ИРИДИЙ

ИРИ́ДИЙ (лат. Iridium), Ir – элементтердин мез­гилдик системасынын VIII тобундагы химиялык эле­мент. Платина металлдарына кирет, катар номери 77, атомдук массасы 192,22. Аты гр. iris – көк желе (тузда­ры ар түрдүү түстө). 1804-жылы англиялык окумуштуу О. Теннант ачкан. Жаратылыштагы иридий турук­туу эки изотоптун аралашмасынан ¹⁹¹_Ir ж-а ¹⁹³Ir турат. Балкып эрүү t 2410°С; кайноо t 5300°С; тыгыз­дыгы 22,4 г/см³. Жер кыртышында массасы боюнча Ir 10–7%ти түзөт. Иридий жез-никель сульфиддүү тоо тектеринде кездешет. Иридий– күмүш түстүү ак, эң катуу металл. Химиялык жактан ж-а коррозияга абдан туруктуу. Кислоталар, «падыша арагы» да ага таасир эте албайт, щелочтордо да эрибейт. 600°Сде кычкылтек м-н, андан жогорку температу­рада F₂, Cl₂, Br₂, S, Se, Te, P м-н аракеттенет. Кычкылдандыруу даражалары +3,+4, кээде +1,+2, +5, +6. Окистеринен туруктуулары Ir₂O₃, IrO_3, хлориддеринен IrCl, IrCl₂, IrCl₃, сульфиддеринен IrS, Ir₂S₃, IrS₂, Ir₃S₈, комплекстүү бирикмелери­нен 3, 4 валенттүү бирикмелери белгилүү. Иридий жез, никель, осмийлүү концентраттарды иште­түүдөн алынат. Иридий – платина металлдары м-н бирге асыл металл болуп эсептелет. Платина м-н болгон куймасы электроддорду, физикалык, химиялык ж-а хирургиялык аспаптарды, саат тетиктерин жасоо­до, өнөр жай аппараттарынын сырткы бетин кап­тоо үчүн колдонулат. Химиялык туруктуу идиштер­ди жасоодо керектелүүчү Pt, Pb куймаларына кошулат.