КАН ТОПТОРУ

КАН ТОПТОРУ – бир биологиялык түргө кирүүчү (киши, жылкы, маймыл ж. б.) организмдердин каны­нын биохимиялык өзгөчөлүктөрү. Бул өзгөчөлүк эрит­роцит белокторунун түрдүү түзүлүшүнө байла­ныштуу. Адамдын каны иммунологиялык өзгөчөлүгүнө байланыштуу жынысына, жашына, расасына карабастан, 4 топко бөлүнөт. Кандын тигил же бул тобуна кире тургандыгы эритроцитте А ж-а В фактор (антигендер, агглютиногендер), кан плазмасында а ж-а в факторлорунун (агглюти­ниндер) болушу м-н аныкталат. Кээ бир киши­лердин эритроцитинде А ж-а В агглютиноген болбойт, ал эми плазмада а ж-а в агглютинин болот. Булар I топко (0ав) жатат. Каны II топ­ко кирген кишилердин эритроцитинде А агглю­тиноген, плазмасында в агглютинин болот (Ав). Айрым адамдардын эритроцитинде В агглюти­ноген болуп, плазмасында а агглютинин болсо (Ва) III топко кирет. IV топтогу кандын эритро­цитинде АВ агглютиногендер болуп, плазмада агглютинин болбойт (АВ0). Эгерде А агглюти­ноген агглютинин м-н же В агглютиноген в аг­глютинин м-н кошулса, эритроциттер бири би­рине жабышып (агглютинация), андан ары эрийт (гемолиз). Мындай реакция башка топ­тогу кан куюлганда жүрөт. Кан куюуда кан топторун аныктоонун мааниси чоң. 1-топтогу канды өзүнө окшош канга, ошондой эле башка үч топтогу канга (II ,III, IV); 2-топтогу канды өзүнө окшош канга ж-а III, IV топтогу канга куйса болот. 3-топтогу кан өзүнө окшош канга ж-а IV топтогу канга куюлат. I-топтогу кан бардык топтогу канга куюга мүмкүн болгондуктан, универсалдык д о­ н о р деп аталат. Ал эми IV топтогу кан өзүнө окшош топтогу кандан башка топтогу кандар­га куюуга жарабайт; ага башка топтогу (I, II, III) кандын баары куюлат. Ошондуктан алар универсалдык р е ц и п и е н т деп аталат. Кишилердин 85%инин эритроцитинде антиген­дер (Rh – фактор) болуп, 15%инде болбойт. Rh–фактор барлар резусу – оң, жоктору – резусу терс деп аталат. Резусу оң атадан резусу терс эненин боюна бүтсө, түйүлдүктүн атадан тукум кууган антигенинин таасиринен эненин организ­минде, антитело пайда болуп, түйүлдүктүн эрит­роцитин бузат (гемолиз). Мындай резус сы­йышпастык резусу оң канды резусу терс кандуу кишиге кайталап куйганда да байкалат.