КАЛАЙ
КАЛАЙ (лат. Stannum), Sn – элементтердин мезгилдик системасынын IV тобунда жайгашкан хим. элемент; ат. н. 50; ат. м. 118,69. Табиятта 10 изотоптун аралашмасынан турат. Литосферанын 8.10–3 %ин түзөт. К. – күмүш сыяктуу ак, жумшак, жалтырак, ийилгич металл; эрүү t 231,9°C; кайноо t 2687°С. Химиялык бирикмелеринде II ж-а IV валенттүү. Кадимки шартта калай химиялык таасирлерге туруктуу. Абада жай кычкылданат ж-а металлдын бетинде пайда болгон жука оксид кабыкча (SnO2) андан ары кычкылдануудан сактайт. Фтор, хлор м-н кошулуп, SnF4, SnCl2 сыяктуу бирикмелерди пайда кылат. Күкүрт м-н ысытканда сульфиддер SnS, SnS2 алынат. Калайдын магний м-н куймасы кислотанын таасири м-н ажыратканда калий гидриди SnH - уулуу газ алынат. Азот, аммиак м-н кошулбайт. Көмүртек, кремний м-н реакцияга кирбейт. Көпчүлүк металлдар м-н куймаларды берет. Калайдын жез м-н болгон куймасы коло байыртадан бери белгилүү. Суюлтулган кислота ж-а жегичте жай эрийт. Концентрацияланган щелочто эриткенда калайлуу (H2SnO3)
Ред. Текст жок
рынын Sn2+ көпчүлүгү – түссүз, сууда жакшы эриген заттар. Ал негизинен К. кенинен алынат. Мис., SnO ни көмүртек же көмүртек (II) оксиди м-н ка бына келтирүүдөн алат: гыш тарапта. Кызыл-Кыя т. ж. бекетинен 15 км. SnO лы + 2C = Sn + 2CO; SnO + 2CO = Sn + 2CO . 2 2 2 Алынган К-дын 40%ы тамак-аш ө. ж-нда, подшипниктерди, басмакана куймаларын алуу, буюмдарды каңдоодо, боёк чыгарууда, сүрөт ө. ж-нда колдонулат. К-дын алтын ж-а күмүш м-н куймасынан тиш салынат.