КЛИМАТТЫ ПАЙДА КЫЛУУЧУ ПРОЦЕССТЕР
КЛИМАТТЫ ПАЙДА КЫЛУУЧУ ПРОЦЕССТЕР – Жердин же айрым региондун климатын
аныктоочу жаратылыш процесстери. Жалпы Жер үчүн климатты пайда кылуучу процесстер: жылуулук айлануу (жер бети м-н атмосферанын ортосундагы жылуулук ж-а ным алмашуу процесстерин камтыйт); атмосферанын жалпы циркуляциясы (айрым региондор үчүн жергиликтүү циркуляция, мисалы, бриз, тоо-өрөөн шамалдары ж. б. маанилүү). Үч негизги климатты пайда кылуучу процесстер бири-бири м-н тыгыз байланышта болуп, климаттын ар бир элементинин режими алардын биргелешкен таасиринен калыптанат. Климатты пайда кылуучу процесстер конкреттүү географиялык шартта жүрүп, анын натыйжасына таасирин тийгизет. Анын эң маанилүүсү географиялык кеңдик (ага түшкөн күн нурунун өлчөмү, түшүү узактыгы, суткалык ж-а сезондук өзгөрүүсү, абанын температурасы, атмосфералык басым ж. б. байланыштуу) ж-а аба агымынын өзгөчөлүктөрүн аныктаган Жердин айлануу күчүнүн кыйшаюусу (Кориолис күчү). Деңиз деңгээлинин бийиктиги атмосферадагы ж-а тоодогу климаттык шарттарга таасир этип, бийиктик климаттык алкактарды (к. Бийиктик алкактуулук, Климаттык райондоштуруу) пайда кылат. Бийиктиги жүздөгөн ж-а миңдеген мге жеткен аз аралык климатка кеңдик боюнча миңдеген кмге тете таасирин тийгизет. Анткени тоолор ж-а тоо тизмектери аба агымын, температураны, булуттуулукту, жаан-чачынды экинчи капталына өткөрбөй кармап калат. Кургактык м-н деңиздердин болушу материктер м-н океандардын климатынын айырмачылыгын жаратат. Ал айырмачылык топурак м-н суунун үстүнкү катмарлары жылуулукту түрдүүчө сиңирип алышына ж-а таралышына байланыштуу. Деңиздик климаттык шарт аба агымдары м-н материктерге терең кирип, ал эми континенттик климат океандардын чектеш бөлүктөрүнө таасирин тийгизет. Климатты пайда кылуучу процесстерде жылуу ж-а муздак океан агымдарынын таасири зор. Жогорку кеңдиктерде жылуу агым атмосфераны жылытып, төмөнкү кеңдиктерде муздак агым атмосфераны муздатат. Жылуу агымдардын үстүндө аба массалары жылып, жаан-чачынды алып келүүчү конвекциялык булут пайда болот. Жылуу аба адвекциясы көбүнчө океандын батыш жээктеринде байкалат. Муздак агымдар континенттен соккон жылуу абанын адвекциясында атмосфералык конвекциясына, булуттун пайда болуусуна тоскоолдук кылат; анын үстүндө аба массасы трансформацияланып, материктерге суук алып келет. Тоңгон кыртыштын үстүнө жылуу аба келсе, туман пайда болот. Топурактын чагылдыруу жөндөмдүүлүгү (альбедо) м-н нымдуулугу негизги мааниге ээ. Радиацияны сиңирүүдө ж-а чагылдырууда ным ж-а шамал өсүмдүктөргө таасирин тийгизет. Климатты пайда кылууда кургактыкта ж-а деңизде сезондук ж-а туруктуу кар же муз катмарынын, тоолордо фирн талааларынын ж-а мөңгүлөрдүн мааниси зор. Антарктиданын ж-а Гренландиянын үстүндөгү туруктуу муз калкандары, уюлдук аймактардагы калкыма муздар температуранын режимине, шамалга, булуттуулукка, нымдуулукка таасирин тийгизет. Түндүк ж-а түштүк жарым шарларда Антарктика антициклону м-н Гренландия антициклону ири масштабдуу атмосфера циркуляциясынын өзгөчөлүктөрүн аныктайт. Гренландия м-н Антарктиданын муздуктарына жааган кар алардын чет-жакаларынан кертилип түшкөн айсбергдердин ордун толуктап турат. Кар ж-а муз катмары жогорку альбедого (нурду чагылдыруу жөндөмдүүлүгүнө; 60–70%) ээ. Кар ж-а муз катмары жылуулук алмашууда абанын температурасын, жер бетинин жаркыроосун ж-а буулануусун төмөндөтөт.
Климатты пайда кылуучу негизги фактор – атмосфера абасынын курамы. Ал жаратылыш процесстеринен (жанартоонун атылышынан, ири токой массивдеринин өрттөлүшүнөн, чаңдуу ж-а кумдуу бороондон), адамдын техногендик иш-аракеттеринен (өнөр жай ишканалары ж-а автомобилден чыккан таштандыны өрттөөдөн) дайыма өзгөрүп турат. Натыйжада атмосферада көмүр кычкылынын ж. б. газдардын өлчөмү көбөйүп, парник эффектисине алып келет, аэрозолдордун химиялык курамы ж-а өлчөмү өзгөрөт. Глобалдык климатты пайда кылуучу процесстер (мисалы, континенттердин дрейфи, Жер орбитасынын параметрлеринин өзгөрүшү ж. б.) млндогон жылдар ичинде, ал эми региондук процесстер (ландшафттын жасалма же табигый алмашуусу, ири көлмөлөрдүн пайда болушу же жоголушу ж. б.) жүздөгөн жылдар ичинде климатты өзгөртөт.
Ад.: Тепловой баланс Земли / Под ред. М. И. Будыко. Л., 1978; Кароль И. Л. Введение в динамику климата Земли. Л., 1988; Кислов А. В. Климат в прошлом, настоящем и будущем. М., 2001.