КУБДУК ТЕҢДЕМЕ
КУБДУК ТЕҢДЕМЕ – ах3+bx2+cx+d=0 түрүндөгү теңдеме, мында a=0. Коэффиенттери чыныгы же комплекстик сан болушу мүмкүн. Жалпы b түрдөгү кубдук теңдемени x=y– 3aи ордуна коюу менен ар дайым төмөнкү түргө келтирет: y3+py+q=0, мында (формула) жай мезгилинде Цин империясы-
3а2 d
27а3
3а3 а
нан жеңилип, Чыгыш Түркстан каратылып алынган. К. б-дин Чыгыш Түркстандагы жана Ферганадагы саясий кадыр-баркынын жогорулашы Кокон башкаруучусу Ирдананы кооптонкы келтирилген түрү канондук түр деп аталат.
Канондук түрдөгү К. т-нин чыгарылыштары Кардано формуласы менен табылат:
дурган. К. б-ди Фергананын саясий майданынан четтетүү үчүн Ош жергесинен 9 көпөстү кушчу, мундуз элдери карактады деген жалаа жау= 3 – q +
2
2 3
+ + 3 – –
4 27 2
q p3
+
4 27
мында
бышкан. Ушул чатак К. б-дин кокондуктар менен
кагылышына алып келген. Синьцзяндагы кы-
a= 3 q +
q2 p3
+
, p= 3 – q –
q2 p3
+
кубдук татай наместниги Юнгуйдун 1762-ж. император-
2 4 27
2 4 27
дун сарайына жөнөткөн докладында, Кашкардын мурдагы акими К. б. Ирдана тарабынан
өлтүрүлгөндүгү айтылган. Ирдана Ошту каратып алууга шылтоо издеп жаткандыгы жана бир аз мурдараак К. б. өлтүрүлгөндүгү тууралуу маалыматтар Цин императорунун 1762-ж. 12-айындагы (январь-февраль) буйругунда да эскерилген. Эл оозунда «Кубат бий өлбөй кут өлдү, кушчу, мундуз журт өлдү» деген сөз сакталып калган. Бул кыргыз журтчулугунда анын саясий
кадыр-баркынын жогору экендигин айгинелейт. К. б-дин сөөгү Алайдын Кичи-Дара деген жерине коюлган. Анын ысмы менен байланышкан мунара азыркыга чейин Синьцзяндагы Кызыл- Ой деген жерде сакталып калган.
Ад.: Үсөйүн ажы. Кыргыз санжырасы. Кыргыздар. Б., 1991; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 2. Б,, 2003.
Т. Асанов.