КЕН ИЗДӨӨ ЖАНА ЧАЛГЫНДОО

КЕН ИЗДӨӨ ЖАНА ЧАЛГЫНДОО – кен орун алган жерди таап, анын ө. ж-лык маанисин толук аныктоо үчүн жүргүзүлүүчү геол. иштер. Адегенде кенди изилдейт, андан кийин аны чал­гындайт. К е н и з д ө ө д ө кен орун алган аймактын геол. түзүлүшү изилденет. Кенди из­деп таап, анын келечектеги мааниси такталат ж-а төмөнкү геол. иштер жүргүзүлөт: 1) кен бел­гилери бар аймакты толук изилдөө, кендердин топтолушун бөлүү. Чакан ж-а ири кендерин ажыратуу; 2) биринчи этапта жүргүзүлгөн иш­тердеги маалыматтарга таянып, кен аз же көп топтолгон жерлердин геол. түзүлүшүн, кендин түспөлүн, курамын, көлөмүн так аныктоо. Кен чыккан жердин геол. картасын түзүү. Кенге мүнөздүү өзгөчөлүктөрдү изилдөө. Геофиз., гео­хим. ыкмалары м-н өлчөмүн билүү. Кен чачын­дысын аныктоо (к. Кен чачындысы). Айлана­сындагы кумдарды чайкап (шлих алуу), кан- дай элементтер кездешерин тактоо. Тоо текте­рин, андагы кендердин орун алышын, таралы­шын, жер бетине чыгып калышын аныктоо. Геофиз., геохим. ыкмалар м-н табылган өлчөмдү текшерүү, кендин аз-көбүн, сапатын, көлөмүн билүү, тоо иштерин (канава, шурф, бургулоо кө­зөнөктөрү) ишке киргизүү. К е н д и ч а л г ы н­д о о д о геол. түзүлүшү, ө. ж-лык мааниси, өлчөмү, сапаты, көлөмү, тереңдиги, орун алуу шарты, казып алуу, ылгоо, эритүү ж. б. иштер жүргүзүлөт. Канава, шурф казылат. Тереңдикте штольня, шахта ж. б. тоо казмалары ишке киргизилет. Терең бургулоо, кенден сынамык алуу, курамын аныктоо, санын тактоо маселе­лери каралат. Чалгындоо иштери өз ичинен 3 баскычтан турат. Биринчи, алгачкы баскычта кендин жалпы өлчөмү, түрлөрү, түспөлү, кура­мы, ылгоо ж-а казып алуу шарттары такталат. Натыйжада кендин запасы эсептелет. Өндүрүшкө жарактуулугу билинет. Тех.-экон. доклад (ТЭД) даярдалат. Жарактуу кендерди жакын арада казып алуу маселеси каралат. Мындан кийин дыкат чалгындоо иштери (экинчи мезгил, бас­кыч) жүргүзүлө баштайт. Кендин таралышы, түзүлүшү, орун алуу шарттары, казып алууда кездешүүчү физ. касиеттери аныкталат. Изил­денген кенге өндүрүштүк баа берилет. Казып алуу үчүн тех. долбоор түзүлөт. Шахта, рудник сыяктуу мекемелер курулат. Үчүнчү баскычта пайдаланууга берилүүчү чалгындоо ишке кир­гизилет. Бул баскыч кен казып ала баштаган мезгилден казып алганга, б. а. бүткөнгө чейин улантылат. Кен казып алуу иштерин тейлөөдө ж-а аны пландаштырууда геол. маалыматтар­ды берип турат. Кендин түзүлүшүн тактап, то­лук изилденбей калгандарын табат.

Ад.: Прокофьев А. П. Основы поисков и разведки месторождений твёрдых полезных ископаемых. М., 1973; В. В. Авдонин и др. Поиски и разведка мес­торождений полезных ископаемых. М., 2007.