КИЕВ

КИ́ЕВ – Украина Респ-нын борбору (1934-жыл­дан). Баатыр шаар. Киев обл-нун адм. борбору. Днепр д-нын боюнда жайгашкан. Калкы 2,7 млн (2008). Тогуз жолдун тоому. Эл аралык аэро­порттору (Борисполь, Жуляны) бар. Метропо­литен (1960), шаардын борборунда 1905-жыл­дан фуниклёр иштейт. Орус жыл баяндамала­рында алгач 860-жылдан эскерилет. К-дин ай­магындагы турак-жайлар соңку палеолит доо­руна таандык. Шаардын аты аны негиздеген Кий деген адамдын ысмына байланыштуу деп бол­жошот. К. чыгыш славяндык полян уруусунун борбору катары б. з. 6–7-к-нда негизделген. 882- жылдан (князь Олег ээлегенден кийин) 1132-ж. чейин Киев Русунун саясий, маданий ж-а соода борбору болгон. Кол өнөрчүлүгү, жазуусу, арх­расы өнүгүп, 11-к-да София собору, Киев-Печёра лаврасы курулган. К-ди 1240-ж. декабрда моң­гол-татарлар талкалап, Алтын Ордого баш ий­дирген. 1362-ж. Литва улуу княздыгына кара­ган. Люблин униясы б-ча (1569) Польшанын ку-

Михайлов Златоверхий монастыры. 12–18-к. 1997– 2000-ж. реконструкцияланган.

рамына өткөн. К. 1654-жылдан 1991-ж. чейин Россиянын (кийин СССР), курамында Киев ок­ругунун (1923–30), Киев обл-нун (1932–34), Украин ССРинин (1934–91) борбору болгон. Рос­сияга кошулгандан кийин Киев воеводдугунун, 1708-жылдан Киев губерниясынын борбору. 1905–07-ж-дагы рев-яда, Октябрь рев-ясында К. Украинадагы рев-ялык кыймылдын чордону болгон. Улуу Ата Мекендик согушта 1941-ж. 19-сентябрда К-ди немистик фашисттер басып алышкан, ал 1943-ж. 6-ноябрда бошотулган.
Ө. ж-нын негизги тармактары: машина ку­руу (а. и. «Авиант» авиация з-ду, станок, транс­порт, так приборлор, электр-тех., радиоэлек­троника ж. б.), курулуш материалдар, металл иштетүү, хим., нефть-хим., фармацевтика, же­ңил (жибек комбинаты, «Роза» трикотаж ф-ка­сы), полигр., тамак-аш–татымал (нан, конди­тер). Киев орус мамлекетинин маданий ж-а ди­ний борбору болгондугунан арх-ралык курулуш­тарга бай. Эң белгилүү арх-ралык эстелиги – Киев-Печёра лаврасы. О. эле Успение, София (11-к.; коңгуроо мунарасы 17–19-к.), Владимир (19-к.) соборлору, Алтын көпүрө (11-к.), Выду­бецкий монастыры (11-к.), Спас (11-к-дын аягы – 12-к-дын башы), Кирилловск (12-к.), Андреевск (18-к.) чиркөөлөрү сакталган. Киев-Фергана лав­расы м-н София с обору ансамбли Бүт күл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. 1947– 54-ж. шаардын Крещатик көчөсүндөгү ансамбль (Улуу Ата Мекендик согушта талкаланган) ка­лыбына келтирилген. 1960–80-ж. Русановка, Оболонь ж. б. турак-жай массивдери курулуп, көптөгөн эстеликтер (а. и. Богдан Хмельницкий,

Киевдин Днепрдин сол жээгиндеги жаңы бөлүгү.

Т. Шевченко, А. С. Пушкин, Леся Украинка ж. б-дын, белгисиз жоокердин бейитиндеги обе­лиск), мемориалдык комплекс [«Улуу Ата Ме­кендик согуш (1941–1945) тарыхый улуттук му­зейи»] бар. К-де ИА, 70ке жакын ЖОЖ (а. и. ун-т, консерватория), китепканалар, 15ке жа­кын театр (а. и. опера ж-а балет), 30га жакын музей (а. и. Т. Г. Шевченко адабий-көркөм, тарых, Украина сүрөт, орус, Батыш ж-а Чы­гыш иск-волору, улуттук тиричилик ж-а арх­ра, Киевдин тарыхы, элдик декорация иск-восу, ад-т ж-а иск-во архив-музейи, медицина тары­хы ж. б.), филармония, А. В. Довженко атн. киностудия (1928), стадион бар. ЖЭБ, ГЭС ж-а мамл. райондук электр станциясы иштейт. Эл аралык музыка конкурстары, кинофестивалдар өткөрүлүп турат. Украинадагы туризмдин (жы­лына 0,6 млн; а. и. 0,2 млну чет өлкөлүктөр) эң ири борбору.

Ад.: Киев // Большая Российская Энциклопедия, Т. 13, М., 2009.