КЫРГЫЗ ФИЛОСОФИЯСЫ

КЫРГЫЗ ФИЛОСОФИЯСЫ – дүйнөлүк филосо­фиянын бир бөлүгү. Анын генезиси байыркы доордо өнүгө баштап, кыргыздардын дүйнөгө болгон көз карашы, мифтери, мусулман дини­не чейинки ишеним ж-а эмпирикалык билим­дери аркылуу калыптанган. Байыркы кыргыз­дардын табиятка жакындыгы, жаратылышка өтө көз карандылыгы ж-а өндүрүштүн негизги ыкмасынын өзгөрүшүндөгү начар динамика алар­дын ой жүгүртүүлөрүндөгү рационалдык тенден­циялардын пайда болушун шарттаган. Бул тен­денциялардын негизги өзгөчөлүгү биздин ата­бабаларыбыз стихиялуу түрдө таанып-билген сырткы дүйнөгө карата туюм-сезимдик мами­леси болуп эсептелет.
О. кылымдагы кыргыздардын социалдык-фи­лос. ойлору Жусуп Баласагуни, Махмуд Кашга­ри, Асан Кайгы, Толубай сынчы ж-а Санчы сынчынын мурастарында, элдик оозеки чыг­лыкта ачык туюнтулган. Кыргыз эли эпос, дас­тан, ыр, жомок, макал-лакаптарга ж. б. бай, көпчүлүгү филос. идеяларга сугарылган. Жусуп Баласагуни м-н Махмуд Кашгаринин дүйнөгө болгон көз карашы 11-к-дын маданий жетиш­кендиктеринин синтези болуп эсептелген. Ал ошол тарыхый мезгилдин күчтүү ж-а начар жак­тарын салыштырып көрсөткөн.
Кыргыз элинин фольклордук чыгармалары жыйынтыгында элдин өзүн-өзү таануусун туюнт­кан дүйнө кабылдоонун реалисттик тенденция­сы, процесстер тууралуу диалектикалык божо­молдордун элементтери, дүйнөнү таанып-билүү мүмкүнчүлүктөрүнө болгон стихиялуу ишеним­дер, позитивдүү гносеол. жалпылоолор, жалпы филос., этикалык ж-а эстетикалык түшүнүктөр­дүн калыптанышы чагылдырылган.
Асан Кайгы, Толубай сынчы ж-а Санчы сын­чынын мурастарында иррационалдык багытта­гы идеялар м-н катар ойчулдарды табият ж-а коомдук процесстердин мыйзам ченемдүүлүгүн түшүнүүгө жакындаткан идеялар сакталган. Алардын моралынын негизги принциби кең пейилдүүлүк ж-а марттык болуп эсептелет. Асан Кайгы, Толубай сынчы ж-а Санчы сынчынын социалдык-филос. ойлорунда болмуш, адамдын жашоо проблемалары белгилүү деңгээлде акыл­мандуулук, эмпирикалык тажрыйбага негиздел­ген жөндөмдүүлүк ж-а шыктуулук аркылуу ка­ралат. Алар өздөрүнүн социалдык-филос. жал­пылоолорунда идеялардан жашоо-турмуштун кубулуштарына карай эмес, реалдуу чыныгы дүйнө аркылуу ой жүгүртүүгө аракет кылыш­кан. 19-к-дын аягы – 20-к-дын башында социал­дык-филос. ойлор андан ары өнүгүп, бул мез­гил Калыгул, Арстанбек, Молдо Нияз, Нурмол­до, Жеңижок, Токтогул, Тоголок Молдо, Бар­пы өңдүү өз мезгилинин прогрессивдүү өкүлдө­рүнүн ысымдары м-н байланышкан. Алардын реалисттик көз карашы кыргыз элинин соци­алдык-филос. ойлорунун өнүгүүсүндөгү жаңы баскыч болгон. Калыгул, Арстанбек ж-а Молдо Кылычтар дүйнөнү кабылдоодо, айрыкча адеп­ахлактык көз караштарында реалдуу-тарыхый түшүнүктөр м-н кошо диний-мистикалык эле­менттер айкалышып кеткен, бирок басымдуу­лук кылбайт. Ойчулдар жалпысынан кыргыз элинин күндөлүк турмушунун реалдуу көрүнү­шүн, жашоо-тиричилигин, өз доорунун адамда­рынын дүйнө кабылдоолорундагы ж-а өз ара ма­милелериндеги өзгөрүүлөрдү туура чагылдырыш­кан. Алардын чыг-лыгында конкреттүү табият кубулуштары, көрүнүштөрү нерселер, жеке адам ж-а көп кырдуу окуялар реалисттик өңүттөн каралат. Ойчулдар өткөндүн жакшы жактарын эстөө м-н адамдарды өздөрүнүн учурдагы аба­лын түшүнүүгө ж-а анын кемчилдиктерин оң­доого чакырышкан.
Фундаменталдуу билимдердин жоктугуна ка­рабай Молдо Нияз, Нурмолдо, Жеңижок, Ток­тогул, Тоголок Молдо ж-а Барпынын көз ка­раштарында көп жактуулук, кызыкчылыктар­дын (таламдардын) универсалдуулугу мүнөздүү. Ойчул-акындардын көз карашында позитивдүү идеялар м-н чыныгы дүйнөгө рационалдык ой жүгүртүүнүн өзгөчөлүктөрү так ж-а даана көрсө­түлөт. Алар адамдын инсан катары калыпта­нышын ж-а анын моралдык сапаттарын анык­тоочу материалдык шарттарды ачып берүүгө аракет жасашкан. Кырг-нда философия или­мине профессионалдык мамиле жасоо 20-к-дын 50-жылдарынын аягынан башталган. Азыркы күндө өлкөбүздө философия илиминин тармак­тары ар тараптуу өнүгүүгө ээ болду. Буга А. Ал­тымышбаев, Б. Аманалиев, А. Салиев, А. На­рынбаев, А. Какеев, Т. Аскаров, А. Карыпкулов, А. Брудный, Т. Абдылдаев, Р. Ачылова, К. Иса­ев, А. Исмаилов, О. Тогусаков, Ш. Акмолдоева, Ы. Мукасов, М. Жумагулов, А. Бекбоев, Ж. Бө­көшов, Ж. Урманбетова, А. Элебаева, М. Ар­тыкбаев, Ш. Ниязалиев, К. Ажыбекова ж. б. окумуштуулардын ил. эмгектери ачык күбө бо­лот. Аларда философиянын урунттуу теор. ма­селелери терең ж-а ар тараптуу изилденген.

Ад.: Аманалиев Б. А. Из истории философской мысли. Ф., 1963; Алтымышбаев А. А. Очерк истории

развития общественно-политической и философской мысли в дореволюционной Киргизии. Ф., 1985; Какеев А. Ч. Философская мысль в Кыргызстане: поиски и проблемы. Б., 1995; Нарынбаев А. И. Возникновение и развитие философии как науки в Кыргызстане. Б., 1999; Мукасов Ы. М. Кыргыз элинин философиялык ойломунун тарыхый динамикасы. Б., 2004.

Ы. Мукасов.