КИПР

КИПР , К и п р Р е с п у б л и к а с ы – Батыш Азиядагы мамлекет; Кипр а-нда, Жер Ортолук деңиздин түн.-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Аянты 9251 км². Калкы 1099,4 миң (2008). Бор­бору – Никосия. Расмий тилдери – грек ж-а түрк тилдери. Акча бирдиги – евро. Адм.-айм. жак­тан 6 округга (епархийге) бөлүнөт.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005)

К-дин аймагынын 36%ке жакын аянтын (а. и. Кириния округу, о. эле Фамагуста округунун бир аз бөлүгү кошо) Түркия ээлеп алган (к. Түндүк Кипр Түрк Республикасы; ТКТР); анын

аймагында 280,2 миң калк жашайт. Борбору – Никосия (шаардын түрктөр жашаган бөлүгүнүн калкы 52 миң). Расмий тили – түрк тили; акча бирдиги – түрк лирасы. ТКТР адм. жактан 5 округга бөлүнөт. Аймагынын 2,7% аянтын Бри­таниянын аскер базасы ээлейт.
К. – БУУнун (1960), Шериктештиктин (1961), ЭВФтин (1961), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1961), Европа Советинин (1961), Европа коопсуздугу ж-а кызматташтык уюмдун (1973), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Европа союзунун (2004) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү

. К. – де-юре унитар­дык мамлекет. К-дин конституциясы 1960-ж. 16-августта кабыл алынган. Башкаруу форма­сы – президенттик респ. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент (35 жаштан жогору К. жараны президенттикке кандидатурасын коюуга укуктуу, конституция б-ча президен­ти – кипрлик грек, вице-президенти – кипрлик түрк болуу керек, жалпы жашыруун добуш м-н 5 жылга шайланат). Мыйзам чыгаруучу бий­ликтин жогорку органы – бир палаталуу пар­ламент (Өкүлдөр палатасы). 80 депутаттан ту­рат (56 депутаты – кипрлик грек, 24 орунга кипрлик түрк). К. Респ-нда көп партиялуу сис­тема орун алган. Негизги саясий партиялары: К. эмгекчи элинин прогрессчил партиясы, Де­мокр. чогулуш, Демокр. партия, Соц. партия.

Табияты

. Жээги негизинен түзөң, түндүгүндө аскалуу ж-а тик. Тоолуу рельеф басымдуу. Түндүгүн жээктей дээрлик 150 км аралыкка Кириния кырка тоосу (бийикт. 1024 мге чейин) ж-а жапыз (383 мге чейин) Карпас тоо массив­дери созулуп жатат. К-дин борб. ж-а түш. бө-

Кириния тоосу.

лүктөрүн тармактанган Троодос тоо массиви ээлейт; анын бийикт. 1951 м (Олимбос чокусу – К-дин эң бийик жери). Троодос массивин түн­дүктөгү тоолордон дөңсөөлүү Месаория түздүгү (деңиз деңг. 200 м бийикте) бөлүп турат. Түз­дүктө акиташ тектүү платолор кездешет, чыгы­шын жантайыңкы аллювий түздүгү түзөт. Арал­ды жээктей кууш түздүктөр созулуп жатат.
К. аралы тектон. жактан кайнозойдогу Альп– Гималай кыймылдуу алкагынын бир тармагы болгон – Динара-Зонд зонасында жатат. Негиз­ги кен байлыктары: жез кенташы, чопо (бенто­нит ж. б.), цементтик акиташ теги ж-а мергель, гипс, пирит, перлит, мрамор, курулуш мате­риалдары (таш, шагыл ж. б.). Аймакка субтропиктик жер ортолук деңиздик климат мүнөздүү; жайы ысык, кургакчыл, июл­дун орт. темп-расы 25–35°С, кышы жумшак, са­лыштырмалуу жаанчыл, январдыкы 10–12°С, тоолордо абанын темп-расы –7°Сге чейин төмөндөшү мүмкүн. Жаан-чачындын жылдык орт. өлчөмү Месаория түздүгүндө 300–400 ммден Троодос тоолорунда 1000–1100 ммге чейин. Кур­гакчыл мезгилдери да болот. Тоо капталдарын­да 1000 м бийиктен жогору кар жаайт, Троодос тоолорунун түн. капталдарында кар катмары пайда болуп, ал 4 айга чейин жатат. Агын суула­рынын көбү негизинен жамгыр сууларынан ку­ралып, Троодос тоосунун капталдарынан башта­лат. Дарыя нуктары кышкы жамгырдан кийин гана сууга толуп, жайында бардык агын суулары соолуп калат. Кышында ж-а жазында суусу таш­кындайт. Жыл сайын калыбына келүүчү суу ре­сурстары чектелүү (1 км³ чамасында), ар бир адам­дын суу м-н камсыз болуусу жылына 900 м³ден ашык. Жыл сайын 200 млн м³ден ашык суу пай­даланылат, анын 74%и а. ч-нда (негизинен су­гатка), 23,7%и коммуналык-тиричиликте, 2,3%и ө. ж. ишканаларында керектелет.
Тоо капталдарында мелкозёму аз таштак то­пурак пайда болот. Тоо этектеринде ж-а түздүк­төрдө күрөң, кургакчыл түздүктөрдө бозомук­күрөң топурактар өрчүгөн. Мурда аралдын ба­сымдуу бөлүгү токой м-н капталып, «жашыл арал» аталчу. 21-к-дын башында токой тоолор­до гана сакталып, өлкөнүн аймагынын 19% аянтын ээлеп калган. 2,5 миң га жерге токой көчөттөрү (эвкалипт, ак акация) отургузулган. Жапыз тоолордо эмен, ак чечек, кожогат дара­гы ж. б. өскөн жазы жалбырактуу токой мас­сивдери кездешет. 900–1000 м бийиктен жогору ийне жалбырактуу субтропиктик токой басым­дуу; алар алеп ж-а троодос кызыл карагайы, кедр (бал карагай), кипарис, арча. Тоо өрөөн­дөрүндө олеандр, тамариск өсөт. Түздүктөрдө ж-а 500 м бийиктикке чейинки тоо этектеринде экинчи жолку дайыма жашыл дарактар ж-а ба­далдар (жыгач мисте, ладанник, арчалуу макви­стер) таралган. Зор аянтты тимьян, розмарин, көк шимүүр, лавандадан турган гарига фор­мациясы ээлейт. Кириния кырка тоосунун, Кар­пас тоосунун кургакчыл түш. капталдарында, о. эле Масаория түздүгүндө катуу чөптүү талаа­лашкан өсүмдүктөр таралган. Күрдүү топурактуу өрөөндөрүнүн ж-а тоо этектерининин басымдуу бөлүгүн дан эгиндери, цитрус ж-а зайтун дарак­тарынын плантациялары, дөбөлөрдүн атайын тектирленген капталдарын, Троодос тоосунун этектерин жүзүм, зайтун ж-а мүйүз дарак план­тациялары ээлейт. Өсүмдүктөрүнө мүйүздүү май­да жандыктар көп зыян келтирет. Аралдын түн. бөлүгүндө токойго эчки жаюуга тыюу салынган. Коргоого алынган табигый аймактар өлкөнүн аймагынын 8,3% аянтын ээлейт; алар негизи­нен токой парктары (Троодос, Афаласа) ж-а аң­чылык резерваттары. Коргоого алынган деңиз акваториясынын аянты 2,27 миң га. Туздуу Лар­нака көлү эл аралык маанидеги суу-саз жерине киргизилген.

Калкы

. К-дин негизги калкын өлкөнүн түштү­гүндө жашаган кипрлик гректер (66,9%) ж-а түн. бөлүгүндө жашаган кипрлик түрктөр (21,8%) тү­зөт. Алардан башка англистер ж-а шотланддар (7,2%), арабдар (2,8%) жашайт. Калктын таби­гый өсүүсү 0,52% (2008). Төрөлүүнүн саны кыска­рууда (2008-ж. 1000 адамга 12,6 бала; 1996-ж. 15,4 бала болгон), ал эми өлүм-житим 20-к-дын аягынан туруктуу (7,8 адам). Курактык струк­турасында 65 жаштан ашкандардын саны өсүүдө (2008-ж. 12%, 1996-ж. 11%), ал эми 14 жашка чейинки балдардын саны кыскарууда (2008-ж. 19,5%, 1996-ж. 25%); эмгекке жарамдуу курак­тагылар (15–64 жаштагылар) 68,5% (1996-ж. 64% болгон). Калкынын орт. курагы 35,3 жыл (2008), күтүлгөн орт. узактыгы 78,3 жыл (эр­кектердики 75,8, аялдардыкы 80,7 жыл). Эркек­тер м-н аялдардын саны тең чамалаш. Калкы­нын орт. жыштыгы: 1 км² жерге 118,9 адам. Шаар калкы 69,7% (2006). Ири шаарлары (2008): Никосия (калкы 213,0 миң), Лимасол (166,6 миң), Ларнака (52,3 миң), Пафос (40,9 миң). Калктын көпчүлүгү (80%ке жакыны) православ­ный христиандар, 19%и бир аз башка диндеги­лер бар.

Тарыхы

. К-ди адамдар неолит доорунан ме­кендей баштаган. Жез кендерине бай ж-а геогр. абалы ыңгайлуу болгондуктан, К-ликтер коло доорунда кошуна мамлекеттер ж-а элдер м-н соо­да, маданий байланыштарын өнүктүргөн. Соңку коло доорунда К-де эгей мад-тынын таасиринде таптык коом калыптана баштап, кипр-миной жазуусу түзүлгөн. Бул процесс ахей ж. б. басып алуучулардын басып киришин тездеткен. Б. з. ч. 9-к-да аралда финикийликтердин колониясы

пайда болгон. Б. з. ч. 8-к-дын аягында К-ди Ас­сирия, 560-жылдары египет фараону Яхмос II, 6-к-дын ортосунда Ахемениддер басып алган. 333–323-ж. Александр Македонскийдин мамле­кетинин курамына кирген. 294-жылдан египет­тик Птолемейлер мамлекетинин провинцияла­рынын бири болгон. Б. з. ч. 58-ж. К-ди Рим караткан. Б. з. 330-жылдарынан Византия им­периясынын бийлигине баш ийип, 1-к-дын ор­тосунда Апостолдук кипр чиркөөсү уюшулган. 647-ж. К-ди арабдар, 965-ж. кайрадан Визан­тия, 1191-ж. кресттүүлөр (к. Кресттүүлөр жор­туулдары) басып алып, 1192-ж. аралда фр. Лу­зиньяндар династиясынын өкүлдөрү башкарган Кипр королдугу түзүлгөн. 1489–1570-ж. Венеция, 1571–1878-ж. Осмон империясы, 1878–1959-ж. Улуу Британия үстөмдүк кылган. 1878-ж. 4-июн­да Улуу Британия м-н Түркия «коргонуу уюму жөнүндө» жашыруун келишим түзүп, К-ге бри­таниялык аскерлер жайгашкан. Бийлик бри­таниялык министрлердин колуна өтүп, соттук­адм. реформалар жүргүзүлүп, жогорку сот ж-а жерг. өзүн өзү башкаруу органдары – Мыйзам чыгаруучу ж-а Аткаруучу кеңештери шайланып, 1882-ж. конституция кабыл алынган. 1925-ж. К. британиялык колония статусуна ээ болгон. 19-к-дын аягында колониялык эзүүгө каршы кипрлик гректердин улуттук-боштондук кый­мылы күч алып, алар Грекияга кошулууну та­лап кылышкан. 1931-ж. гректердин көтөрүлү­шүнөн улам, британиялык бийлик конституция­нын ишин токтотуп, жерг. өзүн өзү башкаруу уюмдарын таркаткан. 1954–58-жылдары Кипр маселеси БУУнун Генералдык Ассамблеясында бир нече жолу талкууланган. 1959-ж. февралда Цюрихте Грекия м-н Түр­кия, Лондондо Улуу Бри­тания, Түркия ж-а Грекия (грек ж-а түрк жамаатта­рынын өкүлдөрүнүн каты­шуусунда) К-дин өз алдын­ча мамлекет болушу ж-дө келиши мге кол койгон. 1960-ж. 16-августта К. көз карандысыз респ. деп жа­ры ял анып, Б УУга мү чө болгон. К-дин президентти­гине архиепископ Мака­риос III, вице-президентти­гине Ф. Кучук шайланган. 1960-ж. жаңы и штел ип чыккан конституциянын долбоору б-ча грек ж-а түрк жамааттары мамлекетти башкарууда бирдей укук­ка ээ болгон. 1963-ж. грек жамааты конституцияны кайра карап чыгуу, мамле­кетти борбордоштуруу та­лабын коюшуп, ага кипрлик түрктөр каршы чыккан. Конституциялык кризис куралдуу ти­решүүгө алып келип, Улуу Британия, Түркия ж-а Грекия К-ге аскерлерин киргизген. БУУнун Коопсуздук Кеңешинин 1964-ж. марттагы резо­люциясына ылайык тынчтыкты сактоо үчүн К-ге БУУнун аскер күчтөрү киргизилген. 1974-ж. 15-июлда К. реакциясы Грекияга таянып, Ма­кариос IIIнүн өкмөтүнө каршы куралдуу козго­лоң чыгарган. К-лик түрктөрдүн кызыкчылы­гын жактоону шылтоолоп, 1974-ж. 20-июлда К-ге түшүрүлгөн түрк аскери өлкөнүн түн. бөлүгүнүн 40%ин басып алган (200 миң жерг. грек өлкөдөн куулган). 1975-ж. 1-февралда түрк жамаатынын жетекчилиги түрктөр көзөмөлдө­гөн аймакта Р. Денкташ башында турган К. Түрк федерациялык мамлекетин жарыялаган. К-ге Түркиядан 50 миңдей киши көчүп келген. 1975-ж. Грекия м-н Түркиянын ортосунда түзүл­гөн келишимдин негизинде К. демаркациялык линия б-ча экиге бөлүнгөн. Грек м-н түрк ай­мактарынын ортосунда буфердик зона түзүлүп, БУУнун куралдуу күчтөрү көзөмөлдөгөн. Гре­киядагы аскердик хунта кулагандан кийин 1974-ж. Макариос III президенттик милдетин аткарууга киришкен. 1977-ж. февралда Мака­риос III м-н Р . Денкташт ын орт осундагы сүйлөшүүлөрдө К-де федерациялык респ. түзүү ж-дө макулдашууга жетишилген. Бирок Мака­риос III өлгөндөн кийин анын мураскери Кип­риану м-н Денкташтын ортосундагы пикир ке­лишпестиктен, бул маселе ишке ашкан эмес. 1983-ж. 15-ноябрда Түн. Кипр Түрк Респ-нын (ТКТР) түзүлгөндүгү расмий түрдө жарыяланган. Аны Түркиядан башка дүйнөдө бир дагы мам­лекет тааныган эмес. БУУнун Коопсуздук Кеңе­шинин 1983-ж. 18-ноябрдагы резолюциясы ТКТРдин мыйзамсыз түзүлгөндүгүн билдирген. 2004-ж. К. респ. Европа Союзуна, 2008-ж. евро аймагына кирген. 2008-ж. президенттикке Д. Христофиас шайланган.

Чарбасы

. 1974-жылдан К-дин чарбалык ком­плекси экиге – грек. (К. Респ.) ж-а түрк. (ТКТР) секторлоруна бөлүнөт. К. Респ. өнүккөн чакан мамлекеттердин курамына кирет. ИДПнин көлөмү 21,4 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 27,4 миң доллардан туура келет. ТКТРдин ИДПсинин көлөмү 1,9 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 11,8 миң дол­лардан туура келет; Түркия жыл сайын ТКТРге берген жардамы орто эсеп м-н 400 млн доллар­ды түзөт (ал ТКТРдин бюжетинин ¹/ бөлүгү).
Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,903 (2005; дүй­нөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 28-орунду ээлейт). Экономикасынын структурасы постиндустрия­луу өлкөлөр үчүн мүнөздүү: ИДПнин 78%и тейлөө чөйрөсүнөн, 19,2%и ө. ж-нан, 2,8%и а. ч-нан түзүлөт (2007). 21-к-дын башында макроэкон. саясатынын, монополиясыздаштыруунун, энер­гетикалык секторду модернизациялоонун, адис­терди даярдоонун жогорку деңгээлинин (25–29 жаштагы калктын 44,4%и жогорку билимдүү; Европа союзуна кирген өлкөлөрдүн орт. деңгээ­ли 28%) ж. б. чаралардын натыйжасында бир топ ийгиликтерге жетишти. ИДПнин накта өсүшү 2007-ж. 4,4%ти түздү.
Ө. ж. продукциясынын жалпы наркы 3,2 млрд евродон ашык (2006). Чакан ж-а орто чоң­дуктагы ишканалар басымдуу. Ири өндүрүш­төрдүн басымдуу бөлүгү борб. агломерацияда ж-а Лимасолдо топтолгон. Ө. ж-нын негизги тар­мактары: тамак-аш, металлургия, химия, по­лиграфия, жеңил (а. и. текстиль, булгаары-бут кийим), минералдык сырьёлор ж-а курулуш ма­териалдар өндүрүшү. Отун-энергетикалык ба­ланстын 89%и нефтиге ж-а нефть продуктула­рына, 7,5%и көмүргө, 3,5%и энергиянын аль­тернативалык булактарына таандык (2004). Энергияны негизги керектөөчүлөр: транспорт (54%) ж-а ө. ж. (20%). Отун-энергетикага бол­гон муктаждык толугу м-н импорттун эсебинен к анаат т андырылат . Гел иоэнер гет ик а т ез өнүгүүдө (К-де жылдын 340 күнү күнөстүү); күн батереясынын ар бир адамга туура келген аян­ты (0,86 м²) б-ча К. дүйнөдө алдыңкы орундар­дын бирин ээлейт: турак жайдын 96%ке жакы­ны, отелдердин 53%и күн батереясы м-н жаб­дылган. Шамал энергия курулмасынын анык­талган кубаттуулугу 58 МВт; май өсүмдүктө­рүнүн биомассасынын негизинде өндүрүлгөн био­отун 7,5 миң тдан ашык (2006). Электр станция­ларынын аныкталган кубаттуулугу 988 МВт. 2005-ж. 4,6 млрд кВт. с электр энергиясы өндүрүлүп, анын 4,1 млрд кВт.с өлкө ичинде пайдаланылган (ТКТРде бул көрсөткүчтөр 998 млн кВт.с ж-а 797,9 млн кВт.с түзөт). Үч ЖЭС иштейт. Металлургия ж-а металл иштетүү импорттук сырьё м-н иштеп, болот ж-а алюми­ний продукцияларын даярдайт. Машина куруу ө. ж. ички рынокко багытталган; негизги про­дукциялары: электр ж-а күн суу жылыткычта­ры, о. эле электр-тех. жабдуулар (трансформа­тор, электр мотору, генератор, электр өткөргүч ж-а кабель, телевизор антеннасы ж. б.), желдет­кич техникасы, тоо кен ө. ж., а. ч., соода, поли­графия ө. ж. үчүн жабдуулар ж. б. Химия ө. ж. негизинен жер семирткич, пестицид, лак, боёк, о. эле мал багуу үчүн атайын каражаттарды, ө. ж. химикаттарын, тазалоочу ж-а кир жуучу, парфюмерия-косметика каражаттарын чыгарат. Целлюлоза-кагаз, полиграфия ө. ж-нын ж-а бас- ма ишинин негизги борбору – Никосия. Тек­стиль ө. ж-нын туруктуу өнүккөн тармактары – трикотаж ж-а тигүү өндүрүштөрү; булгаары ө. ж. сумка, чемодан, бут кийим чыгарууга адистеш­кен. Тамак-аш ө. ж. К. индустриясында маа­нилүү орунду ээлейт. Анда эт ж-а сүт продук­цияларын, жашылча ж-а мөмө-жемиш консер- валарын, ун ж-а нан-булочка азыктарын, өсүм­дүк майын, туз, балык ж-а деңиз продукцияла­рын, мал чарбасы үчүн тоют чыгаруу басым­дуулук кылат. Шарап жасоо эзелтен өнүккөн; К. шарап чыгаруу б-ча дүйнөдө 37-орунду ээлейт. Агр. продукциянын наркы 635,1 млн евро (2005). Жайы ысык ж-а кургакчыл болгондук­тан, дыйканчылыгы сугатты талап кылат. А. ч-га жарактуу жеринин аянты 202,4 миң га; анын айдалганы 144,3 миң га; кысыр аңыз 20,5 миң га, жайыт 0,4 миң га, иштетилбеген жер 33,6 миң га, каралбаган ж-а чөлдөшкөн жер 3,6 миң га (2005). А. ч-нын башкы тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Анын ичинен эң өнүк­көнү – жүзүмчүлүк ж-а цитрус өстүрүү. Жүзүм өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө тоо капталдарын­да, негизинен майда чарбалар т арабынан өстүрүлөт (2005-ж. 80,9 миң т жыйналган). Арал­дын түш.-батыш бөлүгү – жүзүмчүлүктүн негиз­ги мекени. К-де жүзүмдүн жогорку сапаттуу эн­демиялык 15ке жакын сорту (негизгиси Мавро сорту) ж-а 60ка жакын европ. сорту өстүрүлөт. Жүзүмдүн басымдуу бөлүгү шарап үчүн пайда­ланылат. Шарапты негизинен Германия ж-а Швецияга экспорттойт. Цитрус өсүмдүктөрүнүн плантациялары негизинен Лимасол ж-а Пафос региондорунда жайгашкан. Жалпы жыйымы 142 миң т (2005); алар: танжерин, мандарин, клементина, сатсума, апельсин, грейпфрут, по­мело, лимон, лайма; негизинен Улуу Британия­га экспорттойт. Картөшкөнүн да экспорттук мааниси зор, аны негизинен Улуу Британия, Германия, Бельгияга сатат. Ички керектөөгө арпа, дарбыз, помидор, бадыраң, алма, буудай, банан, пияз, капуста, шабдаалы, нектарин, анжир, ашкабак, маш буурчак, сулу ж. б. өстүрүлөт. Мал чарбасы негизинен ички рынок­ко багытталган, көбүнчө тоолуу аймактарга мүнөздүү. 2005-ж. 429,7 миң чочко, 329,3 миң эчки, 268,9 миң кой, 57,8 миң кара мал, 2,8 млн үй кушу асыралган. Балык ж-а деңиз про­дуктуларын негизинен сырттан сатып алат.
Тейлөө чөйрөсү өлкөнүн экономикасындагы ири ж-а туруктуу өнүккөн сектор (ИДПнин 78%и). Эң маанилүү секторлору: финансылык тейлөө (кыймылсыз мүлк м-н операцияны кошо; ИДПнин 17%и), дүң ж-а чекене соода

Айя-Напа курорту.

(11,2%), туризм, мейманкана бизнеси ж-а коом­дук тамактануу (9,8%), мамл. башкаруу ж-а кор­гонуу (8,8%), транспорт (8,5%), курулуш (7,5%). К-дин кредиттик мекемелер системасы Борб. банкты, коммерциялык банктарды, чет өлкөлүк банктардын 27 филиалын камтыйт. К. фонд биржасы 1996-ж. уюшулган. 500гө жакын оф­шордук компания иштейт, көбү дүң ж-а чекене соода, кыймылсыз мүлк операциясы чөйрөлө­рүндө аракеттенет. Туристтик индустрия – К-дин экономикасынын маанилүү тармактары­нын бири. 2007-ж. туризмден түшкөн киреше 1,8 млрд еврону түзгөн; жыл сайын туристтик инфраструктураны өнүктүрүү үчүн 20 млн евро бөлүнөт. Жыл сайын К-ге 20 млндон ашык ту­рист келет, алардын 90%и – европалыктар.
Туристтик негизги зоналары – Пафос, Айя-Напа, Паралимни, Лимасол, Ларнаки, Никосия ре­гиондору. К-де 900дөн ашык туристтик мекеме иштейт (2006); алар: түрдүү класстагы мейман­каналар, туристтик айылдар, кемпингдер, мо­телдер, отелдер ж. б. Жайкы дарылоо-ден соо­лукту чыңдоо (пляждык) туризми басымдуулук кылат. Спорттук-оюн-зоок туризми – яхтинг, дайвинг, гольф тез өнүгүүдө; Европадагы ири ак­вопарктардын бири К-де жайгашкан. О. эле аг­ротуризм, көптөгөн арх-ралык-тарыхый эсте­ликтер туристтерди өзүнө тартат.
Автомобиль жолунун уз. 14 630 км, анын 1340 кми ТКТРге таандык. Жогорку ылдамдык автомагистралдарынын уз. 257 км (эң маанилүү магистралы – Никосия–Лимасол, уз. 82 км).

Кипрдин акчасы – евро.

К-де 16 аэропорт бар; эл аралык аэропорттору Ларнак м-н Пафосто жайгашкан. Негизги де­ңиз порту – Василико. Деңиз флотунда 857 кеме бар; башка өлкөлөрдүн желеги м-н 139 кеме жүрөт. К-де офшордук кеме регистри (К-дин желеги м-н деңиз кемелери каттайт) иштейт: өлкөнүн соода флотуна чет өлкөлүк 705 кеме катталган.
Товардык экспорттун наркы 1,5 млрд доллар, импорттуку 7,8 млрд доллар (2007). Товардык экспорт наркынын 80%тен ашыгын а. ч. про­дуктулары (картөшкө, цитрус, жүзүм ж. б.) түзөт, башка товарлардан сыртка шарап, фар­мацевтика дары-дармектери, цемент, текстиль экспорттолот. Негизги сырткы соода шерикте­ри: Грекия, Улуу Британия, Германия. Нефть продуктуларын, машина ж-а жабдууларды, за­рыл товарларды Грекия, Италия, Улуу Брита­ния, Германия, Израиль, Франция, Нидерланд­дан сатып алат. ТКТРдин товардык экспорту­нун наркы 68,1 млн доллар, импортунуку 1,2 млрд доллар (2007). ТКТРдин негизги сырткы соода шериги – Түркия ( ага экспорт наркынын 40%тен ашыгы, импорт наркынын 60%и туура келет). Экспортунда а. ч. продукциялары (цит­рус, картөшкө, курма) ж-а текстиль басымдуу­лук кылат. Түркиядан машина ж-а жабдуу, ав­томобиль, сырьё, отун, химикат, азык-түлүк, сигарета алат. Соода таңкыстыгы негизинен ту­ризмден, чет элдик студенттерди окутуудан, чет өлкөлүк инвестициядан ж. б-дан толукталат.

Маданияты

. К-дин б и л и м б е р ү ү с ү н Билим берүү ж-а мад-т министрлиги жетектейт. Билим берүү системасы мектепке чейинки (3 жаштан 5 жашка чейин мамл., коомдук ж-а менчик бала бакчалар), 6 жылдык башталгыч орто, толук эмес (3 жылдык гимназия) ж-а то­лук (3 жылдык лицей, тех. же кесиптик мек­теп) орто билимди камтыйт. Башталгыч ж-а толук эмес орто билим берүү акысыз ж-а мил­деттүү. Англис, француз, италян, армян, араб тилдеринде окутуучу мамл. эмес, о. эле амер. ж-а британиялык окуу программалары б-ча оку­туучу мектептер бар. Адистик м-н катар бака­лавр даражасын бере турган 3 типтеги ун-т эмес ЖОЖдор (коллеждер, ин-ттар ж-а мектептер) бар. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 99%ти түзөт (2005). Мамл. ун-ттери: Фамагуст Чыгыш Жер Ортолук деңиз (1979), Никосияда­гы Кипр (1989), Орто чыгыш тех. ун-тинин (Ан­кара) филиалы (2005), мамл. эмес ун-ттери: Никосиядагы Европа (1961), Фредерик технол. ж. б. Ил. мекемелери: К. изилдөө коому (1936), А. ч. изилдөө ин-ту (1962), Изилдөө борбору (1967), Кипр-америка археол. изилдөө ин-ту (1978), Кипр нейрология ж-а генетика ин-ту (1990) ж. б. Никосияда К. китепканасы (1987), Мамл. архив (1978) жайгашкан. Фамагуста, Ли­масол ж. б. ш-нда муниципалдык китепкана­лар, ЖОЖдордун китепканалары бар. Музей­лери: Кипр (1982), элдик иск-во (1937), Визан­тия музей ж-а иск-во галереясы (1978), улуттук каршылык көрсөтүү музейи (1989), К. мамл. за­манбап иск-во галереясы (1990) ж. б. (баары Никосияда.) Ларнакта археол. зергердик өнөр, Лимасолдо археол. музей (1948) ж. б. бар. 1955-жылдан грек, англис, түрк тилдеринде ге­зиттер чыгат. 1953-ж. радио уктуруу, 1957-ж. те­лекөрсөтүү иштей баштаган. Телекөрсөтүүлөрдү ж-а радио уктурууларды «Cypzus Broad casting Corporation» (CYBC, 1953-жылдан) ж-а «Bayrak Radio Television Corporation» (BRT, 1963-жыл­дан) ишке ашырат. Маалымат агенттиги – Cyprus News Agency (CNA, 1976).
К. элинин ад-ты грек, түрк тилдеринде, о. эле грек тилинин К. диалектинде өнүккөн. Анти­калык коомдо К-де (грек тилинде) жерг. эпос жаралган; Троя согушу ж-дө поэмадан «Кипр баяндары» үзүндүсү сакталып калган. Гомердик гимндер деп аталган «Афродита гимни» К-де пайда болгон деп болжолдонот. Б. з. 4–6-к-да К. христиан ад-тынын (Епифаний Кипрлик, Кирилл Пафский ж. б.) борборуна айланган. 10- к-да «Дигенис Акрит» эпосунун кипр варианты түзүлгөн. 12-к-да элдик поэзия өнүккөн. 14–16- к-да француз поэзиясынын таасириндеги сүйүү лирикасы («Ародафнуса» элдик поэмасы), 15– 16-к-да тарыхый хроника жанры кеңири тара­ган. Түрктөр каратып алган мезгилде К-де эл­дик оозеки чыг-лык өнүккөн. 17-к-да жазуучу, архиепископ Илларион (Матфей) Кигаластын чыгармалары, 19-к-да В. Михаилидистин ырла­ры белгилүү болгон. 19-к-дын 2-жарымында ро­мантизм, 1900-жылдары поэзияда авангардизм пайда болгон. Кипр диалектинде салттуу поэзия­ны Д. Липертис, П. Лиасидис ж. б. акындар улантышкан. 20-к-дын ортосунда прозадагы не­гизги жанр новелла (А. Индианос, П. Ионни­дис), 1950–60-жылдары роман болгон. 20-к-дын 2-жарымынан К. поэзиясы м-н прозасынын өнү­гүшү М. Кралис, Э. Пеониду, М. Пиерис ж. б. акын-жазуучулардын чыг-лыктары м-н байла­ныштуу. 20-к-дын аягындагы прозаик, акын ж-а драматург – К. Монтис. 19-к-дын аягынан түрк тилиндеги ад-т өнүгө баштаган. 20-к-да поэзия (Х. Х. Эфенди, М. Раджи ж. б.), драма­тургия (Ф. Коркут, Ю. Улутуг ж. б.), проза (О. Яшин, Х. Маполар ж. б.) өнүккөн. О. Тур­кайдын лирикасы кеңири белгилүү болгон.
Байыркы К-дин көркөм мад-ты Египет, Ал­дыңкы Азия мамлекеттери (өзгөчө Финикия), Грекия ж-а эгей дүйнөсүнүн иск-восу м-н тыгыз байланышта. Б. з. ч. 7–6 ж-а 4–3-миң жыл­дыктарга таандык тегерек курулган турак жай­лардын (Хирокития, Калавасос-Тента; Эрими, Кисонерга-Мосфилия) калдыктарынан таш, сөөк эмгек куралдары табылган. Б. з. ч. 3–2-миң жылдыктарда карапа буюмдарын жасоо өнө-

рү жакшы өнүккөн. Коло доорунда (б. з. ч. 16– 13-к.) турак жайлар ж-а шаарлар пайда бол­гон. Б. з. ч. 14–13-к-да кипр-микен иск-восу, б. з. ч. 11-к-дын ортосунан – 8-к-дын ортосуна чейин кипрлик-геом. стиль өнүгүп, б. з. ч. 8- к-дын ортосунан – б. з. ч. 475-ж. кипр-архаи­калык доорунда Байыркы Египет, Ассирия, Пер сиянын к өркөм сал ттарынын таас ири күчөгөн. К. мад-ты кипр-классикалык (б. з. ч. 475-ж. чен. – 323), кипр-эллиндик (б. з. ч. 323 – 31-ж. чен.), кипр-рим (б. з. ч. 31-ж. чен. – б. з. 330-ж. чен.) доорлорунда өз алдынчалыгын жоготуп, классикалык грек, эллин ж-а рим иск­восунун формаларында өнүккөн. Бул доордон көптөгөн эстеликтер сакталган. Арабдар басып алгандан кийин жаңы типтеги арх-ралык ку­рулуштар (кумпалуу чиркөөлөр ж. б.), визан­тиялык доордо (965–1191) Бүткүл дүйнөлүк му­растын тизмесине киргизилген Троодос тоосун­дагы оймо-чиймеленген, жазуусу бар чиркөөлөр пайда болгон. Түрктөр бийлеген доордо түрк арх­расындагы мечиттер (Никосиядагы Араб-Ахмет­пашанын, Ашаги-Лаптадагы Хажи-Эмирдин, Фамагусте медресеси ж. б.), 20-к-дын башталы­шында неоклассицизм стилиндеги курулуштар (Никосиядагы Кипр археол. музейи ж. б.) ку­рулган.
К. муз. мад-тынын негизин грек салттуу му­зыкасы түзөт. Композитордук музыканын ж-а муз. илимдин негиздөөчүсү – С. Михаилидис.
Ал «Байыркы Грекия музыкасы» энциклопедия­сын (1978, англис тилинде) түзгөн, Кипрлик гректердин элдик музыкасын изилдеген. «Нав­зикая» балетинин (1950), «Кипрликтин үйлөнүү тою» (1935), «Византиялык тартуу» (1944) ж. б. хор ж-а симф. чыгармалардын автору. 1977-ж. Кипрлик комп. жазган биринчи опера (М. Ха­жилойзу, «Эркиндик») Ларнакта көрүүчүлөргө тартууланган. 1971-ж. Никосия муз. коому не­гизделген. К. радио уктуруусунун ж-а телекөр­сөтүүсүнүн симф. (1968), «Лефкосия» филармо­ниялык оркестрлери иштейт. Негизги муз. окуу жайы – Никосиядагы К. муз. академиясы (1956; анын алдында Жаз муз. мектеби бар). Академия­лык ж-а жаз музыкасынын «Кипрдин музыка күндөрү» эл аралык (1997-жылдан), «Киприя» иск-во (1990-жылдан), Никосия ж-а Лимасолдо иск-во фестивалдары жыл сайын өткөрүлөт.

Ад.: Сокровища Кипра. Древнее искусство. Ис­кусство средних веков. М. 1976; Иванова И. И. Рес­публика Кипр. М., 1992; Кипр // Большая Российская энциклопедия. Т. 13. М., 2009.

Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.