КАЛИЙ: нускалардын айырмасы

08:03, 4 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мезгилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. ³⁹К, ⁴⁰К ж-а ⁴¹К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү ⁴²К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары химия, биология ж-а медицинада кеңири колдонулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган.
Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыздыгы 0,862 г/см³, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негизги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); карналлит (КCl.MgCl₂ .6 $H_{2}$

О; каинит -- КСl-MgSO $O_{4}$ - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакталат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К₂O, К₂O₂) пайда кылат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөйрөдө гидридди КN, электр зарядынын таасири астында азот м-н азидди КН₃ж-а нитридди К₃N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К₂CO₃, К₂SO₄) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К₂S), карбиддерди (КC₈, КC₁₆, К₂C₂) берет. Калийдин жардамы м-н кычкылдарды (B₂О₃, Al₂O₃ж-а SiO₂) калыбына келтирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмалары болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl ++Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl₂+CaO + Al₂O₃; К₂СО₃+ 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К₂SO₄ жер семирткич, К₂S, КMnO₄ медицинада ж-а ветеринарияда, КBr фотографияда, КF – металлургияда, К₂CO₃ самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-

донулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамына кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жыйрылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кармап турууга ж. б. катышат.

@@ 1 сап: / 1 сап: @@
 <b type='title'>КА&#769;ЛИЙ</b> (лат. Kalium), К – <i>элементтердин мез&shy;гилдик системасынын</i> I тобундагы химиялык эле&shy;мент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. <sup>39</sup>К, <sup>40</sup>К ж-а <sup>41</sup>К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү <sup>42</sup>К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары хи&shy;мия, биология ж-а медицинада кеңири колдо&shy;нулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган.<br>Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыз&shy;дыгы 0,862 <i>г/см</i><sup>3</sup>, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негиз&shy;ги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); кар&shy;наллит (К<font type='not Cyrillic'>C</font>l.MgCl<sub>2</sub> .6<math>H_2</math>
-О; каинит -- КСl-MgSO - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакта&shy;лат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К<sub>2</sub>O, К<sub>2</sub>O<sub>2</sub>) пайда кы&shy;лат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөй&shy;рөдө гидридди К<font type="not Cyrillic">N</font>, электр зарядынын тааси&shy;ри астында азот м-н азидди КН<sub>3 </sub>ж-а нитридди К<sub>3</sub>N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (К<font type="not Cyrillic">F</font>, К<font type="not Cyrillic">C</font>l, К<font type="not Cyrillic">B</font>r, К<font type="not Cyrillic">I</font>, К<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>, К<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К<sub>2</sub>S), карбиддерди (К<font type="not Cyrillic">C</font><sub>8</sub>, К<font type="not Cyrillic">C</font><sub>16</sub>, К<sub>2</sub>C<sub>2</sub>) берет. Калийдин жардамы м-н кычкыл&shy;дарды (B<sub>2</sub>О<sub>3</sub>, Al<sub>2</sub>O<sub>3 </sub>ж-а SiO<sub>2</sub>) калыбына кел&shy;тирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмала&shy;ры болгон алкоголяттарды, <i>ацетилен, этилен</i> м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: К<font type="not Cyrillic">C</font>l ++Na = К + NaCl; 6К<font type="not Cyrillic">C</font>l + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl<sub>2 </sub>+CaO + Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>; К<sub>2</sub>СО<sub>3 </sub>+ 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен К<font type="not Cyrillic">C</font>l, К<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> жер семирткич, К<sub>2</sub>S, К<font type="not Cyrillic">M</font>nO<sub>4</sub> медицинада ж-а ветеринарияда, К<font type="not Cyrillic">B</font>r фотографияда, К<font type="not Cyrillic">F</font> – металлургияда, К<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-
+О; каинит -- КСl-MgSO<math>O_4</math> - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакта&shy;лат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К<sub>2</sub>O, К<sub>2</sub>O<sub>2</sub>) пайда кы&shy;лат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөй&shy;рөдө гидридди К<font type="not Cyrillic">N</font>, электр зарядынын тааси&shy;ри астында азот м-н азидди КН<sub>3 </sub>ж-а нитридди К<sub>3</sub>N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (К<font type="not Cyrillic">F</font>, К<font type="not Cyrillic">C</font>l, К<font type="not Cyrillic">B</font>r, К<font type="not Cyrillic">I</font>, К<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>, К<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К<sub>2</sub>S), карбиддерди (К<font type="not Cyrillic">C</font><sub>8</sub>, К<font type="not Cyrillic">C</font><sub>16</sub>, К<sub>2</sub>C<sub>2</sub>) берет. Калийдин жардамы м-н кычкыл&shy;дарды (B<sub>2</sub>О<sub>3</sub>, Al<sub>2</sub>O<sub>3 </sub>ж-а SiO<sub>2</sub>) калыбына кел&shy;тирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмала&shy;ры болгон алкоголяттарды, <i>ацетилен, этилен</i> м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: К<font type="not Cyrillic">C</font>l ++Na = К + NaCl; 6К<font type="not Cyrillic">C</font>l + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl<sub>2 </sub>+CaO + Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>; К<sub>2</sub>СО<sub>3 </sub>+ 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен К<font type="not Cyrillic">C</font>l, К<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> жер семирткич, К<sub>2</sub>S, К<font type="not Cyrillic">M</font>nO<sub>4</sub> медицинада ж-а ветеринарияда, К<font type="not Cyrillic">B</font>r фотографияда, К<font type="not Cyrillic">F</font> – металлургияда, К<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-
 донулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамы&shy;на кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк  азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жый&shy;рылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кар&shy;мап турууга ж. б. катышат.
 [[Категория:4-том, 1-50 бб]]

КАЛИЙ: нускалардын айырмасы

08:03, 4 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы

Навигация менюсу