КАТАР (мамлекет)

КАТА́Р, К а т а р М а м л е к е т и (Даулят Катар) –

Түштүк-Батыш Азиядагы өлкө. Араб жарым аралынын чыгыш бөлүгүн түзгөн Катар жарым аралынан орун алып, Перс булуңу м-н чулганат. Түштүгүнөн Сауд Арабиясы м-н чектешет.
Аянты 11,52 миң км². Калкы 3,1 млн (2024). Борбору – Доха. Расмий тили – араб тили. Акча бирдиги – катар риалы. Административдик-аймактык жактан 10 муниципалитетке (баладийятка) бө­лүнөт.
Катар – БУУнун (1971), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1961), Араб өлкөлөр лигасы-

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)

нын (1971), ЭВФтин (1972), Ислам конференция уюму­нун (1970), Перс булуңу араб өлкөлөрүнүн кыз­матташтык кеңешинин (1981), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1996) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү. Катар – унитардык мамлекет. Конституциясы 2003-жылы 29-апрелдеги референдумда кабыл алынган. Башкаруу формасы – абсолюттук монархия. Мамлекет башчы­сы – эмир. Мыйзам чыгаруучу органы (мажлис аль-шура) 45 мүчөдөн турат (30ун Катардын жаранда­ры шайлайт, 15ин эмир дайындайт). Мажлис­тин бийлик мөөнөтү 4 жыл. Ал мыйзам дол­боорлорун кабыл алат, бюджетти бекитет, ошондой эле өкмөт иштерин көзөмөлдөйт. Мажлис ка­был алган бардык мыйзам долбоорлору эмир­дин макулдугу м-н күчүнө кирет. Аткаруу бий­лиги эмирге ж-а өкмөткө таандык. Премьер­-министр жетектеген өкмөт (Министрлер Кеңе­ши) эмир тарабынан дайындалат. Негизги уку­гу – шариат. Саясий партиялардын ишмерди­гине тыюу салынган.

Табияты. Жээктери негизинен жапыз, түзөң, айрым жерлери булуң-буйткалуу; жээк сызы­гынын узундугу 560 кмден ашык. Жээк бойлой жа­зылыгы 4 кмге жеткен шуру рифтүү тилке созу­луп жатат. Катар жарым аралынын түндүк бөлүгү – чөлдүү түздүк, ага көчмө кум дөбөлөрү мүнөздүү; борбордук бөлүгүндө таштак чөл басымдуу. Түштүгүнө жапыз дөбөлөр (бийиктиги 103 мге чейин) мүнөз­дүү. Араб платформасынын чыгыш бөлүгүн ээлейт. Ири кендери: табигый газ (чалгындал­ган запасы боюнча дүйнөдө Россия, Ирандан ки­йинки 3-орунду ээлейт; 2005), нефть, ошондой эле це­мент, курулуш акиташ теги, күкүрт, гипс ж. б. Газ м-н нефть негизинен шельфтерден казылып алынат. Климаты тропиктик континенттик, кургак. Январдын орточо температурасы 17–20°С, июль–августтуку 32–42°С; 50°Сге чейин ысыган мезгилдер да болот. Жаан-чачын аз (түндүгүндө жылына 125 ммге, түштүгүндө 50 ммге чейин), ноябрдан июнга чейин жаайт. Кумдуу ж-а чаң­дуу бороон болуп турат. Туруктуу аккан дарыя­сы жок; кургак сайлар (вади) көп, эң ириси – Вади-Машриб. Жер астындагы суулары мине­ралдашкан. Суу м-н начар камсыз болгон (жы­лына ар бир адамга 583 м³ өлчөмдөгү суу туура келет). Туссуздандырылган деңиз суусуна бол­гон муктаждык жылдан жылга күчөөдө; жыл

Чөл ландшафты.

сайын 99 млн м³ деңиз суусу тузсуздандыры­лат. Чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү; чыгыш бөлүгүн­дө ксерофиттик бадалдар ж-а бадалчалар (ака­ция, тамариск, түлкү машак) кездешет. Оазис­тер аз. Жаныбарларынан чөлгө мүнөздүү май­да сойлоочулар, кемирүүчүлөр кездешет, Араб жарым аралынан жейрен келет (Катарда сүт эмүүчүлөрдүн 11 түрү мекендейт). Перс булуңунун жээги ба­лыкка бай. Табиятты коргоочу 9 аймак уюшул­ган; анын ичинде жейрен ж-а араб ориксин асыроочу жайы да бар.

Калкы. Өлкөнүн калкынын 65,1%ин Катар араб­дары түзөт; анын ичинде катарлыктар 31,1%, палести­налыктар 11,7%, ливандыктар 9,1%, сириялык­тар 8,1%, египеттиктер 1,8, судандыктар 1,6%. Ошондой эле фарсылар (16,8%), белуждар (1,8%), түштүк ж-а түштүк-чыгыш азиялыктар ж. б. улуттар да жашайт. Калктын жылдык өсүүсү 2,4%. Төрөлүүнүн саны 1000 адамга 15,6 бала, өлүм-­житим 4,8 адам. Калкынын орточо курагы 31,9 жыл. Курактык структурасында эмгекке жарам­дуулардын (15–64 жаштагылардын) үлүшү зор, 72,9%; өспүрүмдөрдүкү (15 жашка чейинкилер) 23,1%, 65 жаштан ашкандар 4%; 100 аялга 185тен ашык эркек туура келет (негизинен чет элдик жумушчулардын эсебинен, миграциялык сальдосу 1000 13,1, 2007). Күтүлгөн орточо жашы

Катар кызы.

74,1 жыл (эркектердики 71,6, аялдардыкы 76,8 жыл). Калкынын орточо жыштыгы 1 км² жерге 80,6 адам (2008). Шаар калкы 92%; анын ²/3 си өлкөнүн чыгышындагы 2 шаарда – Доха (кал­кы 339 миң; 2008) м-н Эр-Райянда (258 миң) жашайт.

Тарыхы. Катар жарым аралын адамдар б. з. ч. 4–2-миң жылдыктан мекендеген. Катар жөнүндө алгач б. з. 1- кылымында рим тарыхчысы Плиний Улуу тарабынан эскерилет. Б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягынан Катарга араб уруулары отурукташа баштап, анын аймагы биринчи араб мамлекеттеринин бири – Харакены мамлекетине кирген. Харакены мам­лекети ыдырагандан кийин Катар сасаниддик Иран­дын бийлигинде болгон (4-кылым), 7-кылымда Араб ха­лифатына кошулуп, ислам динин кабыл алган.
Омейяддардын учурунда Катар порт шаарлары – Эль-Бида, Эз-Зубара ж. б. м-н араб соода бор­борлорунун бирине айланган. 10–11-кылымдарда Катар кар­маттар мамлекетинин курамына кирген. 13-к­ылымда Оманга көз каранды болгон. 1320-жылы Катарды ж-а Перс булуңунун түштүк жээгиндеги эмирлик­терди Ормуза шейх басып алып, 15-кылымдын 2- жарымынан алар Осмон империясына баш ий­ген. 16-кылымдын башында португалдар ээлеген, бирок 1536-жылы аларды осмон түрктөрү сүрүп чык­кан. 16-кылымдын аягы – 17-кылымдын башында Ормуз кысыгынын жээктери англичандардын көзө­мөлүнө өткөн. Перс булуңунун тегерегиндеги ан­глис экспансиясынан чочулаган Осмон империя­сы Катар, Нежд ж-а ага жакын жерлерди расмий түрдө Осмон империясынын ээликтери деп жа­рыялаган. Бирок Катарда Осмон империясы жүргүзгөн бийлик номиналдуу болгон. 18-кылымда ошол чөлкөмдөгү күчтүү мамлекетке айланган Омандын Перс булуңундагы ээликтерге ж-а Катарга таасири күчтүү болгон. 1720-жылдары Оман династиясынын башкаруучулары Ярубиддер Түштүк-Чыгыш ж-а Чыгыш Арабияны (анын ичинде Катарды) толугу м-н өзүнө караткан. 18-кылымдын аягына чейин Оман имаматы европалыктардын Чыгыш Арабияга киришине тоскоол болгон. Би­рок анын экиге (Ички Оман ж-а Маскат) бө­лүнүшү, ошондой эле Иран ж-а Осмон империясынын начарлашынан улам Улуу Британия бул аймак­та өзүнүн бийлигин чыңдаган. 1766-жылы Катарга Ку­вейттен бану атбан уруулары көчүп келген. Перс булуңунан англистерди кубалоо үчүн бану ат­бандар ваххабиттер м-н келишим түзүп, ан­глистердин кемелерине каракчылык м-н кол салышкан. Чыгыш Арабиянын жээги британ тарыхый булактарында «Каракчы жээги» деп аталган. 1803-жылы ваххабиттер Катар, Бахрейн, Ку­вейт ж-а чыгыш арабиялык ээликтерге үстөмдүк жүргүзүшкөн. 1818–19-жылдарда англистер ваххабит ээликтерин талкалап, Осмондордун бийлигин калыбына келтирбеш үчүн британ өкмөтү Перс булуңуна аскер эскадрасын киргизген. 1820-жылы Улуу Британия чыгыш арабиялык шейхтер м-н «Тынчтык жөнүндө Генералдык келишим» түзүп, ал боюнча Перс булуңундагы ээликтер Ан­глиянын колониясына айланган. 18-кылымдын 2- жарымында Катарда Тани династиясынын шейхи Касем бен Мухаммад Аль-Тани негиздеген ча­кан ээлик түзүлүп, ал 19-кылымдын аягында бүткүл Катарды бириктирген. 1871-жылы Катарды түрктөр кай­радан басып алып, 1914-жылга чейин бийлик кылган. 1-дүйнөлүк согуш жылдарында Аль- Тани династиясынын жүргүзгөн бийлигине эл­дин нааразычылыгы Катарда ички саясий кыр­даалды курчуткан. Өзүнүн позициясын чыңдоо максатында 1916-жылы 3-ноябрда Абдалла бен Касем Аль-Тани шейх (1913–49) Улуу Британия м-н келишим түзгөн. Келишим боюнча Катар Улуу Британия протекторатына айланган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Катардын борбору – Дохага бри­таниялык аскерлер жайгашып, аскер имарат-

тары курулган. Согуш бүткөндөн кийин Катарда ички саясий кризис башталып, династиялык талаш-тартыштарга алып келген. Аль Тани династиясынын үч кланынын өкүлдөрү (Бани Хамад, Бани Али ж-а Бани Халед) бийлик та­лашкан. 1949-жылы Бани Хамад кланынын өкүлү Халифа бен Хамад Аль Тани шейх мурасчы бо­луп шайланган. Бани Али кланынан Али бен Абдалла Аль Тани шейх регент болуп дайында­лып, 1960-жылга чейин башкарган. 1950-жылдары өлкөнү өнүктүрүүнүн социалдык-экономикалык програм­масы ишке ашырыла баштаган. Кулчулук ж-а кул сатууга тыюу салуу жөнүндө декрет кабыл алынган, алгачкы башталгыч мектептер ачы­лып, дарылоо мекемелери көбөйүп ж. б. демократиялык реформалар жүргүзүлгөн. 1970-жылы 2-апрелде Катардын убактылуу Конституциясы кабыл алы­нып, Аль Тани үй-бүлөсүнүн бийлигин бекемде­ген. Мыйзам чыгаруу, аткаруу бийлиги эмир­дин ж-а ал дайындаган Министрлер кеңешинин колунда болгон. Саясий партия, коомдук уюм­дарды (профсоюз) түзүүгө тыюу салынган. 1970-жылы 28-майда уюшулган Министрлер каби­нетин Халифа шейх жетектеген. 1971-жылы 28- июнда ал англичандар м-н сүйлөшүүлөр жүргү­зүп, Улуу Британия м-н 1916-жылдагы макул­дашуу Достук жөнүндө келишимге алмаштырылып, 1971-жылы 3-сентябрда Катар көз карандысыз мамле­кетке айланган. 1972-жылы 22-февралда аксакал­дар кеңешинин колдоосу м-н Халифа шейх өзүн эмир деп жарыялаган. Анын бийлигинин мез­гилинде өлкөнүн экономикасы жогорулап, нефть өндүрүү өнөр жайы жаңыртылган. Жаңы жер­лер өздөштүрүлүп, мал чарбасы өнүккөн. 1970–80-жылдарда жаңы өнөр жай ишканалары курул­ган. 1980-жылдардын 1-жарымынан банк сек­тору тез өнүгө баштаган. 1981-жылы Катар Перс булу­ңу араб өлкөлөрүнүн кызматташтык кеңешине кирип, кошуна эмираттар м-н болгон чек ара маселесин чечкен. 1990-жылдардын башында гезит, журналдар цензурага алынып, Катарга чет элдик басылыштар киргиздирилбей, окутуу про­граммалары кайра каралып чыгып, ислам ди­нине багытталган сабактардын сааттары көбөй­түлгөн. 1995-жылы бийликке келген Хамад бен Ха­лиф Аль Тани тарабынан демократиялык өзгөртүүлөрдү жүргүзгөн цензура алынып, 1996-жылы «Аль Жазира» улут­тук маалымат компаниясы түзүлгөн. 2003-жылы жаңы кабыл алынган Конституция (2005-жылы күчүнө кирген) боюнча аялдар шайлоого, парла­ментке шайланууга ж-а мамлекеттик кызматтарда иштөөгө укук алышкан. Бирок саясий партия­лар м-н коомдук уюмдардын ишине тыюу са­лынган. 21-кылымдын башынан Катардын тышкы сая­саты Перс булуңундагы коопсуздукту чыңдоого багытталган. Бул маселе боюнча Катар АКШ м-н ты­гыз кызматташат. 2002-жылы декабрда Эль- Удайд булуңунда АКШ аскер базасы курулган. 2003-жылы Иракты оккупациялоодо эмират АКШ баш болгон батыш мамлекеттеринин негизги таяныч пункту болгон.

Чарбасы. 21-кылымдын башталышынан Катардын эко­номикасынын негизин углеводород сырьёлорун өндүрүү, кайра иштетүү ж-а экспорттоо түзөт. ИДПнин көлөмү 68,9 млрд доллар; аны киши башына бөлүштүргөндө 74,2 миң доллардан туу­ра келет (дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт); ИДПнин көлөмүнүн динамикасы толу­гу м-н дүйнөлүк рынокто энергия сырьёсу боюнча түзүлгөн кырдаалга байланыштуу. Адам өнүгүү­сүнүн индекси 0,875 (2005; дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 35-орунда). Нефть кендерин иштетүүгө чейин Катардын чарбасынын негизги тармагы – ба­лык кармоо ж-а бермет чогултуу болгон. 1990–2000-жылдарда нефть-химия комплекси ж-а чет элдик туризм өнүгө баштады. Катарга келген туристтер­дин саны жылдан жылга өсүүдө (2006-жылы 900 миң турист келген); заманбап мейманкана структу­расы түзүлүүдө; мамлекеттик, эл аралык ж-а коммер­циялык банктар, улуттук ж-а чет өлкөлүк кам­сыздандыруу компаниялары иштейт. ИДП структурасында өнөр жайдын үлүшү 73,5% (анын ичинде нефть-газ өндүрүү 62%), тейлөө чөйрөсүнүкү 26,4%, айыл чарбаныкы 0,1%. Нефть өндүрүүнү мамлекеттик «Qatar Petroleum» ком­паниясы көзөмөлдөйт (2006-жылы суткасына 1,1 млн баррель өндүрүлгөн; 80%и экспорттолот). Өлкө боюнча өндүрүлгөн нефтинин жарымына жакыны Духан кенине туура келет; анда нефть м-н кошо газ ж-а газ конденсаты да алынат; нефть кууру аркылуу нефть экспорттоочу Умм-Саид порту м-н туташат. Нефть, ошондой эле өлкөнүн чыгышын­да, Перс булуңунун шельфинен өндүрүлөт. Перс булуңундагы кендердин нефтиси Халула аралында­гы нефть терминалы аркылуу экспорттолот. 2005-жылы 43,9 млрд м³ газ өндүрүлгөн; эң ири кени – Түндүк кени (айрым жерлери, мисалы, Түштүк Парс Иранга таандык). 2005-жылы 13,5 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн; тиричиликте ке­ректелүүчү электр энергиясы калкка акысыз берилет. Курулуш сектору (ИДПнин 5%тейи) өлкөнүн экономикасында мааниси боюнча отун­-энергетикадан кийинки 2-орунда; аны м-н өнүккөн цемент өндүрүшү тыгыз байланышта.

Рас-Лаффан шаарындагы суюлтулган газ өндүрүүчү завод.

Өнөр жай ишканаларынын басымдуу бөлүгү Умм- Саид (жер семирткич чыгаруучу, болот куюу заводдору ж. б.), Рас-Лаффан (негизинен газ иш­тетүүчү ишканалар) ж-а Доха шаарынын тегерегин­де түзүлгөн индустриялуу зоналарда топтолгон. Катардын айыл чарбасынын өнүгүүсүнө анын катаал кли­маттык шарты, чөл ж-а жарым чөлдүү аймак­тардын басымдуулук кылышы тоскоолдук кы­лат (өлкөнүн аймагынын 3%ке жакын жери гана айыл чарбасында пайдаланылат). Мамлекеттен суб­сидия алган чакан айыл чарба ишканалары гана бар. Айыл чарба өдүрүшү элдин азык-түлүккө болгон мук­таждыгынын 10%ин гана канааттандырат; азык-түлүктүн басымдуу бөлүгүн сырттан сатып алат. Жүгөрү ж-а таруу аз өлчөмдө гана жый­налат. Оазистерде мөмө-жемиш, курма пальма­сы, жашылча өстүрүлөт. Эчки, төө, кой, жыл­кы асыралат; куш чарбасы өнүккөн. Балык кар­моонун ж-а бермет чогултуунун мааниси зор.
Автомобиль жолунун жалпы узундугу 1230 км; анын негизги тармактары: Доха – Эр-Райян – Духан, Доха – Эль-Хаур – Эр-Рувайс, Доха – Эль-Киръ­ана – Эль-Хуфуф (Сауд-Арабиясы). Жүктүн ба­сымдуу бөлүгү деңиз транспорту м-н ташылат. Негизги деңиз порту – Доха. Беш аэропорттун бирөө эл аралык аэропорт (Дохадагы). Куур транспортунун узундугу 2164 км, анын ичинде газ куурунуку 1024 км, нефть куурунуку 844 км (2006).
Сырткы соода товар айлануусунун көлөмү 48,6 млрд доллар (2007), анын 33,5 млрд долла­ры экспорттук, 15,3 млн доллары импорттук то­варлар. Экспортунун 70%ке жакынын нефть, нефть продуктулары ж-а суюлтулган газ түзөт; ошондой эле сыртка металл арматурасын, жер семирт­кич ж. б. да чыгарат. Экспорттук негизги соода шериктери: Япония, Корей Республикасы, Сингапур, Таиланд. Машина ж-а жабдууларды, эл ке­ректөөчү товарларды, азык-түлүктү Франция, Япония, АКШ, Италия, Германия, Улуу Бри­тания, Сауд Арабиясы, Корей Республикасынан сатып алат.

Маданияты. Катарда мектепке чейинки мекеме­ден университетке чейин үзгүлтүксүз билим берүүнү өнүк­түрүүгө багытталган «К-12» билим берүү рефор­масы 2002-жылдан жүзөгө ашырылууда. Билим берүү мекемелерине билим берүү министрлиги (1957), билим берүү маселелери боюнча жогорку кеңеш жана билим берүү институту (2002) жетекчи­лик кылат. Билим берүү системасы мектепке чейинки (3төн 6 жашка чейин), милдеттүү баш­талгыч (6 жылдык), толук эмес орто (3 жыл­дык), толук орто (3 жылдык), кесиптик орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Мамлекеттик, менчик жана көз каранды эмес мектептер (2002) бар. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 89%ти түзөт (2004). Жогорку окуу жайлар, илимий мекемелер, китепканалар жана музейлер негизинен Дохада жайгашкан. Жетекчи кадрлардын Катар акаде­миясы (2005) бар. Илимий мекемелер (баары Доха­да) жана башкалар иштейт.
Эмирдин жарлыктарын жана мыйзам чыгаруу актыларын чагылдыруучу алгачкы гезит 1961-жылы негизделген. 1969-жылы маалымат депар­таменти негизделип (1998-жылы жоюлган), «Доха» журналын чыгара баштаган. 1970-жылдары ап­талык менчик журналдар, гезиттер чыга баш­таган. 2002-жылы күн сайын «Ар-Райя» «Аш- Шарк», «Аль-Ватан», «The Peninsula» гезитте­ри, «Катар аль-Хайр», «Ад-Доха лиль-Джамиа» журналдары (араб жана англис тилинде) чыгып турган. Радио уктуруусу 1968-жылдан (алгач араб, 1971-жылдан англис, 1980-жылдан урду, 1985-жылдан француз тилдеринде), телекөрсө­түү 1970-жылдан (алгач араб, 1982-жылдан ан­глис тилинде) иштейт. 1996-жылдан «Аль-Жа­зира ТВ» спутник каналы, 1993-жылдан кабел­дик телекөрсөтүү иштей баштаган. 1975-жылы The Qatar News Agency – Улуттук маалымат агент­тиги негизделген.
Катар калкы миңдеген жылдар бою чатырларда жашаган. Курулуштар Осмон империясынын учурунда пайда болгон. XIX кылымда Катарда аль-Бида форту, азыр Амири-Диван өкмөт үйү, Эз-Зубар, Эль-Хаурдагы жана Эль-Вакра шаарчасындагы форттор, XX кылымдагы Умм-Салаль-Мухаммад фор­ту, Абдалла бен Касем Аль Тани шейх үчүн ку­рулган сарай жана башкалар белгилүү. Форттор жана башка ку­рулуштардын дубалы таш же кыштан тургузу­луп, чопо же гипс менен шыбалган. Терезе, эшик­тери Индия жана Чыгыш Африкадан алынып келген жыгачтан жасалган. Имараттардын үстүңкү бөлүгүнө желдеткич мунаралар салын­ган. 1960-жылдан Катарда араб үлгүсүндөгү архитектура­лык курулуштар пайда боло баштаган.

Форт Эз-Зубара.

Дохада Улуттук театр, маалымат жана маданият министрли­ги (1982, архитекторлору Ахмад Шайха, Ж. Коннелл жана башкалар), Ан-Насер мечити (1986, архитектору Анвар Атта), Аль- Кубиб мечити (1998) 1975-жылы Катар университет комп­лекси (архитектору египеттик Камаль аль-Кафрави), 2000-жылдары Ислам маданий борбору, Барзан мунарасы, Ислам искусство музейи, Улуттук ки­тепкана, Сүрөт музейи, улуттук костюм жана тек­стиль музейи жана башклар курулган. 1980-жылдардын башында Египет, Ирак, Франция, Италия жана Америка Кошмо Штаттарынан билим алып келген сүрөтчүлөр Катарда сүрөт өнөрүнүн өнүгүшүнө зор салым кошкон. 1980-жылы Дохада сүрөт өнөрүнүн Катар коому жана эркин устакана түзүлгөн. XX кылымдын аягын­дагы белгилүү сүрөтчүлөр: эркин устакананын негиздөөчүсү – Жасем Зайни, Султан Алсилай­ты жана башкалар. Мектептерде көркөм кол өнөрчүлүк, сүрөт тартуу чеберчилиги жана башкалар үйрөтүлөт.
Катардын музыкалык-бий маданияты араб, перс, инди, аф­рика жана башка элдердин салттуу үлгүлөрүн жана жанр­ларын камтыйт. Бедуиндердин ар тармактуу ыр жанрлары бар. Салттык перс-араб музыкалык аспап­тарын – най флейтасы, канун цитрасы, уд лют­нясы жана башкаларды колдонушат. Жергиликтүү калктын салт­туу ыр, бийлери да бар.

Катар акчасы.

Ад.: Исаев В. А., Филоник А. О. Государство Катар: проблемы развития. М., 1999; Алексеева Н. Н. Сов­ременные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; Катар// Большая Российская энциклопедия. Т. 13. М., 2009.