КАМЧАТКА (жарым арал)

КАМЧА́ТКА – Азиянын түндүк-чыгышындагы жарым арал. Россиядагы аянты боюнча Таймыр­дан кийинки 2-жарым арал. Батышынан Охо­та деңизи, чыгышынан Тынч океан ж-а Беринг деңизи м-н чулганат. Түндүктөн, түндүк-чыгыштан түштүк- батышты карай 1200 км аралыкта созулуп жа­тат. Туурасы 450 кмге чейин. Аянты 370 миң км². Кууш (100 кмге чейин) Параполь мойногу аркылуу материк м-н туташат. Чыгыш жээги

Батыш Камчатка.

булуң-буйткалуу (ири булуңдары: Кроноцкий, Камчатка, Корфа ж. б.), батышы тегизирээк. Жарым аралдын борбордук бөлүгүндө жарыш жат­кан кырка тоолор (Ортолук ж-а Чыгыш) созу­луп жатат. Алардын аралыгында Борбордук Кам­чатка ойдуңу жайгашкан. Ойдуң аркылуу Кам­чатка дарыясы агат. Камчаткада 160тан ашык жанар тоо бар, алардын аракеттегиси 29; анын ичинде Евразиядагы эң бийик жанар тоо – Ключи сопкасы (бийиктиги 4750 м). «Камчатканын жанар тоолору» Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Ысык булактар көп, 100дөн ашык гейзер бар (эң ири­лери Гейзерлер өрөөнүндө). Камчатка тектоникалык жактан альп бүктөлүшүнө кирет. Палеозой, мезозой ж-а кайнозой замандарынын геосинклиналдык комплекстери таралган. Көмүр, алтын, күмүш, сымап, полиметалл ж. б. кендери бар. Мине­ралдык (көмүр кычкылдуу, азоттуу ж. б.), тер­миялык (суусунун температурасы 100°Сге жеткен) суу булактарына (гейзерге, кайнар көлдөргө, бат­кактуу жанар тоолорго ж. б.) бай, алар негизи­нен Чыгыш кырка тоосунда жайгашкан. Кли­маты түштүгүндө деңиздик, борборунда ж-а түндүгүндө мелүүн континенттик. Февралдын орточо температурасы батышында –15°С, чыгышында 11°С, борбордук бөлүгүндө –16°С; августтуку ошол эле тартипте 12°С, 12,5 ж-а 16°С. Жылдык жаан-чачыны 600дөн 1100 ммге чейин. Мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 866 км². Ири дарыялары: Кам­чатка, Авача, Чоң дарыя, Ича ж. б. Көлдөрү көп, алардын айрымдары кратерлерде (Хангар ж. б.) ж-а жанар тоо кальдераларында (Кроноц­кий, Курил ж. б.) пайда болгон. Көп бөлүгүн чымдак-күл топурактуу кайың ж-а ийне жал­бырактуу токой ээлейт; тоо капталдарына жа­палак кедр, оёңдоруна шалбаа, түндүгүнө ма­мык чөптүү тундра мүнөздүү. Кроноцкий коругу бар. Жарым арал – Россиянын балык өнөр жайынын негизги борборлорунун бири. Батыш жээги – краб кармалуучу негизги район. Камчатка дарыясы ар­кылуу кеме каттайт. Негизги порттору: Петро­павловск-Камчатский, Усть-Камчатск. Елизово шаарында эл аралык аэропорт бар.

Ад.: Кащинцев Б. Камчатка сегодня и завтра. Пет­ропавловск-Камчатский, 1970; Мильков Ф. Н., Гво­зоецкий Н. А., Михайлов Н. Н. Физическая география СССР. Ч. 1–2. М., 1969–70; Развитие возобновляемых источников энергии в России: возможности и практика (на примере Камчатской области). М., 2006; Кам­чатский край // Большая Российская энциклопедия. Т. 12. М., 2008.