КОМУЗ

КОМУЗ , ч е р т м е к – кыргыз элинин улуттук кылдуу чертме муз. аспабы. Түрк элдеринде улут­тук тартма, чертме ж-а какма аспаптардын ко­бус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп ата­лышы К-дун эң байыркы аспап экенин далил­дейт. К. экме ж-а жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал) алмурут түс­пөлүндө чабылып, моюну ичкерип кетет. Жал­бырагы күбүлгөн ж-а мөмөсү бышкан кезде кы­йылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кай­натылып, ышталып чабылган К. бек ж-а до­буштуу болот. К-дун жалпы уз. 75 см чамалуу. К. турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки четки кылы унисондо, ортонкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн,

1 – кулактары; 2 – моюну; 3 – кылдары; 4 – чара­сы; 5 – капкагы; 6 – тепкеги (тээк); 7 – куткуну.

арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү кыргыз койлорунун ичегисинен жаса­лат. Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы м-н тазаланган соң, ийик м-н оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин ичеги кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). Залкар комузчулар кыл­ды добушуна жараша өтө кылдаттык м-н тан­дашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган. 1930-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн К-дун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, ко­муз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952–53-ж. А. Петросянц м-н С. Диденко К-дун дагы жаңы түрүн сунуш кылып, ал Ташкент мамл. консер­ваториясынын эл аспаптарын өркүндөтүү б-ча эксперименттик лабор-нда жүзөгө ашырган. Азыр Кыргыз эл аспаптар оркестринде К-дун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комуз­альт, комуз-бас) чертилет. К-да күүлөр черти­лип, ырлар коштолот ж-а оркестрде ойнолот. Усталар Ш. Исаков м-н К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. К-ду мык­ты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Ча­лагыз Иманкулов, азыр Нурак Абдрахманов, Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев. К. черт­кендерди комузчу, чертмекчи дешет.

Б. Алагушов.