КИЙИМ

КИЙИМ – тышкы чөйрөнүн ар кандай жагым­сыз таасирлеринен коргоочу буюмдардын (ич кийим, сырт кийим, баш кийим, бут кийим, кол кап жана башкалар) жалпы аты. Турак жай менен бир­ге кийим тиричилигинин негизги каражат­тарынын бири. Адамдын жан сактоого, ысык­-сууктан жана механикалык таасирлерден коргонууга мук­таж болушу кийимдин келип чыгышын шарттаган. Кийимдин өөрчүшү адам эмгегинин, коомдук мами­лелердин жана маданияттын өнүгүшү менен кошо жүргөн. Натыйжада кийимге болгон көркөм табит жаралган. Адам өзүнүн сымбатына сын көз менен карап, дене-боюндагы кемчилигин кийимдин түрү менен оңдоого аракеттенет. Адамдар соңку палео­лит доорунда эле айбан терисинен, куш кана­тынан, чөптөн, дарак кабыгынан жана жалбы­рагынан кийим жасай баштаган. Неолит доорунда адамдар өсүмдүк булаларынан жип ийрүү, өрүү, таар сымал одоно буюм токуу өнөрүн үйрөнгөн. Дыйканчылык менен мал чарбачылыкка өтүү зы­гыр, пахта, жут, кендир өңдүү өсүмдүктөрдүн булаларын жана мал жүнүн кийимдик материал жа­соо үчүн иштетүүгө мүмкүндүк берген. Бара-бара мата (кездеме) кийим жасалуучу негизги материал­га айланган. Айрым элдер кийимди бычып-тигип кийишсе, кээ бирлери кездемени жөн гана денесине ороп-ороп алышкан.

Жашоо ыңгайына, климаттык жана табигый (асыресе жер) шарт­тардын өзгөчөлүгүнө жараша көчмөндөрдө, дый­кандарда, тропиктик, арктикалык, мелүүн ал­кактарда жашагандарда кийимдин ар кандай түрлөрү жана комплекстери пайда болгон. Кайсы доордо кайсы мамлекеттин саясий кадыр-баркы ашса, анын бийлөөчүлөрү кийген кийим көп өлкөлөр үчүн үлгү болгон. Мисалы, XI–XIV кылымдарда Франциянын, XVI кылымдын 2-жарымынан Испаниянын, XVII кылымдын 2-жарымынан кайрадан Франциянын кийим мода­лары Батыш Европада үстөмдүк кылган. XVIII кылымдын аягында Француз буржуазиялык революциясынын таа­сири менен Францияда сөөлөттүү жана кымбат кийимдер бир кыйла демократташып, андан ары кийим бара-бара жөнөкөйлөшө берген. Натыйжада Батыш Европада иштелип чыккан кийим модалары дүйнөнүн көп өлкөлөрүнө тарала баштаган. Жеңил өнөр жайдын, токуу өнөрүнүн жана жасалма кездемелердин тынымсыз өсүшү кийим модасынын айрыкча аялдар кийиминин тез-тез өзгөрүп, жаңы­ланып жакшырып турушун шарттады. Кийимди конструкциялоо жана моделдөө өз алдынча өнөргө айланды. Кийимдин өзгөчөлөнүшүнө адамдын жы­ныстык жана курактык белгилери, үй-бүлөдөгү жана жамааттагы абалы, уруулук жана таптык айырмачылыгы да таасир тийгизген. Түрүнө жараша кийим ич жана сырт кийим, баш кийим, бут кийим деп, ал эми тиричиликтеги милдетине жараша к ү н д ө л ү к (иш, малтабар) кийим, м а й ­р а м д ы к (сый, дем алыш жана башкалар) кийим, к а а д а­-с а л т т ы к (нике тоюнда, аза күткөндө ки­йилүүчү жана башкалар) кийим, а т а й ы н (өндүрүштүк) кийим, ф о р м а (аскерлердин, темир жолчулардын жана башкалардын) кийим, с п о р т т у к кийим жана башка фасондорго жана түрлөргө бөлүнө баштаган. Саймачылыктын, кол өнөрчүлүктүн өөрчүшү кийимдин көркөмдүк жагын арттырууга кызмат кылган. Калктар менен улут­тардын калыптанышы улуттук (элдик) кийимдин жаралышына алып келген. Улуттук кийимдер эл­ден элге ооп, бири бирине таасир тийгизип, бел­гилүү бир аймакка (регионго) тиешелүү кийим ком­плекси иштелип чыккан. Улуттук кийимден кара­пайым элдин нускалуу салттары, тапкычтыгы, эстетикалык умтулуулары, көркөм табити, сай­мачылык жана башка өнөрү айкын көрүнөт. Улуттук кийим улам өзгөрүп, жаңыланып турат, улут­тук колоритти сактап, элди башкалардан өзгөчөлөп турат, к. Кыргыздын улуттук ки­йимдери.