КАЛИМАНТАН

КАЛИМАНТА́Н , Б о р н е о – Малайя архипе­лагындагы эң ири арал; Чоң Зонд а-нын кура­мында. Чоңдугу боюнча Жер шарындагы Грен­ландиядан кийинки 2-арал; аянты 143,3 миң км², жакынкы аралдары м-н 746,5 миң км². Түш. Кытай, Сулу, Сулавеси, Ява деңиздери, Ма­касар ж-а Каримата кысыктары м-н чулганат. Басымдуу бөлүгүн Индонезия, түндүгүн ж-а түн.- батышын Малайзия ж-а Бруней мамлекеттери ээлейт. Борб. ж-а түн.-чыгыш бөлүктөрүндө кырка (эң бийик жери 4101 м, Кинабалу чоку­су) ж-а бөксө тоолор, түш. ж-а батышында дөңсөөлүү түздүктөр ж-а саздак ойдуңдар жай­гашкан. Тектон. жактан Альп – Гималай ж-а Батыш Тынч океан кыймылдуу обл-нын кошул­ган жеринде жайгашкан. Нефть, газ, көмүр, бок­сит, темир-никель-кобальт, о. эле жез, сурьма, алтын, күмүш, алмаз кендери бар. Экватордук алкакта жайгашкандыктан, дайыма ысык ж-а нымдуу климат өкүм сүрөт. Жылдык орт. темп­расы түздүктөрдө 25–27°С; жаан-чачыны жы­лына 2000–4000 мм, тоолордо 5000 ммге чейин жаайт. Дарыяларынын суусу мол, жыш; ириле­ри: Капуас, Барито, Махакам. К. – биол. ар түр­дүүлүктүн дүйнөдөгү борборлорунун бири; өсүм­дүктөрдүн 15 миңдей түрүнүн 3 миңдейи дарак өсүмдүктөрү (260 түрү диптерекарп тукумунда­гылар), анын 155 түрү – эндемиктер. Аралдын аймагынын ¹/₂ бөлүгүн токой ээлейт. Фаунага

бай көп ярустуу дайыма жашыл тропик токою басымдуу. Шалы, кассава, каучуктуу өсүмдүк­төр, кокос пальмасы өстүрүлөт. Ири шаарлары: Понтианак, Банжармасин, Самаринда (Индоне­зия), Кучинг, Кота-Кинабалу (Малайзия), Бан­дар-Сеги-Бегаван (Бруней). Аралдын токою адамдын таасиринен тез темп м-н суюлууда. Ин­донезия Танджунг-Питунг биосфералык резер­ваты, Гунунг-Палунг, Бентуанг-Каримум, Кутаи, Букит-Бака, Букит-Райя ж. б. улуттук парк­тар, эл аралык маанидеги Данау-Сентарум суу­саз аймагы, Малайзияда Кинабалу (Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген), Крокер кырка тоосу, Бако, Гунунг-Мулу, Ниах улут­тук парктары, Табау тоо паркы бар. Айрым улут­тук парктардын курамына деңиз акваторияла­ры, жээкке жакын жайгашкан чакан аралдар, коралл рифтери да кирет. К-да сейрек кездешүүчү ж-а жоголуп бараткан айбанат түрлөрүнүн по­пуляциясы корголот: орангутан, суматра кери­ги, кабылан, индия пили, малайя аюусу.

Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Юго- Восточная Азия. М., 1979.