цвета») уюштурса, 1908-ж. труппа түзүлгөн. Болгар вокалдык мектеби дүйнөгө таанымал. Б-да опера театрлары (София улуттук, Стара-Загорадагы мамл., Пловдивде мамл.), камералык опера (Благоевградда), опера театрлары (Бургас, Русе), музыкалык-драма театрлары (Велико-Тырново), Б-нын радио жана телекөрсөтүүсүнүн симфониялык оркестри, С. Обретенов атн. хор капелласы ж-а коллективдери иштейт. 1946-жылы болгар композиторлор, 1965-жылы болгар музыкалык ишмерлер союздары, 1921-жылы Болгария мамлекеттик музыкалык академиясы, 1948-жылы БИАнын астында музыка институту ачылган. Б. Христов атындагы жаш опера ырчылар, Г. Димитров атн. май хор, «Алтын Орфей» эстрада ырчылар конкурстары, Варна жайы (1926), Руседеги март музыка күндөрү (1961), София муз. аптасы (жыл сайын, 1970) фестивалдары өткөрүлөт.
Улуттук т е а т р өнөрү 19-к-дын ортосунан
өнүгө баштаган. 1840-жылы улуттук мектептерде болгар тилинде драмалык диологдор коюлуп келген. 1856-жылы театрлаштырылган оюндар Ломе жана Шуменде көрсөтүлгөн. 1881-жылы алгачкы профессионалдык (Пловдивде), 1888-жылы «Основа» Болгар улуттук театры, 1892-жылы драма труппалары (учурда «Иван Вазов» театры), Улуттук актёрлор мектеби жана драматургия түзүлгөн. 1897–1905-жылы көчүп жүрүүчү театрлар (Роза Попова ж. б.) пайда болгон. Москва көркөм театрынын актёру Н. О. Массалитинов (Улуттук театрда 1925–61-ж. иштеп 1944-ж. чейин көркөм жетекчи, студия мектебин түзгөн), жазуучулар И. Йовков, С. Л. Костов, Р. Стояновдор м-н бирдикте иштеп, болгария драматургиясынын
өсүшүнө зор салым кошкон. 1945-жылы Софияда Улуттук жаштар театры, 1946-жылы коллективдүү куурчак театр, 1948-жылы мамлекеттик жогорку театр окуу жайы (учурда театр жана кино искусство улуттук академиясы), 1950–60-жылдары бир нече театрлар («Болгар армиясы», «Апостол Карамитев», сатира театры ж. б.) ачылган. Белгилүү актерлору: М. Дупаринова, А. Карамитева, И. Кондов, Т. Массалитинова, С. Славова ж. б. «Сфумато» театр мектеби, «За каналом» шаардык кичи, «La Strada», «Ателье 313» театрлары (баары София

да) иштейт. Режиссёрлору – И. Добчев, М. Младенова, С. Камбарев, А. Морфов, С. Москов. Софияда, Пловдивде, Варна ж. б. шаарларда театр фестивалдары өткөрүлөт.
Алгачкы к и н о с у эл алдында 1897-жылы эле
көрсөтүлгөн. 1900–10-жылдыры даректүү картиналары жаралган. 1915-жылы театр актёру В. Гендов «Сыпайы болгарин» комедиясын тарткан. 1919-жылы
«Лунафильм» АК, 1939-ж. 1-мамлекеттик кино ишканасы «Болгария иши» түзүлгөн. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, 1950-жылы толук метраждуу фильмдер «Бүркүт Калин», «Тревога», «Сентябрь баатырлары», «Эзүү алдында» ж. б. тартылган. 1972-жылы «Дөшү же балка» (СССР жана Германия менен бирдикте), 1979-жылы «Барьер» фильмдери Москвада өткөн кинофестивалда байгелүү орундарга жетишсе, «Сүйүү» фильми (1972) баш байгеге ээ болгон. 1990-жылы чет өлкөнүн жардамы менен И. Ничев («Иван жана Александра», «Бай Ганьо Европада жүрөт» ж. б.), Л. Тодоров («Жүгүргөн иттер», «Бир шалпаӊ кулактын сүйүү жайы», «Эмилинин достору»), Дюлгеров («Кара
чабалекей») кино жаратышкан. А. Кулев 2002-жылы
«Госпожа Динозавр», К. Бонев «Кечээки тамакты ысытуу керек» (Македония м-н бирдикте), 2003-жылы «Кудай бизди көрүш үчүн көктөн түштү» фильмдери (Франция м-н бирдикте) тартылган. 1961-жылдан Варнада кинонун улуттук фестивалы, 1979-жылдан анимация киносунун эларалык фестивалы ж. б. өткөрүлөт. Софияда Улуттук киноборбор жана синематика иштейт.
Байыртадан эле Б-да спорт мелдештери, ат
үстүндө ойноо, оор нерсе көтөргөн, акробатиканы, аркан менен басканды, пантомима, куурчак оюндарын көрсөткөн труппалар болгон. Бул у л у т т у к ц и рк көркөм өнөрүнүн пайда болушуна алып келди. 1886-жылы Софияга япон труппасы келип, 1-жыгач циркти курган. 1910-жылы Панайотов цирк мектебин түзүп, анда Я. Георгиев, Е. жана А. Пырвановдор, П. жана Г. Пенчевдер, Т. Пиронков, А. Димитров билим алышып, кийинчерээк өз труппаларын түзүшкөн. 1920-жылы Л. Добрич дүйнөлүк атакка «Өлүм трапециясы» номери менен жеткен. 1957-жылы цирктин туруктуу имараты курулуп, 1990-жылдан мамлекеттик цирк иштейт. Белгилүү цирк артисттери: клоун В. Козаров, жонглёр А. Божилов, гимнасттар Пановдор, акробаттар Пырвановдор, эквилибрист А. Балканский, иллюзианист Х. Евстатнев. 1990-жылдан менчик цирк-шапито иштейт.
Ад.: География на България. София 1997. Ч. 1: Физическая география; ''Литаврин Г. Г''. Византия, Болгария и Древняя Русь (IX – нач. XII в.). М., 2000; Христианство в странах Восточной, Юго-Восточной и Центральной Европы на пороге второго тысячелетия. М., 2002; История литератур западных и южных славян. М., 1997 – 2001. Т 1–3; ''Игов С''. История на българската литература, 1878–1989. София, 2001. [[Category: 2-том ]]

БОЛИВИЯ

2025-04-04T05:38:48Z

АУ Үсөн:

''' БОЛИ́ВИЯ''' , Б о л и в и я Р е с п у б л и к а с ы –
Түш. Американын борб. бөлүгүндөгү мамлекет. Түндүгүнөн ж-а түн.-чыгышынан Бразилия, түш.чыгышынан Парагвай, түштүгүнөн Аргентина,
түш.-батышынан ж-а батышынан Чили ж-а Перу м
-н чектешет. Аянты – 1098,58 миӊ ''км''2. Калкы 9,2 млн (2005); кээ бир маалыматтар
[[File:БОЛИВИЯ77.png | thumb | none]] б-ча 9,0 млн. Расмий ж-а сот бийлигинин борбору – Сукре, анык борбору – Ла-Пас ш. (өкмөт жайгашкан). Мамл. тили – испан, аймара, кечуа тилдери. Адм.-аймактык жактан 9 департаментке бөлүнөт (табл.). Акча бирдиги – боливиано. Б. БУУнун, Эларалык валюта фондунун, Америка мамлекеттери уюмунун, Латын

<table>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2001)</table>
Америкасы интеграциялык биримдигинин, Риоде-Жанейро тобунун мүчөсү.
Б. – унитардык мамлекет. Башкаруу форма-
сы – президенттик республика. Мамлекет ж-а
өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу Улуттук Конгресс (Сенаторлор ж-а Депутаттар палатасы).
Саясий партиялары: Улуттук рев-ялык кыймыл, Социализм үчүн кыймыл, Солчул рев-ячыл кыймыл, Республикалык жаӊы күч.
Өлкөнүн 2/3
бөлүгүн дөӊсөөлүү түздүк ээлеп
түн.-чыгышты көздөй жайык дарыя өрөөндөрү жатат. Чыгыш жагы Пантанал ойдуӊуна өтөт. Батышы м-н түш.-батышында (аймагынын 1/ ) Анд тоолор жатат. Тоолуу аймагынын басымдуу бөлүгүн тоо аралык Альтиплано платосу (бийикт. 4500 ''м'' ге чейин) ээлейт. Батыш Кордильерадан чыгышты карай Сахама тоосу (бийикт. 6520 ''м'') созулуп жатат. Альтиплано платосунун түш. жагын бийикт. 6020 ''м'' ге жеткен Кордильера-де-Липес тоосу, чыгышты көздөй Борб. Кордильера, а. и. Кордильера-Реаль (бийикт. 6550 ''м'' – Б. эӊ бийик чокусу, Анкоума тоосу) тоосу жатат. Тайпактоонун климаты тропиктик бийик тоолуу, кургак (орт. айлык темп-расы 3°Сден 11°Сге чейин, жылдык жаан-
чачыны 150–600 ''мм''). Анд тоолорунун чыгыш
капталдарына ландшафттык бийиктик алкактуулугу (жаан-чачыны 2000 ''мм''ге чейин) мүнөздүү. Чыгышындагы түздүктөрдүн климаты тропиктик (айлык орт. темп-расы 17°Сден 28°Сге
чейин, жаан-чачын 800–1000 ''мм''). Батышында-

[[File:БОЛИВИЯ78.png | thumb | Бийик тоолуу чөл. Арткы планда Альтиплано.]]

гы дарыялары Альтипланонун ички алабына (Бени, Маморе, Гуапоре) Чыгышы Атлантика океанынын алабына кирет. Туздуу Койпаса көлүнө Баррас, Лаука ж. б. суулар куят. Б-да суусу мол Бени, Маморе, Гуапоре д. бар. Негизги дарыясы – Пилькомайо. Пантанал саздуу ойдуӊу м-н Парагвай д. агып өтөт. Өсүмдүктөрү түш.-батыштан түн.-чыгышка карай (чөл
өсүмдүктөрүнөн гилеяларге чейин) өзгөрөт. Аян-
тынын 40%тен ашыгын баалуу жыгачтарга бай токой массиви ээлеп, дарактын 2 миӊден ашык түрү кездешет. Коргоого алынган 17,8 млн ''га'' жерде 36 корук бар, анын 12си улуттук парк, ирилери: Каа-Лья, Мадиди, Ноэль-Кемпфф-Меркадо; Исиборо-Секуре – ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген.
Калкынын көпчүлүк бөлүгүн кечуа ж-а айма-
ра индейлери түзөт. Алар Пуна бөксөтоосунда ж-а бийик тоолуу өрөөндөрдө жашашат. Орт. жыштыгы 1 ''км''2га 8,4 киши. Католик динин (95%) тутат. Калкынын жашынын орт. узакты-
гы: эркектериники – 61,8, аялдарыныкы – 66 жаш. Шаар калкы – 58%. Ири шаарлары: Санта-Крус, Кочабамба, Оруро, Потоси.

[[File:БОЛИВИЯ79.png | thumb | Ла-Пас шаарынын жалпы көрүнүшү.]]

Б-нын аймагында байыртадан эле индей уруулары жашап келген. 2–6-к-дарда бул жерлерде
өнүгүү жогорку деӊгээлде болгон. 4-к-да аларды инктер багындырып алышкан. 1523–38-ж. инктерди испандыктар басып алып, аймакты колонияга айландырган. 1542-жылдан Перу вицекоролдугунун, 1776-жылдан Ла-Плат вице-королдугунун курамына кирип, Жогорку Перу аталып калган. Жогорку Перу Испаниянын Түш. Америкадагы эӊ негизги экон. борбору эле. Потосидеги күмүш кени ал учурда дүйнөдөгү эӊ ири кен болгон. Кендерде индей-митайостор милдеттүү түрдө иштешкен. Индейлер колониячыларга каршы айыгышкан күрөштөрдү жүргүзүшкөн (Ту пак Амаруну н башчылыгы м-н бол гон көтөрүлүш өзгөчө белгилүү). 1810–26-ж. көзка-

[[File:БОЛИВИЯ80.png | thumb | none]]
ранды эместик үчүн болгон күрөштүн натыйжасында Жогорку Перу С. ''Боливардын'' аскерлери тарабынан колониялык эзүүдөн кутулуп, 1825-ж. анын урматына көзкаранды эмес, Боливия мамлекети жарыяланган. 19-к-дын ортосунан өлкөгө
чет элдик, айрыкча англ. капитал келе баш-
тайт. 1879–83-ж. Б. Чили м-н согушуп, территориясынын бир бөлүгүнөн ажырайт да Тынч океанга чыга албай калат. 19-к-дын аягында Б-да калай кендери ачылып, бирок аларды чет
өлкөлүк монополиялар ээлеп алган. 1932–35-ж. Б. м-н Парагвайдын ортосунда согуштун жыйынтыгында, Б. Чако аймагында нефть чыгуу-
чу жерлеринен ажыраган. Экинчи дүйнөлүк со-
гуштан кийин ар түрдүү аскердик ж-а саясий топтор арасында бийлик үчүн узак жылдарга созулган күрөш жүргөн. 1952-ж. өлкөдө рев-я болуп, калай кендери мамлекеттештирилип, агрардык реформа жүргүзүлгөн. 80-жылдардын башында Б-да саясий туруксуз абал өкүм сүргөн. 1985-ж. шайлоодон кийин өлкө президенттик башкарууга өткөн. 1993-ж. шайлоодо президенттикке талапкерлердин бири да жетиштүү добушка ээ боло албай, Улуттук конгресстин чечими
м-н Гонзало Санчес Бустаманте де Лосада президент болуп шайланган (2002-ж. кайра шайланган). Ал нефть ж-а газ тармактарын менчиктештирүүнү баштаган. 2003-ж. көпчүлүк боливиялыктар үчүн агрессор катары саналган,
Чилинин аймагы аркылуу газды экспорттоого каршы башталган элдик көтөрүлүштүн жүрүшүндө президент өлкөнү таштап качып кетүүгө аргасыз болгон. Бийликке вице-президент К. Меса келген. 2004-ж.
өлкөдө газ ж-а нефть б-ча элдик референдум өткөрүлүп көпчүлүк добуш м-н бул тармактар мамлекетке кайтарылган ж-а чет өлкөлөргө Перунун порттору аркылуу экспорттоло баштаган. Экономикасынын негизин тоокен өнөржайы түзөт. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 22,3 млрд доллар (2004; АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 2600 долл ардан ту ура келет. ИДПдагы өнөржайдын үлүшү 33,2%, а. ч-ныкы 15%,
тейлөө чөйрөсүнүкү 51,8%
(2004). Сурьма (2,3 миӊ т, дүйнөдө 1-орунда), калай (13,2 миӊ т, дүйнөдө 5-, Латын Америкасында 2-орунда), күмүш (460 т, 10-орунда), вольфрам (474 т), висмут, Түш. Америкадагы казылып алынган алтындын 10%. Жаратылыш газы (4,1 млрд ''м''3, 2004), нефть (2,16 млн т) казылып алынат. 2004-ж. 3,9 млрд ''кВт·с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Ири өнөржай борбору – Ла-Пас ш. Анда тамак-аш, текстиль тигүү, булгаары-буткийим, целлюлоза-кагаз, полигр., курулуш материалдар өнөржай ишканалары иштейт.

[[File:БОЛИВИЯ81.png | thumb | Бийик тоо аркылуу өткөн кара жол.]]

[[:File:БОЛИВИЯ82.png]]
[[File:БОЛИВИЯ82.png | thumb | Боливия акчасы.]]

жараксыз. А. ч-га жарактуу жери 26,6%, а. и. 24,4% жайыт, 2% айдоо аянты. А. ч. продуктусунун 3/ бөлүгүн жашылча өстүрүү берет. Негизги өсүмдүктөрү: соя (1,04 млн т, 2002), балкамыш (4,3 млн т), кофе (25 миӊ т), жүгөрү (725 миӊ т), шалы (248 миӊ т), күнкарама (194 миӊ т), пахта, жемиштер (негизинен цитрус өсүмдүктөрү, банан). Гевея ширеси, хинна дарагынын кабыгы чогултулат. Антиплано платосунун айдөш капталдарында тектир дыйканчылыгы (жүгөрү, арпа, буудай, таруу, буурчак, картөшкө) өнүккөн. Бодо мал (2000, млн) 6,4; кой 7,8; чочко 1,2; бийик тоолуу райондорунда лама, альпака, кой асыралат. О. эле а. ч-нда наркотик өсүмдүктөрүн өстүрүү (Чыгыш Кордильеранын этегинде) маанилүү орунду ээлейт. Анын аянты 24 400 ''га'' (дүйнөдө 3-орунда).
Өлкөнүн экономикасынын 50% наркобизнеске көзкаранды. Темиржолунун уз. 3519 ''км'' (2004), автомобилдики 53,8 миӊ ''км'' (а. и. 13 миӊ ''км''и асфальтталган). Ички суу жолунун уз. 10 миӊ ''км'' (Орьенте д.). Титикака көлүндө үзгүлтүксүз кеме жүрөт [Гуаки ж-а Пуно (Перу) портторунун ортосунда]. Газ куурунун уз. 4,86 миӊ ''км'', нефтиники 2,5 миӊ ''км'', азык-түлүк ташылчу куурдуку 1,6 миӊ ''км'' (2004). Б-да 16 аэропорт, 3 улуттук, 11 чет өлкөлүк авиа компания иштейт. Сыртка жаратылыш газын, соя ж-а анын продуктуларын, түстүү металлдарды (калай, сурьма, вольфрам, висмут), цинк, коргошун, жез концентраттарын, алтын, иштетилбеген жыгач чыгарат. Сырттан машина ж-а анын жабдууларын,
чийки зат ж-а полуфабрикат, хим. товарларды,
нефть, азык-түлүк алат. Негизги соода шериктештери: Бразилия (экспорт, импорт), АКШ (экспорт, импорт), Венесуэла, Аргентина, Перу (экспорт, импорт) ж-а Чили.
Б-да алгачкы мектептери 16-к-да пайда болгон. 1825-ж. республика орногондон кийин ак сөөктөр мектеби пайда болгон. 1874-ж. милдетүү башталгыч билим ж-дө мыйзам чыгарылган. 1955-ж. билим берүү ж-дөгү реформага ылайык 7–14 жашка чейинки балдарды милдетүү түрдө окутуу киргизилген. Китепкана, музей, опера-балет театрлары өнүгө баштаган. 18-к-га
чейин айрым тарыхый чыгармалар гана пайда болгон. Өлкө көзкарандылыктан кутулгандан
кийин гана (1826) Б. ад-ты европ. романтизмдин таасири астында өсүү жолуна түшкөн. Р. Х. Бустаманте, Н. Галиндо, Н. Агирре, Х. Х. Мора ж. б. ошол кездеги көрүнүктүү акын-жазуу-
чулары болгон. Чыгармаларында индейлердин оор турмушу, эркиндикке болгон күрөшү, ж. б. социалдык маселелери сүрөттөлгөн. Р. Хаймес Фрейре, Ф. Тамайо, Г. Рейнольдстун ырлары башкалардан музыкалуулугу м-н айырмаланган. 20-к-да проза жанры индихенизм багытында
өнүккөн. Буга А. Аргедас, Х. Мендос, А. Сеспе-
дес, Х. Лардын чыгармалары мисал боло алат. 19-к-дан баштап сүрөт өнөрү, живопись, графика, арх-ра өнүгө баштаган. Европ. стилдеги мекеме-ишканалардын, турак-жайлардын саны көбөйгөн. Таш ж-а кыштан (саман кошулган) курулган индейлердин «кинча» тибиндеги (каркас сыяктуу) храм, чиркөөлөрү сакталып калган. Сан-Франсиско (арх. Х. Агустин, Ф. Чаваррия), Сан-Лоренсо (фасад,1728–44), Ла-Компанья (фасад, 1700–07) чиркөөлөрү бар. Ошол мезгилдеги мастерлер бир эле убакта арх-лык ж-а скульптуралык милдетти аткарышкан. Кийин арх-ра классицизм багытында өнүккөн. Потосидеги собор (1809–36, арх. М. де Санауха), Ла-Пасдагы Өкмөт үйү (1853, 1883-ж. кайра курулган, арх. Н. дель Прадо) ири имараттарынын бири болгон. Чукисака, Потоси, Кольяо деп аталган үч Сүрөт борбору бар. Б. Битти, Д. де Оканья, Д. Киспе, Д. Нуньеса, Ф. Мартинеса, Х. Пасторелло, Х. Франсискус сыяктуу ж.б. таланттуу сүрөтчүлөр живопись жанрына көбүрөөк көӊүл бурушкан. 1940–50-жылдары арх-ра интернационал стилине өтө баштаган, кийин 1960–70-жылдары типтүү проектиге негизделген. Музыка өнөрүндө негизинен креоль ж-а индей салтын сактаган. Перу, Эквадор, Аргентинанын Түн.-Батыш тарабындагы элдердин музыкасына жакын. Театрлаштырылган оюнзоок фестивалдары көбүрөөк өткөрүлөт. «Диарио», «Пренса», «Расон», «Мундо», «Периодико опиньон» сыяктуу күн сайын чыгуучу көлөмдүү гезиттери, «Радио насьонал де Боливиа» радиостанциясы ж-а телекөрсөтүүсү (1970), өкмөттүк информациялык агентчиликтери бар.
Ад.: ''Лукашова Е. Н.'' Южная Америка. М., 1958; ''Сашин Г. З.'' Боливия: Очерки новейшей истории. М., 1976.

[[Category: 2-том ]]

БИОТҮРДҮҮЛҮК

2025-04-04T05:36:16Z

АУ Үсөн:

''' БИОТҮРДҮҮЛҮК''' – түрлөрдүн өкүлдөрүнөн турган тирүү организмдердин, өсүмдүктөрдүн жыйындысы. Биотүрдүүлүк көп түрдүүлүккө ээ болуп, айлана- чөйрөдөгү ар түрдүү экологиялык факторлордун таасирине туруктуу келет. Айлана-чөйрөдөгү шарттар оптималдуу, ресурстар жетиштүү болсо анда түрдүн курамы өтө бай болот. Ошондой эле, Биотүрдүүлүк курамы тарыхый эволюциялык жактан калыптануу убактысына да байланыштуу. Жаш, жаӊы калыптанып жаткан ж-а адамдын тиричилик аракетинин натыйжасында пайда болгон биоценоздор (айдоо аянттары, каналдар, суусактагычтар) түрлөрдүн курамына жарды келет. Организмдердин көп түрдүүлүгү ал жердеги чөйрөлөрдүн ар түрдүүлүгүнө жараша болот. Суунун жээктери, эки ландшафттын чектешкен жерлери ж. б. аймактар адатта көп түрдүүлүккө ээ. Тирүү организмдердин чөйрөсү параметрлерин ''абиота факторлору'' м-н бирге, ал жердеги организмдердин тиричилик аракетинин жүрүшү да аныктайт. Анткени, организмдердин түрлөрү бири-бири м-н трофикалык ж-а тоникалык тыгыз байланышта болот. Биоценоздогу түрлөрдүн запасы канчалык көп болсо, биоценоз айлана-чөйрөдөгү тынымсыз таасир этүүчү ар кандай экологиялык факторлорго туруктуу болот. Айрым учурда саны аз кездешкен түрлөр (биоценоздо кайра калыптануусунан кийин) доминанттык абалга жетип, биоценоздун туруктуулугунун сакталышын камсыз кылат. Айлана-чөйрөдөгү жашоо шарттар канчалык өзгөчө катаал болсо, анда ал жердеги түрдүк курам ошончолук жарды, ал эми особдордун саны өтө жогору болот. Биоценоздун туруктуулугу түрдүк курамдын бай болушу м-н тыгыз байланышып, көп түрдүүлүк канчалык жогору болсо, ал жердеги жаратылыш системалары (шалбаалар, токойлор, көлдөр ж. б.) экологиялык теӊ салмактуулукка ээ болуп, ар кандай экологиялык факторлордун таасирине чыдамдуу келет.

''Ж. Карамолдоев.''
[[Category: 2-том ]]

БИОТҮРДҮҮЛҮК КОНВЕНЦИЯСЫ

2025-04-04T05:35:52Z

АУ Үсөн:

''' БИОТҮРДҮҮЛҮК КОНВЕНЦИЯСЫ''' – глобалдык деӊгээлде каралган эл аралык экологиялык макулдашуулардын бири. 1992-жылы 5-июнда Рио-де-Жанейро шаарында (Бразилия) кабыл алынып, күчүнө 1993-жылы 29-декабрда кирген. Конвенциянын негизги максаты – планетадагы биотүрдүүлүктү, башкача айтканда экосистеманын ар түрдүүлүгүн ж-а компоненттерин сактоо, ресурстардан алган пайданы калыс ж-а теӊ укукта бөлүштүрүү, технологияны туура колдонуу, каржылоо. Конвенция биотүрдүүлүк компонентеринин бардыгына («Юрисдикция сферасы» статьясы боюнча) улуттук юрисдикция чегинде (конвенцияга катышкан өлкөлөргө) таралат. Биотүрдүүлүк конвенциясы боюнча катышуучу тарап биотүрдүүлүктү туруктуу колдонуу ж-а сактоо боюнча өзүнүн улуттук стратегиясын, планын ж-а программаларын сектордук, сектор аралык деӊгээлде иштеп чыгышы зарыл. Конвенциянын кээ бир жоболорунда табигый ж-а жасалма шарттарда биотүрдүүлүктү сактоо чаралары, ошондой эле конвенция чегинде мамлекет аралык кызматташуулар каралган. Ар бир тарап конвенциянын максатына жетиш үчүн жүргүзүлгөн иш-чараларга кеткен каражатты улуттук деӊгээлде мойнуна алышы талап кылынат. Бирок, өнүгүп келе жаткан мамлекеттерге конвенция боюнча жоопкерчиликти аткарыш үчүн жаӊы ж-а кошумча каражат булактары (өнүккөн мамлекеттер ж. б. аркылуу) каралган. ''Б. Үсөнканов.''
[[Category: 2-том ]]

БИР ГАЗАН СЫМАЛДАР

2025-04-04T05:35:21Z

АУ Үсөн:

''' БИРГАЗАН СЫМАЛДАР''' , к а л а к б у т т у у л а р (Pelеcaniformes) – сууда сүзүүчү куштар түркүмү. Бардык калак буттууларга 4 манжа
[[File:БИРКАЗАНСЫМАЛДАР11.png | thumb | none]]
сын бириктирүүчү жаргакча мүнөздүү. Алкым баштыкчасы болот. Жүнү калыӊ, нык, көп түрүнүн үйүрдүк көркү бар. Алардын 6 тукуму, 55 түрү белгилүү, КМШ өлкөлөрүндө 8 уялоочу, 3 келгин түрү кездешет. Деӊиз ж-а көлмө жээктерине байырлоочу колониялуу куштар. Моногамдар жумурткасын ургаачысы ж-а эркеги алмак-салмак басып чыгарып, балапандарын багып өстүрүшөт. Негизги азыгы – балыктар ж. б. суу жаныбарлары. ТКЭСтин Кызыл китебине 5 түрү ж-а 1 түрчөсү киргизилген.
[[Category: 2-том ]]

БИР ЖЫЛДЫК ТОЮТ ӨСҮМДҮКТӨРҮ

2025-04-04T05:34:33Z

АУ Үсөн:

'''БИР ЖЫЛДЫК ТОЮТ ӨСҮМДҮКТӨРҮ, ''' к. ''Тоют өсүмдүктөрү''.
[[Category: 2-том]]

БИР ЖЫЛДЫК ТОЮТ ӨСҮМДҮКТӨРҮ

2025-04-04T05:34:04Z

АУ Үсөн:

, к. ''Тоют
өсүмдүктөрү''.
[[Category: 2-том ]]

БИР КАЛЫПТА ЖЫЙНАЛУУЧУЛУК

2025-04-04T05:33:42Z

АУ Үсөн:

''' БИР КАЛЫПТА ЖЫЙНАЛУУЧУЛУК''' , к. ''Жыйналуучулук.''
[[Category: 2-том ]]

БИР КӨӉДӨЙЛҮҮ ГИПЕРБОЛОИД

2025-04-04T05:33:20Z

АУ Үсөн:

''' БИР КӨӉДӨЙЛҮҮ ГИПЕРБОЛО́ИД''' , к. ''Гиперболоид.''
[[Category: 2-том ]]

БИР МААНИЛҮҮ ФУНКЦИЯ

2025-04-04T05:32:57Z

АУ Үсөн:

''' БИР МААНИЛҮҮ ФУ́НКЦИЯ''' – аныкталуу облусунан алынган аргументтин ар бир маанисине бир гана маани туура келүүчү функция. Мисалы, ''y=x''2, ''y=sin x'' функциялары (− ∞, + ∞) аралыгында бир маанилүү. Ал эми ''n'' аргументтин маанилеринин ар бир жыйындысында ''z''тин бир гана мааниси табылса, анда ''z=f(x''1'', x''2'', ..., xn'') Бир маанилүү функция деп аталат. Мисалы, ''z=x''2+''y''2 бүткүл ''OXY'' тегиздигинде Бир маанилүү функция ''Z''=± 1 – ''x''2 + ''y''2 функциясы 16–100 ''x''2+''y''2�1 тегерегинде Бир маанилүү функция эмес.

Ад.: Кудрявцев Л. Д. Курс математического анализа. Т. 2. М., 1981.
[[Category: 2-том ]]

БИР МИӉ ТОГУЗ ЖҮЗ ОН АЛТЫНЧЫ ЖЫЛДАГЫ КӨТӨРҮЛҮШ

2025-04-04T05:32:08Z

АУ Үсөн:

''' БИР МИӉ ТОГУЗ ЖҮЗ ОН АЛТЫНЧЫ ЖЫЛДАГЫ КӨТӨРҮЛҮШ''' , Ү р к ү н, к. ''Кыргыздардын 1916-жылдагы көтөрүлүшү''.
[[Category: 2-том ]]

БИР СУЗГУЛУУ ЭКСКАВАТОР

2025-04-04T05:30:09Z

АУ Үсөн:

''' БИР СУЗГУЛУУ ЭКСКАВА́ТОР''' , к. ''Экскаватор.''
[[Category: 2-том ]]

БИР СҮРТҮМ

2025-04-04T05:29:44Z

АУ Үсөн:

''' БИР СҮРТҮМ''' (набросок) – сүрөтчүнүн тез тарта
салган графика, живопись, скульптура чыгармасы; сүрөтчү кандайдыр бир иштин үстүндө иштеп жаткан учурда ошол ишине байланыштуу кээ бир байкоолорун тез түшүрүп калуусу. Бир сүртүм натуранын жардамысыз эске тутуп калган элеси боюнча да тартыла берет. Композициялык типтеги Бир сүртүм жалпы жонунан ''эскиз'' деп аталат. [[Category: 2-том ]]

БИР ТУТУМДУУ СҮЙЛӨМ

2025-04-04T05:28:59Z

АУ Үсөн:

''' БИР ТУТУМДУУ СҮЙЛӨМ''' – бир гана баш мүчөнүн: баяндоочтун, баяндоочтуу топтун негизинде уюшулуп, бүткөн бир ойду туюндурган, экинчи баш мүчөнүн – грамматикалык ээнин болушун талап кылбаган сүйлөм. Кыргыз тилиндеги Бир тутумдуу сүйлөм грамматикалык түзүлүш өзгөчөлүктөрүнө карай беш түргө бөлүнөт: белгилүү жактуу сүйлөм, белгисиз жактуу сүйлөм, жалпылама жактуу сүйлөм, жаксыз сүйлөм, атама сүйлөм. [[Category: 2-том ]]

БИР ҮЙЛҮҮ ӨСҮМДҮКТӨР

2025-04-04T05:28:37Z

АУ Үсөн:

''' БИР ҮЙЛҮҮ ӨСҮМДҮКТӨР''' , м о н о г а м ө с ү м д ү к т ө р – аталык ж-а энелик жыныс гүлдөрү же жыныс органдары бир эле өсүмдүктө жайгашкан өсүмдүктөр. Аларга кайыӊ, эмен, кызыл карагай, жүгөрү, ашкабактар, көпчүлүк мамык чөптөр, балырлар кирет.
[[Category: 2-том ]]

БИШКЕК 1

2025-04-04T05:28:00Z

АУ Үсөн:

''' БИШКЕК 1''' – сабаадагы бээнин сүтүн бышуу үчүн
жасалган курал. Сабанын чоӊдугуна жараша (уз. 1,5–2 ''м'') жумуру жыгачтын учуна (уз. 12–15 ''см'', туурасы 8–10 ''см,'' калыӊд. 5–7 ''см'') жалпак жыгачтын ичин (2–4 ''см'') чуӊкурайта оюп, анын так ортосуна сап учу ашталат. Көрөӊгө кымызга бээнин жаӊы саалган сүтүн куюп, Б. м-н көпкө бышылат. ''Кымыз'' канчалык көп бышылса, ал ошончолук жагымдуу болуп, күчтүү ачыйт. Б. көбүнчө арчадан, айрым учурда четин, кайыӊ, талдан жасалат.
[[Category: 2-том]]

БИШКЕК ГУМАНИТАРДЫК УНИВЕРСИТЕТИ

2025-04-04T05:27:06Z

АУ Үсөн:

'''БИШКЕК ГУМАНИТАРДЫК УНИВЕРСИТЕТИ ''' К. Карасаев атындагы жогорку окуу жайы. Гуманитардык билим берүүдө, дүйнөлүк тилдерди окутууда бай тажрыйбага ээ. Анын негизин 1979-жылы ачылган Фрунзе орус тили жана адабияты педагогикалык институту түзгөн. Ал 1992-жылы Тил жана гуманитардык илимдердин мамлекеттик институту, 1994-жылы Бишкек гуманитардык университети болуп түзүлгөн. Университетте чыгыш таануу жана эл аралык мамилелер, европа цивилизациясы, кыргыз филологиясы, славян таануу жана журналистика, башкаруу, социология жана психология, экология, экономика жана менежмент, кыргыз-кытай факультеттери жана маалыматтык система, китеп жана архив иштери бөлүмү, ошондой эле Үзгүлтүксүз билим берүү институту жана Гуманитардык илимдердин илим-изилдөө институту, аспирантура, докторантура бар. Окуу-методикалык, илимий, тарбиялоо жана практикалык иштерди 35 кафедра, 20га жакын борбор алып барат. Окуу бюджеттик жана келишимдик негизде жүргүзүлүп, 30дан ашык адистикти жана кошумча адистикти даярдайт. БГУ материалдык техникалык базасы мыкты, илимий педагогикалык кызматкерлеринин сапаттык курамы жогору окуу жайлардын катарына кирет. 80ге жакын илимдин докторлору жана кандидаттары жана 70тен ашык чет элдик адистер эмгектенишет. Көптөгөн чет өлкөлүк окуу жайлары, илимий борборлор менен кызматташат. Университеттин уюштуруучусу, биринчи ректору Скирдов В. Д. болгон. Кийинки ректорлору: В. К. Янцен (1986–1999), К. К. Конкобаев (1992–1994), Т. Т. Тургуналиев (1994), И. С. Болжурова (1995–2002), С. Ж. Мусаев (2003–2005), А. И. Мусаев (2005-жылдан).

[[Файл:Изображение 2024-06-20 113513257.png|left|thumb|320x320px]]

2019-жылдан бери Бишкек мамлекеттик университети деп аталат. Кыргыз жана советтик тилчи, лексикограф, педагог, адабият таануучу, фольклорчу, академик Кусейин Карасаевдин (1901-1998) урматына аталган.
[[Category: 2-том]]

БИШКЕК ДЕКЛАРАЦИЯСЫ

2025-04-04T05:26:01Z

АУ Үсөн:

''' БИШКЕК ДЕКЛАРАЦИЯСЫ''' (2007) – ''Бишкек
саммитинде'' кабыл алынып, Шанхай Кызматташтык Уюмунун (ШКУ) мүчөлөрүнүн жакынкы келечектеги кызматташуусунун негизги багыттарын аныктаган эларалык документ. 2007-ж. 16-августта Бишкек ш-нда ШКУга мүчө
өлкөлөрдүн мамлекет башчыларынын саммитинде кабыл алынган. Бул документте азыркы учурда бүткүл жер жүзүндө жүрүп жаткан глобалдашуу процесси дүйнө мамлекеттеринин ортосундагы бири-бирине болгон өзара көзкарандылыкты улам тереӊдетип баратканы, бул кырдаалдар айрыкча аймакташ өлкөлөрдүн коопсуздук, туруктуу өнүгүү проблемалары м-н ажырагыс биримдикте экендигин, андыктан мындай эларалык масштабдагы ири маселелерди айрым өлкө
өз тарабынан бир жактуу аракеттери аркылуу чече албай тургандыгы баса белгиленген. Б. д-нда дүйнөлүк экономиканын туруктуулугун камсыздоонун, жакырчылыкты азайтуунун,
өлкөлөрдүн социал.-экон. өнүгүү деӊгээлдерин бир кылкалаштыруунун, экон., экол., энергетикалык, маалыматтык коопсуздуктарын камсыз кылуунун, о. эле калкты ж-а ШКУга мүчө мамлекеттердин аймагын табигый, техногендик мүнөздөгү өзгөчө кырдаалдардан келип чыгуучу кырсыктардан коргоо сыяктуу милдеттерди эларалык коопсуздуктун проблемаларынан алып таштоого болбой тургандыгы да көрсөтүлдү.
ШКУга мүчө мамлекеттер өздөрүнүн тышкы
иштери б-ча биргелешкен аракеттерине коопсуздуктун төмөнкүдөй арх-расын түзүү м-н эларалык укуктун жалпы кабыл алынган нормаларынын негизинде жүргүзөт, тактап айтканда: эларалык мамилелердин бардык субъектилеринин таламдар балансын эске алат (чагылдырат);

ар бир мамлекетке өзүнүн тарыхый тажрыйбасына ж-а улуттук өзгөчөлүгүнө ылайык өнүгүү жолун эч кимге көзкаранды болбой, өзалдынча тандап алуу, мамл. биримдигин ж-а улуттук кадыр-баркын коргоо, эларалык иштерге теӊ укукта катышуу укугун камсыз кылат;
эларалык, аймактык жаӊжалдарды ж-а кризистерди саясаттын, дипломатиянын каржаттары м-н бардык тараптардын мыйзамдуу кызыкчылыктарын, мүдөлөрүн эске алуу аркылуу эларалык укуктун нормалары м-н принциптерине ылайык жөнгө салуунун кепили болот; мад-тарда ж-а цивилизацияларда ар түрдүүлүктүн сакталышына, цивилизациялар м-н диндердин ортосундагы диалогдордун тереӊдөөсүнө багытталган демилгелердин колдоого алынышына кам көрөт.
ШКУга мүчө мамлекеттер ШКУнун аймактык террорго каршы курумунун ишин жогору баалайт, о.эле анын терроризм, сепаратизм ж-а экстремизм м-н болгон күрөштү андан ары өркүндөтүүгө олуттуу мүмкүнчүлүктөрү бар деп эсептейт.
ШКУга мүчө мамлекеттер мындан ары да энергетика б-ча диалогду улантуу аркылуу энергия берүүчү, отун өндүрүүчү, транзиттөөчү ж-а керектөөчү мамлекеттер ортосунда практикалык кызматташтыкты эске алуу м-н колдоого алат. ШКУга мүчө мамлекеттер экон. жактан өнүгүүнүн улуттук программасын ишке ашырууда бири-бирине практикалык жардам көрсөтүүгө
даяр экендиктерин ырасташты.
ШКУга мүчө мамлекеттер эларалык укуктун алкагында өзара кызматташууга кызыкдар болгон бардык өнөктөштөр үчүн Шанхай Уюмунун эшиги ачык экенин дагы бир жолу ырастады. [[Category: 2-том ]]

БИР ҮЛҮШТҮҮ ӨСҮМДҮКТӨР

2025-04-04T05:25:29Z

АУ Үсөн:

''' БИР ҮЛҮШТҮҮ ӨСҮМДҮКТӨР''' , л и л и о п с и д д е р (Monocotyledones же Liliopsida) – урук түйүлдүгүндө бир гана урук үлүшү бар жабык уруктуу өсүмдүктөр классы. Аларга өсүмдүктүн 80 тукуму, 2600 уруусу ж-а 60 миӊдей түрү кирет. Эки үлүштүүлөрдөн айырмасы алардын негизги тамыры эрте солуп, кошумча жан тамырлар пайда болот. Сабагы м-н тамырында камбий болбогондуктан жоонойбойт. Жалбырагы көбүнчө жарыш ж-а дого сымал тарамыштуу, сапсыз, сабакка жазы негизи м-н бекийт. Көпчүлүгү кайчы гүлдүү (кара буудай, жүгөрү, сорго ж.б.), кайчылаш, айрымдары өзү м-н өзү (арпа, буудай ж.б.) чаӊдашат. Гүлдөрү үч мүчөлүү, айрымдарынын гүл коргону жөнөкөй. Көпчүлүгү чөп өсүмдүк болгондуктан, мелүүн алкакта, шалбаа, талаа, саванналарда өсөт. Дарактары тропикте, кээде субтропикте кездешет. Адам тиричилигинде алардын мааниси чоӊ, негизги тамак аш ж-а тоют өсүмдүктөрү: буудай, арпа, сулу, жүгөрү, шалы, бал камыш ж. б. Дарылык касиетке ээ түрлөрү да бар.

''К. Т. Шалпыков.''
[[Category: 2-том ]]

БИР ӨӉЧӨЙ МҮЧӨ

2025-04-04T05:24:12Z

АУ Үсөн:

''' БИР ӨӉЧӨЙ МҮЧӨ''' – бирдей суроолорго жооп берип, сүйлөмдө бирдей милдет аткарып, бири-бири м-н байламталар же интонация аркылуу байланышкан сүйлөм мүчөлөрү (мисалы, Эмне үчүн бала адамга да, айбанга да, канаттууга да таттуу болуп калды экен?). Ал бир өӊчөй ээ, бир өӊчөй баяндооч, бир өӊчөй аныктооч, бир өӊчөй толуктооч, бир өӊчөй бышыктооч деп бөлүнөт. [[Category: 2-том ]]

БИРГАЗАН СЫМАЛДАР

2025-04-04T05:23:32Z

АУ Үсөн:

''' БИРГАЗАН СЫМАЛДАР''' , к а л а к б у т т у ул а р (Pelеcaniformes) – сууда сүзүүчү куштар түркүмү. Бардык калак буттууларга 4 манжа
[[File:БИРКАЗАНСЫМАЛДАР11.png | thumb | none]]

сын бириктирүүчү жаргакча мүнөздүү. Алкым баштыкчасы болот. Жүнү калыӊ, нык, көп түрүнүн үйүрдүк көркү бар. Алардын 6 тукуму, 55 түрү белгилүү, КМШ өлкөлөрүндө 8 уялоочу, 3 келгин түрү кездешет. Деӊиз ж-а көлмө жээктерине
байырлоочу колониялуу куштар. Моногамдар, жумурткасын ургаачысы ж-а эркеги алмак-салмак басып чыгарып, балапандарын багып өстүрүшөт. Негизги азыгы – балыктар ж. б. суу жаныбарлары. ТКЭСтин Кызыл китебине 5 түрү ж-а 1 түрчөсү киргизилген.
[[Category: 2-том ]]

БИРГЕ ЧӨГҮҮ

2025-04-04T05:22:44Z

АУ Үсөн:

''' БИРГЕ ЧӨГҮҮ''' – чөктүрүү реакциясынын учурунда эритмеде эриген кошунду заттардын чөкмө м-н кошо чөгүшү. Ал беттик абсорбция, окклюзия, изоморфизм процесстери аркылуу жүрөт. Эритмедеги өтө аз сандагы микрокомпоненттерди аныктоодо алардын концентрациясын жогорулатуу үчүн пайдаланылат. Бул учурда изилденүүчү эритмеге алдын-ала кандайдыр бир макрокомпонент кошуп, андан кийин ал туура келген чөктүргүч м-н чөгөрүлөт. Чөкмө микрокомпонент м-н кошо түшөт. Мындай чөктүрүү коллектор м-н чөгөрүү деп аталат.
[[Category: 2-том ]]

БИРГЕЛЕШКЕН ИШКАНА

2025-04-04T05:22:10Z

АУ Үсөн:

''' БИРГЕЛЕШКЕН ИШКАНА''' – катышуучу өлкөлөрдүн менчиктеринин негизинде түзүлгөн ж-а өз ишмердигин биргелешип ''башкаруу‚'' чарбалык эсеп ж-а пайданы катышуучулар ортосундагы келишимге ылайык бөлүштүрүү жолу м-н жүзөгө ашыруучу ''ишкана.'' Биргелешкен ишкана ата мекендик ж-а чет өлкөлүк өнөктөштөрдүн капиталын салуунун негизинде түзүлөт ж-а чарба ишмердигин биргелешип жүргүзөт. Биргелешкен ишкана жаӊы ''продукция өндүрүшүн‚'' пайдалуу кен байлыктарын өздөштүрүү ж. б. максатта түзүлөт. Биргелешкен ишкана өлкөнүн

[[Category: 2-том ]]

БИРГЕЛЕШКЕН ТЕӉДЕМЕЛЕР СИСТЕМАСЫ

2025-04-04T05:21:49Z

АУ Үсөн:

'''БИРГЕЛЕШКЕН ТЕҢДЕМЕЛЕР СИСТЕМАСЫ –''' бир эле убакта системанын бардык теӊдемелерин барабардыкка айландыруучу белгисиз чоӊдуктардын маанилери табыла турган ''n(n''-:2) белгисиздүү теӊдемелер системасы. Белгисиз чоӊдуктардын ар биринин мааниси системанын чыгарылышы болот. Эгер системанын бир да чыгарылышы болбосо, анда ал биргелешкен эмес теӊдемелер системасы.
[[Category: 2-том ]]

БИРДЕЙ БӨЛҮШТҮРҮҮ ЗАКОНУ

2025-04-04T05:21:25Z

АУ Үсөн:

''' БИРДЕЙ БӨЛҮШТҮРҮҮ ЗАКОНУ''' – ''статистикалык физиканын'' теоремасы. Термодинамикалык теӊ салмактуулук абалындагы статистикалык система үчүн ар бир которулуу ж-а айлануу эркин даражасына, кинетикалык энергия, ал эми ар бир термелүү эркин даражасына энергия туура келет. Ал жакындатылган теорема, ал квант эффектиси орчундуу учурда (термелүү эркин даражасында) бузулат. Бирдей бөлүштүрүү закону жогорку температурадагы көп атомдуу газдардын ж-а катуу нерселердин жылуулук сыйымдуулуктарынын чектүү маанилерин оӊой баалоого мүмкүндүк берет. [[Category: 2-том ]]

БИРДИК

2025-04-04T05:20:54Z

АУ Үсөн:

''' БИРДИК''' м а т е м а т и к а д а – натуралдык
сандардын эӊ кичинеси, ''п'' = 1. Кайсы гана сан болбосун аны 1ге көбөйтсө, ошол эле сан алынат. Негизги чоӊдуктар үчүн Бирдик бири бирине көзкарандысыз алынат да, алар жогорку тактыкта ишке ашырылат. Калган чоӊдуктагы Бирдик негизги Бирдиктерге көз каранды болуп, туунду Бирдик деп аталат ж-а чен бирдиктер формуласы түрүндө туюнтулат. Негизги ж-а туунду бирдиктер ''бирдиктер системасын'' түзөт. Алар физикалык чоӊдуктарды өлчөөдө тандалып алынат. [[Category: 2-том ]]

БИРДИК (Ноокен районундагы кыштак)

2025-04-04T05:20:21Z

АУ Үсөн:

''' БИРДИК''' – Жалал Абад облусунун Ноокен районундагы кыштак. Шайдан айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Масы кыштагынан 5 ''км'' чыгыш тарапта. Жалал Абад темир жол бекетинен 43 ''км'' аралыкта. Деӊиз деӊгээлинен 730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 2723 (2022); негизинен дыйканчылыкта эмгектенишет. Эки орто мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, ФАП, чайкана бар.
[[Category: 2-том ]]

БИРДИК (Тогуз-Торо районундагы кыштак)

2025-04-04T05:19:52Z

АУ Үсөн:

''' БИРДИК''' – Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районундагы кыштак. Көгирим айыл өкмөтүнө караштуу. Көгирим суусунун сол жээгинде, деӊиз деӊгэлинен 1345 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Казарман кыштагынан 21 ''км'' батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 431 ''км''. Калкы 1390 (2022); негизинен талаачылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, бала бакча бар. Кыштакта Социалисттик Эмгектин Баатыры Б. ''Турдубаева'' туулган.
[[Category: 2-том ]]

БИРДИК (Ысык Ата районундагы кыштак)

2025-04-04T05:19:31Z

АУ Үсөн:

''' БИРДИК''' – Чүй облусунун Ысык Ата районундагы кыштак. Бирдик айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору ж-а темир жол бекети Кант шаарынан 15 ''км'' түндүк тарапта. Деӊиз деӊгээлинен 700 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 2331 (2022); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, үй бүлөлүк врачтар тобу, мончо, китепкана бар.
[[Category: 2-том ]]

БИРДИК 4

2025-04-04T05:17:48Z

АУ Үсөн:

''' БИРДИК''' (мурдагы Т и л е к, Б а я с т а н) – Чүй облусунун Аламүдүн районундагы кыштак. Гроздь айыл өкмөтүнө караштуу. Чүй суусунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 500 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 25 ''км'' түндүк-батыш тарапта. Аламүдүн темир жол бекетинен 30 ''км''. 1931-жылы отурукташкан. Калкы 314 (2022); негизинен жашылча өстүрүүдө эмгектенет. ФАП, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
[[Category: 2-том ]]

БИРДИКТЕР СИСТЕМАСЫ

2025-04-04T05:15:27Z

АУ Үсөн:

''' БИРДИКТЕР СИСТЕМАСЫ''' – кабыл алынган эрежеге ылайык айрым системаны түзгөн физикалык чоӊдуктардын негизги ж-а туунду бирдиктеринин тобу. Ал физикалык чоӊдуктардын табигый өз ара байланышын чагылдырган теорияга таянып түзүлөт. Аны түзүүдө негизги физикалык чоӊдуктун эркин түрдө кабыл алынган бирдиги н е г и з г и б и р д и к деп аталат. Ошондуктан чоӊдуктардын бир эле системасы үчүн бирдиктердин бир нече системасын жаратууга болот. Мисалы, узундуктан (''L''), массадан (''M'') ж-а убакыттан (''Т'') түзүлгөн чоӊдуктардын ''LMT'' системасы үчүн ар кандай система түзүүгө болот. Мисалы, МКС (негизги бирдиктери: ''м, кг, сек''); СГС (бирдиктери: ''см, г, сек''); Британиялык система (бирдиктери: фут, фунт, ''сек''). Мында системалардын белгиси (мисалы, МКС) алардын негизги бирдиктеринин атынын биринчи тамгалары боюнча түзүлөт. Алгач бирдиктер систепмасын 1832-жылы немец окумуштуусу К. Гаусс сунуш кылган. Негизги бирдиктер катары ''мм, мг'' ж-а ''сек'' кабыл алынган, ал эми туунду бирдиктери аныктоочу теӊдемелери боюнча табылат. 1851-жылы немец физиги Вебер Гаусстун бирдиктер системасын электрдик чоӊдуктар системасын түзүүгө колдонгон. 19-кылымдын экинчи жарымында Англияда негизги бирдиктери ''см, г'' ж-а ''сек'' болгон бирдиктердин СГС системасы иштелип чыккан. Бирдиктердин СГС системасы физикалык изилдөөлөр үчүн абдан ыӊгайлуу болгондуктан, 1881-жылы Биринчи Эл аралык электриктер конгрессинде кабыл алынган ж-а ушул эле конгрессте механикалык, электрдик ж-а магниттик чоӊдуктардын СГС системасындагы туунду бирдиктери аныкталган. 1901-жылы италиялык окумуштуу Ж. Жоржи МКС системасына төртүнчү бирдикти электр бирдигин сунуш кылып, ток күчүнүн бирдиги ''А'' (ампер) алынган (МКСА). МКСке термодинамикалык температуранын бирдиги (''К'') кельвинди кошуп, жылуулук бирдиктердин системасы (МКСК), 1919-жылы Францияда МТС системасы (''м, т, сек'') кабыл алынган. 19-кылымдын акырынан баштап, бирдиктердин МКГСС (м, кг</i>күч, сек) системасы колдонулуп келген. Бул система техникада кеӊири колдонулуп, көбүнчө бирдиктердин техникалык системасы деп аталат. Бирдиктер системасы ж-а көптөгөн системадан тышкары бирдиктердин болушу мамлекеттер аралык илимий ж-а экономикалык катнаш түзүүдө кыйынчылыктарга алып келген. Ошондуктан 19-кылымдын аягында бирдиктердин Эл аралык бирдикттер системасын түзүү зарылдыгы пайда болгон. Бирок мындай системаны (СИ) киргизүү жөнүндөгү макулдашууга 1960-жылы гана 11-генералдык конференцияда чен ж-а салмактын бирдиктери кабыл алынган. СИ бирдигине жети негизги бирдик: узундук – м, масса – кг, убакыт – сек, электр тогунун күчү – А, температура – К, жарык күчү – кд, заттын саны – моль киргизилген. СИ жөнөкөй ж-а бир түргө алынып келингендиктен, көп мамлекеттерде, ал эми КМШ өлкөлөрүндө СИ системасы 1963-жылдан баштап колдонулган. Теориялык физиканын айрым бөлүктөрүндө бирдиктердин табигый системалары пайдаланылат. Бирдиктердин табигый системаларын немис физиги М. Планк (1906) ж-а англиялык физик Д. Хартри түзүшкөн.

Ад''.: Бурдун Г. Д.'' Единица физических величин. 4изд. М., 1967; ''Бурдун Г. Д., Марков Б. Н.'' Основы метрологии. 2-изд. М., 1975.

''М. Байбосунов.''
[[Category: 2-том ]]

БИРДИКТҮҮ ЭНЕРГЕТИКАЛЫК СИСТЕМА

2025-04-04T05:14:25Z

АУ Үсөн:

''' БИРДИКТҮҮ ЭНЕРГЕТИКАЛЫК СИСТЕ́МА''' – жогорку чыӊалуудагы электр берүү зым кермелери (линиялары) м-н бириккен ж-а кеӊири аймактагы бир, кээде бир нече өлкөнү энергия м-н камсыз кылуучу бир нече электр энергетикалык системалар жыйындысы. Ал электр энергиясын иштеп чыгарат, аны бөлүштүрөт ж-а
өзгөртөт. Керектөөчүлөрдү энергия м-н үзгүлтүксүз камсыз кылат, керек кубаттуулуктун резервин түзөт, электр, жылуулук ж. б. энергияны
чыгарууга мүмкүндүк берет. Анда энергетикалык
системалар негизинен жогорку чыӊалуудагы (220, 500, 750 ''кВ,'' 1150 ''кВ'') зым кермелер м-н кошулат. Аны башкаруу үчүн электр станцияларын, электр тармактарын, энергетикалык системаларды ж-а алардын бирикмелерин комплекстүү автоматташтыруу зарыл. Ири энергетикалык биригүүсүнө бардык мурдагы СССРге караштуу мамлекеттердин Бирдиктүү энергетикалык системалары кирген. Бирдиктүү энергетикалык система м-н Болгария, Венгрия, Чехия ж-а Словакиянын энергетикалык системалары синхрондуу иштөөсүн улантышууда. Азыркы учурда Россиянын Бирдиктүү энергетикалык системасы 65 энергетикалык системаны – Борбордук, Орто Волга, Урал, Чыгыш-Батыш Россия, Түндүк Кавказ, Сибирь энергетикалык системаларын камтыйт (1999). Көз карандысыз мамлекеттердин экономикасында ж-а социалдык өнүгүүсүндө электр энергетикасынын өзгөчө ролун эске алуу м-н ж-а Азербайжан, Армения, Беларусь, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Россия Федерациясы, Тажикстан, Түркмөнстан, Өзбекстан, Украинанын өкмөттөрү КМШнын электр-энергетикалык Кеӊешин түзүшкөн (1992). Бирдиктүү энергетикалык системага кирген электр станциялары КМШ өлкөлөрүндө өндүрүлүүчү электр энергиясынын 90 %ин иштеп чыгат.

''К. Т. Байтокова.''
[[Category: 2-том ]]

БИРЖА

2025-04-04T05:13:53Z

АУ Үсөн:

''' БИ́РЖА''' (лат. bursa – капчык) – 1) дайыма иштеп турган дүӊ соода ''рыногунун''‚ анын ичинде эл аралык сооданын туруктуу ж-а так сапаттык параметри бар массалык ''товарларын'' (товардык Биржа) же ''сурам'' жана ''сунуштун'' негизинде баалуу кагаздарды‚ алтынды‚ ''валютаны'' (фондулук Биржа) же жалданма жумушчуларды (эмгек Биржа) сатып алуу сатуу боюнча системалык операциялардын уюштуруу формасы; 2) сатуучулар ж-а сатып алуучулар сурам ж-а сунуштун колдонуудагы мыйзамынын ''баасы'' б-ча өз товарын сатууга мүмкүнчүлүк алат. Биржанын максаты – товарга адилет баа коюу. Биржа эки түрдө болот: 1) менчик ''акционердик коом;'' 2) жалпы элдик-укуктук мамлекеттик институт. Менчик Биржада соода ''бүтүмдөрүн акционерлер –'' ошол Биржанын мүчөлөрү гана‚ жалпы элдик Биржада бүтүмдүн мүчөлөрү‚ ошондой эле мүчө эмес ''ишкерлер'' да түзө алышат.
[[Category: 2-том ]]

БИРИГҮҮ

2025-04-04T05:13:18Z

АУ Үсөн:

''' БИРИГҮҮ''' т е х н и к а д а – жогорку температурада майда бүртүктүү ж-а күкүм сымал материалдардын биригиши. Биригүү материалдарды агломерациялоодо, ''кокстоодо'' ж. б. ишке ашат. [[Category: 2-том ]]