КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕСИЯ

КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ́СИЯ , Карачай-Черкес Респуб­ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш­түгүндө, Чоң Кавказдын түн. этегинде жайгаш­кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 14,3 миң км². Калкы 429,0 миң (2008). Борбору – Черкесск ш. Адм.-айм. жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт.
Түштүк федерация округуна кирет. Мамл. бий­ликтин органдар системасы респ-нын 1996-ж. кабыл алынган конституцияс ы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.
Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экол. абалы анча татаал эмес, ал атм-нын ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег­радацияга учурап, анын негизинде экол. курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда­ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн (²/ ) Чоң Кавказ кырка тоосу- 3 нун тоо системалары ээлейт. Эң бийик жери Эльбрус чокусу (5642 м; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин (–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C, июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С). Жыл дык жаан-чач ыны 500 – 700 мм д ен (түздүктөрүндө) 2000–2500 ммге чейин ) тооло­рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма­лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп, Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. Респ-нын түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка­налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара­гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са­йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы­лып алынат. Мин. суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки­тебине омурткалуулардын 27 түрү (а. и. кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги­зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ­беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор­гоого алынган аймак Респ-нын жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-

Теберде дарыясынын өрөөнү.

каз объектилеринин курамында, ал Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. К.- Ч-нын чегинде өзгөчө коргоого алынган экол.- курорт – Кавказ минералдуу суулары жай­гашкан.
Калкынын негизин орустар (42,4%) түзөт; о. эле карачай (32,2), черкес (9,7), абазин (6,6%), ногой (3,2) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Ис­лам (мусулман), христиан (православныйлар ж-а протестанттар) динин тутат. Орт. жышты­гы 1 км² жерге 30,2 киши. Шаар калкы 44,1%. Маанилүү шаарлары: Усть-Жегута, Карачаевск. 19-к-дын 1-жарымынан Россиянын курамын­да. 1922-ж. Карачай-Черкес АОсу болуп түзүлүп, 1926-ж. Карачай АОсуна ж-а Черкес улуттук ок­ругуна (1928-жылдан Черкес АОсу) бөлүнгөн. 1943-ж. Карачай автономиясы жоюлуп, калкы күч м-н чыгарылган. 1957-ж. кайрадан бириги­шип, Карачай-Черкес АОсу калыбына келтирил­ген. 1992-жылдан Карачай-Черкес Республикасы. К.-Ч. Түн.-Кавказ экон. районунун курамына кирет. Респ-нын экономикасы туризмге байла­ныштуу (кийинки кездери региондо абал турук­туу эмес). Аймагы тоолуу (80%) болгондуктан, туризм, альпинизм ж-а курорт тармактарынын өнүгүшүнө толук шарт бар. Региондун дүң про­дукциясынын көлөмү 7372,3 млн рубль. Анда­гы <contr>өнөр жай<contr>дын үлүшү 18,3%, а. ч-ныкы 24,8%. Хим., нефть-хим. (ири ишканалары: З. С. Цахи­лов атн. Черкес химия өндүрүш бирикмеси, «Ре­зинатехника»), тамак-аш («Меркурий», «Са­турн», «Камос», Эркен-Шахар кант з-ду), куру­луш материалдар («Кавказцемент»), электр энер­гетика өнөр жай ишканалары иштейт. А. ч-га жарактуу жери 581,5 миң га (жер фондусу­нун 40%), а. и. 26,7%ин айдоо аянты ээлейт. Дан эгиндери (138,3 миң га), тоют ж-а жашылча­бакча өсүмдүктөрү (21,3%), картөшкө айдалат. Т. ж-нун уз. 51 км, автомобилдики 3043 км (толугу м-н асфальтталган). Жалпы билим берүүчү 192, башталгыч ж-а орто билим берүүчү 15 окуу жайы, 16 ЖОЖ (а. и. 11 мамл., филиал­дары м-н) бар. 4 театр, филармония, 8 музей (а. и. тарыхый-маданий ж-а табигый музей-ко­рук, улуттук «Алан Эрмитажы», баалуу таш­тар ж. б.), 3 китепкана (а. и. атайын азиздер үчүн) иштейт. Респ-нын аймагы аркылуу Аскер- Сухуми жолу өтөт. Респ-да 10–11-к-дын арх-ра­лык эстеликтери (крест-кумпалуу храмдары), коргонуу жайларынын (Адиюх шаар калды­гындагы мунара; 1760), коргон-бейиттердин (14– 17-к.) ж-а мечиттердин (Хасауте, 19-к-дын башы) калдыктары сакталган. 1987-жылдан ав­тордук ыр фестивалы өткөрүлүп турат.

Ад.: Карачаево-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, спец. том. Россия, М., 2004; Карачае­во-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, Т. 13. М., 2009.

Р. Карачалова.