КАРМЕН

КАРМЕ́Н Роман Лазаревич [16 (29). 11. 1906, Одесса – 28. 4. 1978, Москва] – советтик кинорежис­сёр, сценарист, журналист, даректүү кинонун оператору, СССРдин эл артисти (1966), Социалисттик Эмгектин Бааты­ры (1976), Азербайжан ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер (1959).

Москва мамлекеттик кинематогра­фия институтунун оператор бөлүмүн бүткөн (1932). 1920-жылы «Вечерняя Москва» гезитинде, «30 дней», «Огонёк» журналдарында фотокорреспондент жана (даректүү) кинодо иштеген. 1932–1935-жылдары «Союз­киножурналды» чыгарууда ыкчам репортаждар­ды, портреттик очерктерди даярдаган жана мон­таждаган («Үйдө», «Анна Масонованын отчёту», «Негр Робинсон – Моссоветтин депутаты» жана башкалар). 1936-жылы Испанияга (интернационалдык брига­далардын катарында салгылашып, кино да тарт­кан), кийин Кытайга барган. Тарткан материал­дарынын негизинде Испаниядагы окуялар туу­ралуу (20 чыгарылыш, 1936–1937), «Кытай кү­рөштө» (3 чыгарылыш, 1938) киножурналдары, ошондой эле «Испания» (режиссёру Э. И. Шуб), «Кытайдын өзгөчө району» (режиссёру М. Я. Слуцкий), экөө тең – 1939, «Кытайда» (1941, режиссёру, оператор жана текст­тин автору Кармен) жана башка тасмалар жаралган. Слуц­кий менен бирге көлөмдүү, татаал техникалык даректүү тасмаларды («Седовчулар», 1939; «Жаңы дүй­нөнүн бир күнү», 1940) тартууга жана монтаж­доого жетекчилик кылган. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде фронттук кинооператор ка­тары «Москванын жанында немец армиясын талкалоо» (1942), «Берлин» (1945) жана башка тасмалар үчүн материал жыйнаган. 1946-жылы Нюрнберг процесси жөнүндө «Элдин өкүмү» тасмасын тарткан. «Каспий нефтичилери жөнүндө повесть» (1953), «Деңизди багындыруучулар» (1959) тасмалары Лениндик сыйлыкка арзыган (1960). «Вьетнам» (1955), «Индия таңы» (1956), «Алоолонгон арал» (1961), «Улуу Ата Мекендик» (2 сериялуу, 1965), «Гренада, Гренада, Гренадам менин» (К. Симо­нов менен бирге, 1968), «Жолдош Берлин» (1969), «Алоолонгон континент» (1972), «Чили: күрөш­түн жана тынчсыздануунун убагы» (1973), «Ка­марадос» (1974), «Корваландын жүрөгү» (1974) жана башка тасмалары бар. Ошондой эле биринчи советтик-америкалык «Улуу Ата Мекендик» даректүү долбоорду же­тектеген (1979, 20 тасма; Кармен – «22-июнь 1941» жана «Белгисиз солдат» тасмаларынын режиссёру). Даректүү кино жөнүндөгү көптөгөн публицис­тикалык жана тарыхый-теориялык макалалардын ав­тору. 1970-жылдан азыркы Бүткүл Россиялык мамлекеттик кинематография университетинде (ВГИК) профессор, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1942, 1947, 1952, 1975). Эки Ле­нин ордени менен сыйланган.

Ад.: Р. Кармен в воспоминаниях современников. М., 1983.