КРОКОДИЛДЕР

КРОКОДИЛДЕР (Сгосоdylia) – сууда жашоочу сойлоочулар түркүмү. Денеси кескелдирик сы­мал, узундугу 2–7 мге чейин, башы жалпагай, узун тумшуктуу. Көзү жана таноосу башынын үстүндө. Таноосу жана кулак тешиктери жапкак менен жа­былган. Ооз көңдөйүндө экинчи таңдай өөрчү­гөн. Куйругу узун жана бийик. Буттары кыска, күчтүү, сүзгүч жаргактары бар. Териси калың, мүйүз калкандар менен капталган, астында сөөк пластинкалар (остеодермалар) жайгашкан. Баш­ка сойлоочулардан айырмаланып, крокодилдин жүрөгү төрт камералуу. Өпкөсү чоң, татаал түзүлүштө, табарсыгы жок. Клоакасы дайыма узунунан кет­кен жылчык түрүндө, эркегинде жуп эмес жы-

Крокодилдер: 1–нил крокодили; 2–миссисипи али­гатору.

ныс мүчөсү болот. Крокодилдин 3 тукуму бар: аллига­торлор, гавиалдар жана кадимки крокодилдер. Кадимки крокодилдин 3 уруусу, 15 түрү, анын ичинде, узундугу 7 мге жеткен нил крокодили белгилүү. Суунун көлгө жана де­ңизге куйган жеринде, Түшт\к-Чыгыш Азиянын деңиз жээктеринде, Малайя архипелагынын аралдарында, ошондой эле Түндөк Австралия жана Жаңы Гвинея­да узундуг 6 мге жеткен кыр жондуу крокодил кез­дешет. Крокодил тропик жана субтропиктин тузсуз көлмөлөрүндө таралган, кээ бири деңизге алыс сүзүп барат. Көбүнчө сууда болуп, түнкүсүн ак­тивдүү. Негизинен балыктар, суу омурткасыз­дары, ошондой эле куштар жана сүт эмүүчүлөр менен азык­танат. Нил жана кыр жондуу крокодилдер адам үчүн коркунучтуу. Крокодилдин ургаачылары тайыз жерде­ги кумга же саздагы чириндилер арасына 20–

100 катуу акиташ кабыктуу жумуртка тууйт. Көп түрү тукумуна кам көрөт. Крокодилдердин эти желет, териси үчүн (өзгөчө аллигаторлор) кармалып, саны кескин азайып, көп түрү жок болуп кетүү алдында турат. Кадимки кркокодилдердин 15 түрү ТКЭС-тин Кызыл китебинде катталган. Бир катар өлкөлөрдө (АКШ, Япония, Куба ж. б.) К. питом­никтери бар.