КОКОН ХАНДЫГЫ

КОКОН ХАНДЫГЫ – 18–19-кылымдардагы Орто Азияда­гы ири мамлекет. Болжол м-н 1709–10-жылы ка­лыптанып, 1876-жылы жоюлган. Алгач Фергана өрөөнүндөгү Дыйкан-Тоо деген жерди Ашыраа­лы бий башында турган миң уругу ээлеген. Ки­йин баласы Шахрух Эски-Коргон, Чамаш, Ча­дак, Партак ж. б. кыштактарды өз ээлигине кошуп, Шахрух ибн Чамаш бий аталык деген ысым алган. 1721–22-жылдарда анын уулу Абд ар-Рахим Ко­кон вилайетин бийлеп, инилери – Абдыкерим­ге (Абд ар-Карим) Хожентти, Шадыга Марга­лаңды башкарткан. Абд ар-Рахимдин тушунда Жаңы-Коргон кыштагы негизделип, кийин Кокон шаары деп аталат. Ушул жерге хандыктын байтак-

Кокон хандыгында колдонулган ты­йындар.

тысы биротоло жайгашып, тарыхта ал Кокон хандыгы деген ат м-н калган. Алим хандын (1798–1809) тушунда Кокон хандарынын теги Тимурдун ту-

куму Бабурдан тараган (Алтын-Бешик, Теңир- Жар) деген генеологиялык уламыш калыптанган (к. Миң династиясы). Бирок мындай көз караш азырынча илимий деңгээлде далилдене элек. Кокон хандыгынын түптөлүшүнө жалаң эле миңдер эмес, негизинен кыргыз, кыпчак, сарт, жүз сыяктуу уруулар олуттуу роль ойноп, саясий тарыхында Ферга­надагы отурукташкан ж-а көчмөн калктын ор­тосунда тынымсыз күрөш жүрүп келген. Анын негизинде отурукташкан уруулар м-н катар эле кыргыздар да саясий бийликке ээ болуп тур­ган. Кокон хандыгынын тарыхы түптөнүү, гүлдөө, кыйроо дооруна бөлүнөт. Түптөнүү доорунда калмактан сүрүлүп, Анжиянга келген кыргыздардын (к. Жуңгар хандыгы, Кыргыз-калмак согуштары) тийгизген таасири абдан күчтүү болгон. Алар­дын аркасы м-н алгач Маргалаң, Хожент, анан Анжиян, Наманган вилайети түзүлгөн. Кокон хандыгынын күчөп баратканын көргөн калмактар 1734-,1745–48-жылдарда Фергана өрөөнүнө бир нече жолу жортуул жасап, Кокон шаарын камоого алышкан. Ошол мезгилде кокон-кыргыз согуштук өнөктөштүгү түзүлүп, жардам берүү үчүн Касан шаарынын чыгы­шында жашаган кыргыздын миң түтүнү көчүп барган. Алар Кокон бийи Абдыкерим, Оро- Төбөнүн акими Фазыл бийлер м-н бирдикте кал­мактарды Ферганадан сүрүп чыгышкан. Бирок жуңгарлардын кийлигишүүсү м-н такка Баба бий отуруп (1750), кыска убакыт аларга көз каранды болуп калган. Жуңгар хандыгы тал­калангандан кийин же Эрдене бийдин экинчи жолу такка отурушунан (1752–69) баштап Кокон хандыгы акырындап кубаттуу мамлекетке айлана баш­таган. Бул учурда кыргыз м-н казактар калмак­тан бошогон өзүлөрүнүн чыгыш жактагы мурун­ку конуштарына көчө баштап (к. Кыргыздар­дын Чүйгө келиши), Кокон хандыгынын ээлигинин кеңе­йишине кошумча, ыңгайлуу шарттар түзүлгөн. Натыйжада тышкы саясаты агрессиялуу мүнөзгө ээ болуп, Кубат бий өлтүрүлгөн. Ушул мезгил­дерде казак султаны Абылай да Эрденеге кар­шы бир нече жолу жортуул уюштурган. 1760-жылы кокондуктар Ош шаарынын айланасындагы адиги­не уругуна тиешелүү эгин талааларын талкала­са, 1761-жылы Ажы бий, Маматкул бий м-н Ар­зымат башындагы кыргыздар Эрденени чаап алуу үчүн кол топтогон. Бирок Цин империя­сынын кийлигишүүсү м-н эки тарап жарашууга аргасыз болушат. 1762-жылы Кытай императоруна жиберген катында Эрдене өзүн хан деп атап, Кашкар тоолорун эки өлкөнү бөлгөн чек ара деп санаган. Нарбото бийдин (1770–98) тушунда ички абалга көбүрөөк көңүл бөлүнүп, Кокон хандыгынын ка­лыптанышы аяктаган. 1798-жылы Төрө-Коргондо бек болуп турган Ажы бий (Абдырахмандын уулу) агасы Нарботого каршы козголоң уюшту­рат. Бирок ою ишке ашпай, адегенде Чаткалда­гы кыргыздарга баш калкалап, анан Ташкент­теги Жунус кожонун алдына качып барган. Улуу уулу Улугбек кокусунан каза болсо, Ажы бий­дин өзү 1801–02-жылы Алим хан тарабынан өлтүрү­лүп, 2-уулу Шераалы таластык кыргыздардын колунда (кээ бир маалыматта Ажыбай датка, башка кабарларда Базар баатырдыкында) чо­ңойгон. Кокон хандыгынын түптөнүү доорунда түштүк кыр­гыз уруулары Кокон хандыгы м-н тыгыз саясий алакада турушса, аркалык (түндүк) кыргыздар этностук­ саясий, салт-санаа, руханий байланышын үзүш­көн эмес. Алим хандын такка олтурушу м-н Кокон хандыгынын гүлдөө доору башталат. Анын тушун­да Фергана өрөөнү биротоло Кокон хандыгына бириккен ж-а ички саясатынын орчундуусу аскер рефор­масы болуп, мылтык, замбирек м-н куралдан­ган 10 миңдей туруктуу атчан аскер түзүлгөн.
Омор хандын (1809–22) тушунда басып алуу саясаты дагы уланган. 1816-жылы Түркстан шаары, Сыр-Дарыянын төмөнкү агымы, Кетмен-Төбө өрөөнү, 1830-жылы Фергана өрөөнү толук, Памир­дин кыйла бөлүгү, Тоолуу Бадахшан, Жызак, Ташкент, Түштүк Казакстан, Кыргызстандын бардык аймагы, Кашкар ойдуңунун бир бөлүгү Кокон хандыгына караган. Жаңы шаарлар түптөлүп, экономика­сы жөнгө салынып, казына байыган ж-а ири сугат курулуштары курулган. 1832-ж. Кокон–Пекин келишими тышкы саясатындагы чоң ий­гиликтин бири болгон. Мадалы хандын (1822–42) тушунда Кокон хандыгынын начарлашына өбөлгө түзүлүп, жергиликтүү уруу төбөлдөрү топ-топторго бөлүнүп, өз ара күрөш жүргүзө баштаган. Ушун­дай абалдан улам Букардын эмири Насрулла 1842-жылы Мадалыны ж-а анын бир туугандарын өлтүрүп, Фергана чөлкөмүн ээлеген. Бирок ал Кокон бийлигин көпкө кармай алган эмес. Бул мезгилде кыргыздар кайрадан саясий күчкө ээ болуп, түштүк жактагы кыргыз бийлеринин таа­сири өзгөчө күч алган (к. Нүзүп бий). Шераалы такка отуруп (1842–44/45), Нүзүп миң башы аталык наамын алышы м-н Кокон хандыгынын кыйроо доору башталат. Кудаяр хандын 1-, 2-, 3-хан­дыгы ж-а Мала хандын учурунда кыргыз, кып­чак ж. б. кландардын бийлик үчүн атаандашуу­су күчөп (к. Алымбек датка, Алымкул ата­лык, Йакуб бек, Курманжан датка, Мусулман­кул), көптөгөн көтөрүлүш [(1873–75), к. Искак­тын көтөрүлүшү, Кокон көтөрүлүштөрү, Кып­чак кыргыны], төңкөрүштөр болгон. Учурдан пайдаланып, аркалык кыргыздар да Кокон хандыгынын бийлигинен бошонууга аракет жасай башташ­кан (к. Жантай хан, Ормон хан). Чүй өрөөнү падышалык Россияга каратыла баштаган мез­гилде (к. Кыргызстандын Россияга каратылы­шы) Кокон хандыгынын ички абалы өтө начарлаган. Ошо­го карабастан, ал орус баскынчылыгын токто­тууга катуу аракет жасаган (к. Канаат шаа, Узун-Агач салгылашуусу). Орус генералы М. Чер­няевдин жетекчилиги алдында 1864-жылы Чым­кент, 1865-жылы Ниязбек чеби алынып, 1866-жылы Хожент, Оро-Төбө, Жызак ж. б. орус бийлигине каратылышы м-н Кокон хандыгынын ээлиги негизинен Фергана өрөөнүн гана камтып калган. 1867-жылы Ташкент шаары Түркстан генерал-губернаторлугу­нун борборуна айланып, 1868-жылы К. П. Кауф­ман м-н соода келишимине кол коюлган. Рос­сия империясы 1875-жылы Фергана өрөөнүн карат­кан. 1876-жылы 19-февралда Кокон хандыгы жоюлуп, анын ордуна Түркстан генерал-губернаторлугуна ка­раган Фергана облусу түзүлгөн.

Ад.: Наливкин В. Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886; Терентьев М. А. История завоевания Средней Азии. Т. 1. СПб., 1906; Джам­гирчинов Б. Очерк политической истории Киргизии XIX века. Ф., 1966; Набиев Р. Н. Из истории Ко­кандского ханства (феодальное хозяйство Худояр хана). Таш., 1973; Плоских В. М. Киргизы и Коканд­ское ханство. Ф., 1977; Бейсембиев Т. К. «Тарих-и Шахрухи» как исторический источник. А.-А., 1987; Кененсариев Т. Кыргызстандын Орусияга караты­лышы. Б., 1997; oшонуку эле. Кокон хандыгы жана кыргыздар. Ош, 1997; Сапаралиев Д. Б. Этнополити­ческая история г. Оша и его окрестностей с XVIII до середины XIX в. Б., 1999; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 2. Б., 2000; Хасанов А. Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.; М., 2004; Зиявуддин Максым (Магзуми). Фергана хандарынын тарыхы. Б., 2007.

С. Наркеев.