КОРЕЯ 1

КОРЕ́Я (корейче Чосон) – Чыгыш Азиядагы 1948-ж. чейин өкүм сүргөн. мамлекет. Корея ж. а-нда, ага туташ материк бөлүгүндө жакын­кы аралдарда жайгашкан.

Тарыхы

. Пхеньян ш-на жакын аймактардан табылган Комынмору, Кымпхари тургун жай­лары, Тэхёндон үңкүрү ж. б. Корея ж. а-нда па­леолит доорунда эле адам жашагандыгын да­лилдейт. Б. з. ч. 1-к-да К. аймагында уруу союз­дары түзүлүп, анын негизинде феод. мамле­кеттер – Когурё, Пэкче ж-а Силла (б. з. 1–7-к.) пайда болгон. 6-к-дын ортосунда Корей ж. а-на үстөмдүк кылуу үчүн бул мамлекеттердин орто­сунда күрөш башталган. Силланын башкаруу­чулары Кытайдын Тан империясы м-н келишим түзүп, 660-ж. Пэкчени, 668-ж. Когурёни карат­кан. Бириккен Силла Кытай м-н саясий, экон. ж-а маданий жактан тыгыз байланышта болуп, башкаруу ж-а жер иштетүү системасы кытай үлгүсүндө уюшулган. 8–9-к-да конфуцийлик билим берүү системасы ишке ашып, корей эл­дик тили ж-а мад-ты калыптана баштаган. 9– 10-к-да Бириккен Силла мамлекетинде быты­рандылык башталып, анын аймагында Тхэбон (901), Корё, Хупэкче (900) ж. б. мамлекеттер негизделген. 936-ж. Корё башкаруучусу Ван Гон өлкөнү кайрадан бириктирген. 993, 1010–11, 1018–19-ж. Корёго жасаган кидандардын ты­нымсыз жортуулдарынын мизи майтарылган.
Өлкөдө кол өнөрчүлүк, соода өнүгүп, монета чыгарылган. 992-ж. конфуцийлик жогорку мек­теп ачылган. 12-к-дын 1-жарымынан Корё на­чарлай баштаган. 1170-ж. аскер төңкөрүшүнөн кийин бийлик (1270-жылга чейин) аскер төрө­лөрүнүн колуна өткөн. 1231–59-ж. Корёну моң­голдордун Юань династиясы караткан. 1356-ж. ван Конмин моңголдорду өлкөдөн кууп чыккан, бирок алар узак убакыт Корёго таасир тийги­зип турган. 1392-ж. кытайлардын колдоосуна ээ болгон аскер башчысы Ли Сон Ге жаңы Ли династиясын негиздеп, ал башкарган мамлекет Чосон («Таңкы серүүн өлкө») деп аталган. Бор­бору Хансон ш-на (азыркы Сеул ш.) көчүрүлгөн. 15-к-дын 1-жарымында Улуу Сежон башкарган мезгилде мамлекет гүлдөп, корей фонет. алфа­вити чоным (окумуштуулар Чон Нин Джи ж-а Сон Сам Мун) түзүлүп, китеп чыгаруу өнүккөн. 16-к-дын башында чосон ак сөөктөрүнүн бий­лик үчүн өз ара күрөшү курчуп, 1580-ж. өкмөткө каршы бир нече топ түзүлгөн. Имчжин согушу (1592–98) да борб. бийликтин кризисин күчөт­көн. Корей эли боштондук согушка көтөрүлүп, япон баскынчыларын талкалаган. 1627- ж-а 1636-жылдарда маньчжурлар К-га кол салып, 1637-ж. Цинь династиясынын вассалына айлан­дырган. 18-к-дын 2-жарымында К-нын экон. өнүгүшү токтогон. Жерлер ак сөөктөрдүн колу­на өтүп, эзүү күчөгөн, дыйкандардын социал­дык абалы начарлаган, 1811–12-ж. Пхёнан про­винциясында, 1813-, 1815-, 1833-ж. Сеулда дый­кандардын көтөрүлүштөрү чыккан. 19-к-дын ортосунан К-га чет мамлекеттер кы­зыга баштаган. К. 1876-ж. Япония, 1882-ж. АКШ, 1883-ж. Улуу Британия ж-а Германия, 1884-ж. Италия ж-а Россия, 1886-ж. Франция м-н басмырлаган тең укуксуз келишимдерине кол койгон. Натыйжада эл массасынын чет эл­диктерге ж-а өкмөткө каршы нааразылыгы күчөп, 1882-ж. 23-июлда Сеулда ири көтөрүлүш чыккан. Кытайлар ушундай абалдан пайдала­нып, өлкөнүн ички иштерине кийлигишип, өз бийлигин орноткон. Кытайлардын зомбулугу­на нааразы болгон Ким Ок Кюн баштаган топ япондордун колдоосуна таянып, 1884-ж. декабр­да мамл. төңкөрүш жасаган. Бирок эки күндөн кийин, бийликти кайра кытайлар тартып ал­ган. 1885-ж. апрелде Кытай м-н Япония Тяньц­зинь келишимине кол коюшуп, К. аймагынан япон ж-а кытай аскерлери чыгарылган. 1890- жылдары өлкөнүн экономикасында чет элдик­тер, биринчи иретте япон соодагерлери ж-а иш­керлер маанилүү роль ойногон. Чет элдик соо­дагерлер корей базарын өздөрүнүн товарлары м-н толтуруп, өлкөдөн а. ч. азыктарын (күрүч, буурчак), о. эле алтын, күмүштөрдү ташып ке­тип турушкан. 1893–94-ж. чет элдик зомбулук­ка ж-а өкмөткө каршы дыйкандардын көтө­рүлүшү чыккан. 1894-ж. июнда Корей өкмөтү көтөрүлүштү басыш үчүн Кытайдан жардам су­раган. Япония Кытай бийлигин Тяньцзинь ке­лишимин бузду деп күнөөлөп, 1894-ж. 25-июл­да Асан аймагында кытай аскер кемелерине кол салган. 1894–95-ж. Кытай-япон согушу Симо­носеки келишимине (1895) кол коюу м-н аяк­тап, Кытай К-нын үстүнөн болгон сюзерендик­тен баш тартып, Японияга Ляодун ж. а-н бер­ген. Орус-япон согушунун (1904–05) убагында Япония К-ны караткан. 1905-ж. 17-ноябрдагы протекторат ж-дөгү ке­лишимге ылайык К. Японияга толук көз ка­ранды болуп, башка мамлекеттер м-н өз алдын­ча алака жүргүзүү укугунан айрылган. Өкмөт япон генералдык резиденти – Ито Хиробуми­нин көзөмөлүнө өткөн. Протекторат режимине каршы корей элинин куралдуу күрөшү күчөгөн, бирок алардын негизги күчтөрү Япония бийли­гинен талкаланган. 1910-ж. 22-августта К. им­ператорунун тактан кетиши япон императору­нун пайдасына чечилген. К. Япония империя­сынын курамына кирген. Өлкөдөгү мыйзам чы­гаруу, аткаруу ж-а сот бийлиги, о. эле К. армия­сы ж-а флоту генерал-губернатордун колуна өткөн. 1911–18-ж. япон бийлиги а. ч. тарма­гында бир катар өзгөртүүлөрдү киргизип, жер каттоо жүргүзгөн. Япония өкмөтү К-га аскер­дик-полициялык режим орноткон. Япон тили мамл. тилге айланып, саясий уюмдарга, ил., маданий ж-а спорт коомдоруна катышууга ко­рейлерге тыюу салынган. Япония үстөмдүгүнө каршы К-да улуттук-боштондук кыймыл күчөп, ар кандай саясий уюмдар түзүлүп, партизандык отряддар калыптанган. Россиядагы Октябрь рев-ясынын (1917) таасири астында К-да Япо­ния саясатына жооп катары Биринчи март эл­дик кыймылы кеңири жайылган. 1919-ж. 1- мартта Сеулда массалык демонстрациялар баш­талып, аларды япон полициясы күч м-н бас­кан. 1919-ж. апрелде Шанхайда жашаган ко­рей эмигранттарынын Корей улуттук конгресси деп аталган чогулушунда Корей Респ. (Тэхан мингук) жарыяланып, саясатчы Ли Сын Ман жетектеген «өкмөт» түзүлгөн. 1920-жылдары К-да алгачкы жумушчу ж-а профсоюз уюмда­ры пайда болуп, 1925-ж. Корея КП-сы түзүлгөн. Маньчжурия ж-а Кытай аймактарында парти­зандык отряддар (лидерлери Ким Ир Сен ж. б.) уюшулуп (кийин бул отряд Кытай Кызыл ар­миясынын 32-корпусуна айланган), Кытайдын элдик-рев-ячыл күчтөрү м-н бирге япон баскын­чыларына каршы күрөшүп, бир нече жолу же­ңиштерге жеткен. Берлин (Потсдам) конф-ясын­да (1945) союздаш мамлекеттер Япониянын ка­питуляциясын ж-а Корей мамлекетинин эгемен­дигинин калыбына келтирилишин талап кы­лышкан. Сов. ж-а амер. аскерлердин биргелеш­кен күчтөрү Корей ж. а-н бошотууга киришкен. 1945-ж. августта CCCРдин Тынч океан флоту м-н 25-армиянын 2-Ыраакы Чыгыш фронту­нун бириккен күчтөрү К. аймактарына кирген. АКШнын сунушу м-н Корей ж. а. 38-параллель б-ча түн. ж-а түш. зонага бөлүнгөн. Бирок К-нын түндүгүнө АКШ армиясы 1945-ж. 8-сентябрда согуш аракеттери токтогондо кире баштаган. 1945-ж. 8-октябрда Түн. К-нын 5 провинциясы­нын элдик к-ттеринин өкүлдөрү жолугуп, убак­тылуу башкаруу органы – 5 провинциянын адм. бюросун түзгөн. 1945-ж. 10-октябрда Түн. К. өкүл­дөрүнүн жыйынында Корея КПнин түн.-корей уюштуруу бюросу түзүлгөн. 1946-ж. августта КП Түндүктө Жаңы элдик партия (1946-ж. негиз­делген), түштүктө Элдик ж-а Жаңы элдик партия (1945-ж. негизделген) м-н биригип, Түн. К. Эмгек партиясы ж-а Түш. К. Эмгек партия­сы болуп түзүлгөн. 1946-ж. февралда элдик бий­ликтин жогорку органы – Түн. К. Убактылуу элдик к-ти түзүлгөн. 1945–48-ж. Түн. К-да жер реформасы жүргүзүлүп, транспорт, ө. ж., байла­ныш, банк, тышкы соода ж. б. улутташтырыл­ган. Түш. К-да амер. аскер администрациясы элдик к-ттердин ишмердигине ж-а реформалар­дын жүрүшүнө тоскоолдук кылып, консерватив­дик саясий күчтөр м-н кызматташкан. 1948-ж. 10-майда Түш. К-нын Улуттук чогулушуна шай­лоо өткөрүлүп, 15-августта Корея Респ. жарыя­ланып (к. Корея), борбору Сеул ш. болгон. Амер. аскер администрациясы К-дагы өзүнүн ыйгарым укугун Ли Сын Манга тапшырган. 1948-ж. 9- сентябрда Түн. К-да Ким Ир Сен жетектеген Корей Элдик Демокр. Респ. (КЭДР) түзүлгөн. Конституция б-ча КЭДРдин борбору Сеул эсеп­телген, бирок иш жүзүндө Пхеньян ш. борбор болуп калган.

Адабияты

. К. ад-ты б. з. башындагы байыр­кы корей фольклорунан башталат. 19-к-га че­йин расмий ханмун тилинде (кытай тилинин корейлешкен формасында) ж-а корей тилинде жаралган. Корей тилиндеги ад-ттын байыркы үлгүсү – чакан ырлар – хянга (7–11-к.). Бул мезгилдеги чыгармалардын көпчүлүгү сакталган эмес. Корей акындары ырларын кытай ыр тү­зүлүшүнүн эрежелерине ылайык жазышкан. Поэзияга Чхве Чхи Вон (9-к.) чоң салым кош­кон. Корё мамлекети мезгилинде кытай тилин­деги проза ж-а поэзия биринчи планга чыккан. Ким Бу Сектин «Үч мамлекеттин тарыхый бая­ны» (1145) деген конфуцийчил хроникасы, пхэ­соль жанрында Ли Ин Нонун, Ли Гю Бонун ж-а Ли Же Хёндун лирикалары маанилүү роль ойногон. Чосон мезгилинде улуттук мад-тка басым жасалып, поэзия м-н проза улуттук тил­де өнүккөн. Поэзияда сижо (үч сап ырлар; Юн Сон До) ж-а каса (поэмалар Чон Чхол) жанрла­ры өнүккөн. 19-к-дын акыры – 20-к-дын башын­да кытай тилинен баш тарткан ж-а агартуучу­лук идеясын даңазалаган «жаңы адабият» пай­да болгон. Корей тилиндеги проза поэзиядан ки­йин пайда болгон (Ман Жундун романдары, 17-к.). 20-жылдары ад-ттын мааниси тууралуу талаш-тартыш келип чыккан: агартуучу, про­зачы Ли Гван Су ад-тты үгүт-насыят каражаты катары эсептесе, кыска аңгеменин чебери Ким Дон Ин ад-ты, «Таза искусство» деп түшүнгөн. Ад-тта ар кандай багыттар: модернизм (акын, жазуучу Ли Сандын чыгармалары) «жаңы ба­гыт мектеби» (Чхве Со Ханин аңгемелери, Ли Сан Хванын ырлары) пайда болгон. Пролетар жазуучулардын Корея ассоциациясы (Ли Ги Ен, Чо Мен Хи, Сон Енди, акындар Пак Се Ен, Пак Пхар Ян, Лим Хва ж. б.) түзүлгөн. К-нын 1948- жылдан кийинки ад-тын Корея Респ-сынын ж-а Корей элдик Демокр. Респ-нын ад-тын кара.

Архитектура ж-а сүрөт иск-восу

. Б. з. ч. 1- к-дагы көрүстөндөрдө (дольмендер, үкөк форма­сындагы мүрзөлөр ж. б.) металл шаймандар ж-а кооз чопо идиштер калган. Когурьё мамле­кетинин башкаруучулары м-н ак сөөктөрдүн 4– 7-к-дагы көрүстөндөрү көпчүлүгү байыркы бор­бор Куннэсондун ж-а 5-к-дан кийин борбор болгон Пхеньяндын айланасында жайгашкан. Көрүстөндөр эки типке бөлүнөт: тепкич түрүн-

«Мергенчилик сценасы». Анак уездиндеги ¹ 3 күм­бөздөгү сүрөт. Когурьё мезгили.

дөгү таш пирамидалар ж-а имаратты көөмп тур­ган коргон дөбөлөр. Алардын дубалдары м-н шыптары сүрөттөр м-н кооздолгон. К-нын 8- к-да Силла мамлекетине биригиши анын мад­тын жаңы бийиктикке көтөргөн. Шаарлар ку­рула баштаган. 4–6-к-да К-да буддизмдин тара­лышы м-н храм ансамблдери пайда болгон: 8- к-да Кёнжуда Соккурам үңкүр храмы, Пульгукс комплекси (14-к-да кайра курулган), Таботхап

м-н Соккатхап пагодалары м-н курулган. 7– 10-к-дагы К. скульптурасында Индия м-н Кы­тайдын будда оюу-чийүүлөрү образдардын жан­дуулугу м-н формалардын ийкемдүүлүгүн айка-

Коло күзгү «сымун­тён». Сунжон (Сеул) ун -т инин ко лле к­циясы Б. з. ч. 3–1-к.

лыштырган (Будданын статуясы ж-а Кваным ботхисатванын горельефи – Соккурам храмы,

8-к.). Кёнжудагы көрүстөндөрдүн жанынан та­былган жоокерлердин, айбанаттардын ж. б. таш эстеликтери сомдолгон монументтүүлүгү м-н айырмаланат. Бул мезгилдеги жасалга-колдон­мо өнөрүнө таш ж-а металл иштетүү, жибек то­куучулук, лак буюмдарын чыгаруу, бамбук бу­ласы м-н чөптү эшүү ж. б. мүнөздүү, Корё мам­лекетинин доорунда (918–1392) пагодалардын формасы татаалдап, ярустарынын саны көбөй­гөн (Кёнгидо провинциясындагы Хёнхвас хра­мынын 7 ярустуу пагодасы, 11-к.), салттык 4 кырдуу пагодалар м-н катар 6–8 кырлуу куру­луштар (Канвондо провинциясындагы Вильжонс монастырынын 9 ярустуу октагондук пагодасы, 11–12-к.) салынган. Стилдик жактан да көп

Атчан жоокер кел­бетиндег и шарап куюлуучу идиш . Кара па. Корея улуттук музейи. 5– 6-к. Сеул.

түрдүү болгон. Бул доордун арх-расы жасалгага бай. Монумент скульптурасы мыкты өнүгүп, тушь ж-а суу боёк живописи кеңири тараган. Таштан ж-а фарфордон, карападан идиш жасоо

өөрчүгөн. Сүрөт иск-восун өнүктүрүүдө 14-к-да сарайда уюштурулган Тохвасо мекемеси олут­туу роль ойноп, живопись академиясынын кыз­матын аткарган. Чосон мамлекети мезгилинде көркөм мад-тка неоконфуцийчилик зор таасир тийгизген. Буддисттик храмдар алыскы тоолуу райондордо курулган. Сакталып калган храм­дардын көбү Чосон мезгилинин экинчи жары-

Син Юн Бок. «Кайыктагы концерт». Тушь, суу боёктор. 18-к-дын аягы. Кансон искусство музейи. Сеул.

мында тургузулган. Падыша сарайларын куруу­да бай жасалга м-н зор салтанаттуулук айка­лыштырылып (Кёнбоккун ак сарай комплек­си,1395, 1592-ж. өрттөлүп, 19 к-дын 2-жарымын­да калыбына келтирилген; Чхандоккун комп­лекси, 1405–12, 1592-ж. бузулган, 1607–10-ж.

калыбына келтирилген), ландшафт компози­циялуу бак-парктарды түзүүгө көп көңүл бөлүн­гөн (Чхандоккун комплексиндеги Сырдуу бак).
Чосон мезгилиндеги К. живописинин тарыхын 3 мезгилге – эрте (1392–1550), ортонку (1550– 1700) ж-а соңку (экиге бөлүнөт), 1700–1850, 1850–1910) чосон мезгилдерине бөлүп карашат.
Эрте мезгилде Го Си, Ми Фу ж-а уулу Ми Южен,

Сеулдагы Чхандоккун ак сарайы. 1405–12-ж. курул­ган, 1592-ж. бузулуп, 1607–10-ж. калыбына келти­рилген.

Ан Гён, Кан Хи Ан ж. б. белгилүү болсо, ортон­ку мезгилдин ири чеберлери Ли Жин, Ким Мён­чук ж. б. болгон. «Гүл-чымчык» (хваджохва) жанрында көп сүрөтчүлөр ийгиликтүү иштеш­кен. 18-к-да өнүккөн пейзаж живописи – чин­гён сансухва багытында (чыныгы көрүнүштөгү пейзаж) Чон Сен, Ким Ын Хван, Ким Хон До ж. б. иштеген. Соңку мезгилдин аягында Ким

Чон Хи, Хо Рён, Тен Сын Обо заманбап живо­пистин пайда болушуна негиз түзүшкөн. Жа­салга-колдонмо өнөрүндө мурункудай эле кара­панын ролу зор болгон. Негизи бардык эле сүрөтчүлөр «гүл-чымчык» жанрында иштешкен. 19-к-дын аягында май боёк живописи техника­сы м-н иштеген алгачкы сүрөтчү Токиодогу көркөм иск-во окуу жайын бүтүргөн Ко Хи Дон болгон. 19-к-дын аягы – 20-к-дын башында Ко­рея иск-восуна Батыштын көркөм салттары кире баштап, европ. стилдеги имараттар курулган.

Музыкасы

. К. улуттук музыкасы 4-к-дан ка­лыптана баштаган. Көп аспаптарды (комунго ж. б.) жасаган Ван Санака (6-к.), ырчы ж-а 200дөй композициянын автору, каягым аспа­бын кураган Урыктын (6-к-дын аягы) чыг-лыгы ал кез үчүн маанилүү болгон. 14–16-к-да бор­бордо чоң оркестр, хор оюн көрсөтүп, көрүнүктүү музыканттар иштеген. К. музыкасынын өнүгү­шүнө Пак Ен (15-к.) көп салым кошкон. Ал туңгуч муз. окуу жайын негиздеп, байыркы ас­паптарды классификациялап, өзү да элдик му­зыканын чебер аткаруучусу болгон. 1432-ж. нота жазуунун өзүнчө системасы түзүлгөндүктөн, эски обондор сакталган. Согуштун кесепетинен 16-к­дын 2-жарымынан музыка өрүш албай, негизи­нен элдик ырлар гана өнүккөн. 19-к-да пхансо­ринин обону б-ча үн таануу системасы иштелип чыгып, анын негизинде элдик муз. драма (чхан­гык) өсүп, кийин улуттук операга айланган. 20- к-да европ. музыка кире баштаган, бирок 1910-ж. башталган япон колониячылыгы 1945-ж. чейин муз. мад-ттын өсүшүнө кедерги болгон. 1920-ж. батыштын белгилүү музыкасынын таасиринде понсонхва жанры пайда болгон. 1945-ж. Пхе­ньянда биринчи К. симф. оркестри түзүлгөн.

Театры

. О. кылымда театрдын калыптаны­шына элдик ырчылар м-н жомокчулардын өнө­рү түрткү берген. 15-к-да бий ж-а драмалык эле­менттер айкалышкан сандэгык театр жанры негизгилерден болгон. Комыгык театры 10-к-да­гы буддалык мистериянын элементтерин кир­гизген. 17-к-да европ. ярмарка театрларын жа­кындашкан кыдырма труппалар кеңири бел­гилүү болгон. Алар музыкалык оркестр м-н па­радды баштап чыгышкан. Хвагык сүйлөшүү театры музыканы ж-а бийди пайдаланган. 19- к-да К-нын профессионал театры калыптана баштаган. Байыркы пхансори – жомокчулар иск-восунун негизинде чхангык муз. театры пайда болгон. 1908-ж. Сеулда «Вонгакса» теат­ры уюшулгандан К. театрынын тарыхы башта­лат. Анын түзүүчүсү Ли Ин Жик байыркы улут­тук салт м-н европ. бийдин техникасын бирик­тирүүгө аракеттенген. Батыш театрын жайыл­туучу ж-а актёрдук билим алууну киргизген Хён Чол Япониядан окугандан кийин 1920-ж. Сеул­да театр мектебин, кийинчерээк актёрдук окуу жайын түзүп, анда европ. ж-а кореялык пьеса­ларды койгон. 1923-ж. Япониядан билим алган корейлер тобу Пак Сун Хинин жетекчилигинде Сеулда «Тоулхе» театрын уюштурган (1932-ж. чейин иштеген). Япониядан билим алган режис­сёр Хон Хе Сон 1931-ж. Сеулда «Спектаклди изил­дөө» аттуу театрын ачкан. К-ны балет өнөрү м-н алгач 1926-жылдан К-да иштеген япон бийчиси, Сэ Ён Хан тааныштырган. Хореография өнө­рүнүн андан аркы өнүгүшү Цой Сын Хинин ысы­мына байланыштуу Ал 1926-ж. Сеулда корей элдик ж-а батыш классикалык мектебин ачкан. Профессионал куурчак театры 1945-ж. ачылган.

Киносу

. Биринчи кино 1903-ж. көрсөтүлгөн. Ошол эле жылы Сеулда чет мамл. кинолорду көрсөтүүчү кинотеатр ачылган. Улуттук кине­матографияда биринчи фильм «Сүйүшкөндөрдүн ай астындагы анты» болгон (1923, реж. Юн Пэк Нам. Кино өнөрүнүн телчигиши япон баскынчы­ларынын көзөмөлүндө жүргөн. 1920-жылдардын башында тартылган «Чхунхян жөнүндө баян» фильми маанилүү окуя катары таанылган. Үнсүз кинонун ири чебери актёр ж-а реж. Ун Гю («Ари­ран», 1926) болгон. Биринчи үндүү фильм – «Чхунхян жөнүндө баяндын» жаңы версиясы (1935, реж. Ли Мён Ву). 1930-жылдардын аягын­да тыкыр көзөмөл кинону кризиске учуратып, көптөгөн кино ишмерлери ишин токтоткон же эмиграцияга кеткен. 1942-ж. корей тилинде кино тартууга тыюу салынган.

Ад.: Корейское классическое искусство. М., 1972; История Кореи. С древнейших времён до наших дней. Т. 1–2. М., 1974; История Кореи: (Новое прочтение).
М., 2003; Троцевич А. Ф. История корейской тра­диционной литературы (до ХХ в.) СПб., 2004; Дени­сов В. И. Политические системы государств Корейского полуострова (РК и КНДР) // Политические системы и политические культуры Востока. 2-е изд. М., 2007.