КЛЕТКА

КЛЕ́ТКА – бардык тирүү организмдердин түзү­лүш ж-а тиричилик аракетинин негизи; өз ал­дынча жашоо, көбөйүү ж-а өөрчүүгө жөндөмдүү эң жөнөкөй тирүү система. К. өз алдынча орга­низм түрүндө (бактериялар, жөнөкөйлөр, кээ бир балырлар ж-а козу карындар) же көп К-луу өсүмдүк ж-а жаныбар тканынын курамында бо­лот. Вирустар К-лык организм эмес. К-нын өл­чөмү 0,1–0,25 мкмден (бактерия) 155 ммге че­йин (төө куштун жумурткасы) болот. К. сыр-

Клетканын түзүлүшү: 1 – лизосома; 2 – ядро; 3 – хроматин; 4 – ядрочо; 5 – эндоплазма торчосу; 6 – митохондрия; 7 – микросома; 8 – пластинка сымал комплекс; 9 – клетка мембранасы; 10 – вакуоль; 11 – ядро мембранасы; 12 – рибосома; 13 – центросома.

тынан плазма мембранасы м-н капталган прото­плазмадан – ядро ж-а цитоплазмадан турат. Бар­дык К-лардын ген. аппараты бар. Ал эукариот­тук К-ларда ядродо жайгашкан. Прокариоттун ядросу жок, ген. материалы цитоплазмада эр­кин жайгашкан. К. бөлүнүү жолу м-н көбөйөт. Жыныс К-сы мейоздук бөлүнүүдө пайда болот.

Клетканын түрлөрү: 1, 3, 7 – эпителий тканынын клеткалары; 4, 10 – кан клеткалары (4а – лейкоцит; 4б – лимфоцит, 10 – эритроцит); 5 – булчуң тканы­нын клеткасы; 6 – нерв клеткасы; 8 – жыныс клет­касы (сперматозоид); 9 – сөөк клеткасы.

Эукариоттук К-нын цитоплазмасында ар бири белгилүү функция аткарган органоиддери бар: рибосомалар, митохондриялар, эндоплазма тор­чосу, Гольжи аппараты, лизосомалар, К. мемб­ранасы. Булардан башка К-нын формасын, ички скелетин түзүүчү структуралар микротүтүкчөлөр, микрофибриллдер ж-а кошундулар болот. К-нын органоиддеринин мембраналуу болушу эң кичи­не көлөмдүү К-да бир эле мезгилде бир нече про­цесстердин жүрүшүнө мүмкүнчүлүк түзөт. Эука­риоттук К-лар м-н прокариоттордун ортосунда айырмачылык м-н катар окшош жактары да бар: экөөндө тең бирдей функция аткаруучу плазма мембранасы, К. кабыкчасы, белок син­тездөөчү органоид – рибосома, ген. материал – ДНК, зат алмашууга катышуучу фермент аппа­раттары ж. б. бар. Бул окшоштуктар алардын К-лык түзүлүштөгү организмдер экенин далил­дейт. Эукариот К-лар түзүлүшүндөгү өзгөчөлүк­төрү б-ча жаныбар ж-а өсүмдүк К-ларына бөлү­нөт. Өсүмдүк К-сынын плазма мембранасынын үстүндө катуу К. кабыкчасы бар. Адистешти­рилген өсүмдүк К-сында бир нече же борб. бир вакуолу болот. Вакуолдо туз, орг. к-талар, уг­леводдор, алкалоиддер ж. б-дын эритмеси бо­луп, өсүмдүктүн суу алмашуусунда ролу чоң. Бир эле организмдин орган ж-а ткандарынын К-лары аткарган кызматына байланыштуу өз­гөчө түзүлүштө болуп, ошолорго гана мүнөздүү органоиддери болот. Мис., булчуң К-ларынын миофибриллдери, нерв К-ларынын нейрофиб­риллдери, жашыл жалбырактын К-ларынын хлоропласттары ж. б. Ядросу жок К-лар да кез­дешет (эритроциттер, тромбоциттер). К-нын тү­зүлүшү, формасы ар түрдүү. Өзгөрүлмө (амёба, лейкоциттер) ж-а туруктуу формадагы К-лар кездешет. Инфузория, эритроцит ж-а нерв К-ла­ры өзүнө гана мүнөздүү туруктуу формада бо­лот. Алардын формасы беттик тартылышка, жанаша жаткан К-лардын таасирине, жайгаш­кан чөйрөсүнө байланыштуу. Өсүмдүк ж-а жа­ныбар ткандарынын К-лары бири бирине жа-

саган кысымдардын таасиринен көп кырлуу. К. ж-дөгү илим – цитология.