КАТАР (мамлекет)

КАТА́Р, К а т а р М а м л е к е т и (Даулят Катар) –

Түш.-Батыш Азиядагы өлкө. Араб ж. а-нын чыгыш бөлүгүн түзгөн Катар ж. а-нан орун алып, Перс булуңу м-н чулганат. Түштүгүнөн Сауд Арабиясы м-н чектешет.
Аянты 11,52 миң км². Калкы 928,4 миң (2008). Борбору – Доха. Расмий тили – араб тили. Акча бирдиги – катар риалы. Адм.-айм. жактан 10 муниципалитетке (баладийятка) бө­лүнөт.
К. – БУУнун (1971), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1961), Араб өлкөлөр лигасы-

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)

нын (1971), ЭВФтин (1972), Ислам конф-я уюму­нун (1970), Перс булуңу араб өлкөлөрүнүн кыз­матташтык кеңешинин (1981), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1996) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү

. К. – унитардык мамлекет. Конституциясы 2003-ж. 29-апрелдеги ре- болсо, анда ал жыйналуучу К. деп, ал эми ферендумда кабыл алынган. Башкаруу форма- сы – абсолюттук монархия. Мамлекет башчы­сы – эмир. Мыйзам чыгаруучу органы (мажлис аль-шура) 45 мүчөдөн турат (30ун К. жаранда­ры шайлайт, 15ин эмир дайындайт). Мажлис­тин бийлик мөөнөтү 4 жыл. Ал мыйзам дол­боорлорун кабыл алат, бюджетти бекитет, о. эле өкмөт иштерин көзөмөлдөйт. Мажлис ка­был алган бардык мыйзам долбоорлору эмир­дин макулдугу м-н күчүнө кирет. Аткаруу бий­лиги эмирге ж-а өкмөткө таандык. Премьер­министр жетектеген өкмөт (Министрлер Кеңе­ши) эмир тарабынан дайындалат. Негизги уку­гу – шариат. Саясий партиялардын ишмерди­гине тыюу салынган.

Табияты

. Жээктери негизинен жапыз, түзөң, айрым жерлери булуң-буйткалуу; жээк сызы­гынын уз. 560 кмден ашык. Жээк бойлой жа­зылыгы 4 кмге жеткен шуру рифтүү тилке созу­луп жатат. Катар ж. а-нын түн. бөлүгү – чөлдүү түздүк, ага көчмө кум дөбөлөрү мүнөздүү; борб. бөлүгүндө таштак чөл басымдуу. Түштүгүнө жапыз дөбөлөр (бийикт. 103 мге чейин) мүнөз­дүү. Араб платформасынын чыгыш бөлүгүн ээлейт. Ири кендери: табигый газ (чалгындал­ган запасы б-ча дүйнөдө Россия, Ирандан ки­йинки 3-орунду ээлейт; 2005), нефть, о. эле це­мент, курулуш акиташ теги, күкүрт, гипс ж. б. Газ м-н нефть негизинен шельфтерден казылып алынат. Климаты тропиктик континенттик, кургак. Январдын орт. темп-расы 17–20°С, июль–августтуку 32–42°С; 50°Сге чейин ысыган мезгилдер да болот. Жаан-чачын аз (түндүгүндө жылына 125 ммге, түштүгүндө 50 ммге чейин), ноябрдан июнга чейин жаайт. Кумдуу ж-а чаң­дуу бороон болуп турат. Туруктуу аккан дарыя­сы жок; кургак сайлар (вади) көп, эң ириси – Вади-Машриб. Жер астындагы суулары мине­ралдашкан. Суу м-н начар камсыз болгон (жы­лына ар бир адамга 583 м³ өлчөмдөгү суу туура келет). Туссуздандырылган деңиз суусуна бол­гон муктаждык жылдан жылга күчөөдө; жыл

Чөл ландшафты.

сайын 99 млн м³ деңиз суусу тузсуздандыры­лат. Чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү; чыгыш бөлүгүн­дө ксерофиттик бадалдар ж-а бадалчалар (ака­ция, тамариск, түлкү машак) кездешет. Оазис­тер аз. Жаныбарларынан чөлгө мүнөздүү май­да сойлоочулар, кемирүүчүлөр кездешет, Араб ж. а-нан жейрен келет (К-да сүт эмүүчүлөрдүн 11 түрү мекендейт). Перс булуңунун жээги ба­лыкка бай. Табиятты коргоочу 9 аймак уюшул­ган; а. и. жейрен ж-а араб ориксин асыроочу жайы да бар.

Калкы

. Өлкөнүн калкынын 65,1%ин К. араб­дары түзөт; а. и. катарлыктар 31,1%, палести­налыктар 11,7%, ливандыктар 9,1%, сириялык­тар 8,1%, египеттиктер 1,8, судандыктар 1,6%. О. эле фарсылар (16,8%), белуждар (1,8%), түш. ж-а түш.-чыгыш азиялыктар ж. б. улуттар да жашайт. Калктын жылдык өс үүс ү 2,4%. Төрөлүүнүн саны 1000 адамга 15,6 бала, өлүм­житим 4,8 адам. Калкынын орт. курагы 31,9 жыл. Курактык структурасында эмгекке жарам­дуулардын (15–64 жаштагылардын) үлүшү зор, 72,9%; өспүрүмдөрдүкү (15 жашка чейинкилер) 23,1%, 65 жаштан ашкандар 4%; 100 аялга 185тен ашык эркек туура келет (негизинен чет элдик жумушчулардын эсебинен, миграциялык сальдосу 1000 13,1, 2007). Күтүлгөн орт. жашы

Катар кызы.

74,1 жыл (эркектердики 71,6, аялдардыкы 76,8 жыл). Калкынын орт. жыштыгы 1 км² жерге 80,6 адам (2008). Шаар калкы 92%; анын ²/ си өлкөнүн чыгышындагы 2 шаарда – Доха (кал­кы 339 миң; 2008) м-н Эр-Райянда (258 миң) жашайт.

Тарыхы

. К. ж. а-н адамдар б. з. ч. 4–2-миң жылдыктан мекендеген. К. ж-дө алгач б. з. 1- к-нда рим тарыхчысы Плиний Улуу тарабынан эскерилет. Б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягынан К-га араб уруулары отурукташа баштап, анын аймагы биринчи араб мамлекеттеринин бири – Харакены мамлекетине кирген. Харакены мам­лекети ыдырагандан кийин К. сасаниддик Иран­дын бийлигинде болгон (4-к.), 7-к-да Араб ха­лифатына кошулуп, ислам динин кабыл алган.
Омейяддардын учурунда К. порт шаарлары – Эль-Бида, Эз-Зубара ж. б. м-н араб соода бор­борлорунун бирине айланган. 10–11-к-да К. кар­маттар мамлекетинин курамына кирген. 13-к­да Оманга көз каранды болгон. 1320-ж. К-ды ж-а Перс булуңунун түш. жээгиндеги эмирлик­терди Ормуза шейх басып алып, 15-к-дын 2- жарымынан алар Осмон империясына баш ий­ген. 16-к-дын башында португалдар ээлеген, бирок 1536-ж. аларды осмон түрктөрү сүрүп чык­кан. 16-к-дын аягы – 17-к-дын башында Ормуз кысыгынын жээктери англичандардын көзө­мөлүнө өткөн. Перс булуңунун тегерегиндеги ан­глис экспансиясынан чочулаган Осмон империя­сы К., Нежд ж-а ага жакын жерлерди расмий түрдө Осмон империясынын ээликтери деп жа­р ыя лаган. Б ир ок К -да Ос мон им пе ри яс ы жүргүзгөн бийлик номиналдуу болгон. 18-к-да ошол чөлкөмдөгү күчтүү мамлекетке айланган Омандын Перс булуңундагы ээликтерге ж-а К-га таасири күчтүү болгон. 1720-жылдары Оман династиясынын башкаруучулары Ярубиддер Түш.-Чыгыш ж-а Чыгыш Арабияны (а. и. К-ды) толугу м-н өзүнө караткан. 18-к-дын аягына чейин Оман имаматы европалыктардын Чыгыш Арабияга киришине тоскоол болгон. Би­рок анын экиге (Ички Оман ж-а Маскат) бө­лүнүшү, о. эле Иран ж-а Осмон империясынын начарлашынан улам Улуу Британия бул аймак­та өзүнүн бийлигин чыңдаган. 1766-ж. К-га Ку­вейттен бану атбан уруулары көчүп келген. Перс булуңунан англистерди кубалоо үчүн бану ат­бандар ваххабиттер м-н келишим түзүп, ан­глистердин кемелерине каракчылык м-н кол салышкан. Чыгыш Арабиянын жээги британ тарыхый булактарында «Каракчы жээги» деп аталган. 1803-ж. ваххабиттер К., Бахрейн, Ку­вейт ж-а чыгыш арабиялык ээликтерге үстөмдүк жүргүзүшкөн. 1818–19-ж. англистер ваххабит ээликтерин талкалап, Осмондордун бийлигин калыбына келтирбеш үчүн британ өкмөтү Перс булуңуна аскер эскадрасын киргизген. 1820-ж. Улуу Британия чыгыш арабиялык шейхтер м-н «Тынчтык жөнүндө Генералдык келишим» түзүп, ал б-ча Перс булуңундагы ээликтер Ан­глиянын колониясына айланган. 18-к-дын 2- жарымында К-да Тани династиясынын шейхи Касем бен Мухаммад Аль-Тани негиздеген ча­кан ээлик түзүлүп, ал 19-к-дын аягында бүткүл К-ды бириктирген. 1871-ж. К-ды түрктөр кай­радан басып алып, 1914-жылга чейин бийлик кылган. 1-дүйнөлүк согуш жылдарында Аль- Тани династиясынын жүргүзгөн бийлигине эл­дин нааразычылыгы К-да ички саясий кыр­даалды курчуткан. Өзүнүн позициясын чыңдоо максатында 1916-ж. 3-ноябрда Абдалла бен Касем Аль-Тани шейх (1913–49) Улуу Британия м-н келишим түзгөн. Келишим б-ча К. Улуу Британия протекторатына айланган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында К-дын борбору – Дохага бри­таниялык аскерлер жайгашып, аскер имарат-

тары курулган. Согуш бүткөндөн кийин К-да ички саясий кризис башталып, династиялык талаш-тартыштарга алып келген. Аль Тани династиясынын үч кланынын өкүлдөрү (Бани Хамад, Бани Али ж-а Бани Халед) бийлик та­лашкан. 1949-ж. Бани Хамад кланынын өкүлү Халифа бен Хамад Аль Тани шейх мурасчы бо­луп шайланган. Бани Али кланынан Али бен Абдалла Аль Тани шейх регент болуп дайында­лып, 1960-ж. чейин башкарган. 1950-жылдары өлкөнү өнүктүрүүнүн социалдык-экон. програм­масы ишке ашырыла баштаган. Кулчулук ж-а кул сатууга тыюу салуу ж-дө декрет кабыл алынган, алгачкы башталгыч мектептер ачы­лып, дарылоо мекемелери көбөйүп ж. б. демокр. реформалар жүргүзүлгөн. 1970-ж. 2-апрелде К-дын убактылуу Конституциясы кабыл алы­нып, Аль Тани үй-бүлөсүнүн бийлигин бекемде­ген. Мыйзам чыгаруу, аткаруу бийлиги эмир­дин ж-а ал дайындаган Министрлер кеңешинин колунда болгон. Саясий партия, коомдук уюм­дарды (профсоюз) түзүүгө тыюу салынган. 1970-ж. 28-майда уюшулган Министрлер каби­нетин Халифа шейх жетектеген. 1971-ж. 28- июнда ал англичандар м-н сүйлөшүүлөр жүргү­зүп, Улуу Британия м-н 1916-жылдагы макул­дашуу Достук ж-дө келишимге алмаштырылып, 1971-ж. 3-сентябрда К. көз карандысыз мамле­кетке айланган. 1972-ж. 22-февралда ак сакал­дар кеңешинин колдоосу м-н Халифа шейх өзүн эмир деп жарыялаган. Анын бийлигинин мез­гилинде өлкөнүн экономикасы жогорулап, нефть өндүрүү ө. ж. жаңыртылган. Жаңы жер­лер өздөштүрүлүп, мал чарбасы өнүккөн. 1970– 80-жылдарда жаңы ө. ж. ишканалары курул­ган. 1980-жылдардын 1-жарымынан банк сек­тору тез өнүгө баштаган. 1981-ж. К. Перс булу­ңу араб өлкөлөрүнүн кызматташтык кеңешине кирип, кошуна эмираттар м-н болгон чек ара маселесин чечкен. 1990-жылдардын башында гезит, журналдар цензурага алынып, К-га чет элдик басылыштар киргиздирилбей, окутуу про­граммалары кайра каралып чыгып, ислам ди­нине багытталган сабактардын сааттары көбөй­түлгөн. 1995-ж. бийликке келген Хамад бен Ха­лиф Аль Тани демокр. өзгөртүүлөрдү жүргүзгөн цензура алынып, 1996-ж. «Аль Жазира» улут­тук маалымат компаниясы түзүлгөн. 2003-ж. жаңы кабыл алынган Конституция (2005-ж. күчүнө кирген) б-ча аялдар шайлоого, парла­ментке шайланууга ж-а мамл. кызматтарда иштөөгө укук алышкан. Бирок саясий партия­лар м-н коомдук уюмдардын ишине тыюу са­лынган. 21-к-дын башынан К-дын тышкы сая­саты Перс булуңундагы коопсуздукту чыңдоого багытталган. Бул маселе б-ча К. АКШ м-н ты­гыз кызматташат. 2002-ж. декабрда Эль- Удайд булуңунда АКШ аскер базасы курулган. 2003-ж. Иракты оккупациялоодо эмират АКШ баш болгон батыш мамлекеттеринин негизги таяныч пункту болгон.

Чарбасы

. 21-к-дын башталышынан К-дын эко­номикасынын негизин углеводород сырьёлорун өндүрүү, кайра иштетүү ж-а экспорттоо түзөт. ИДПнин көлөмү 68,9 млрд доллар; аны киши башына бөлүштүргөндө 74,2 миң доллардан туу­ра келет (дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт); ИДПнин көлөмүнүн динамикасы толу­гу м-н дүйнөлүк рынокто энергия сырьёсу б-ча түзүлгөн кырдаалга байланыштуу. Адам өнүгүү­сүнүн индекси 0,875 (2005; дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 35-орунда). Нефть кендерин иштетүүгө чейин К-дын чарбасынын негизги тармагы – ба­лык кармоо ж-а бермет чогултуу болгон. 1990– 2000-ж. нефть-химия комплекси ж-а чет элдик туризм өнүгө баштады. К-га келген туристтер­дин саны жылдан жылга өсүүдө (2006-ж. 900 миң турист келген); заманбап мейманкана структу­расы түзүлүүдө; мамл., эл аралык ж-а коммер­циялык банктар, улуттук ж-а чет өлкөлүк кам­сыздандыруу компаниялары иштейт. ИДП структурасында ө. ж-дын үлүшү 73,5% (а. и. нефть-газ өндүрүү 62%), тейлөө чөйрөсүнүкү 26,4%, а. ч-ныкы 0,1%. Нефть өндүрүүнү мамл. «Qatar Petroleum» ком­паниясы көзөмөлдөйт (2006-ж. суткасына 1,1 млн

баррель өндүрүлгөн; 80%и экспорттолот). Өлкө б-ча өндүрүлгөн нефтинин жарымына жакыны Духан кенине туура келет; анда нефть м-н кошо газ ж-а газ конденсаты да алынат; нефть кууру аркылуу нефть экспорттоочу Умм-Саид порту м-н туташат. Нефть, о. эле өлкөнүн чыгышын­да, Перс булуңунун шельфинен өндүрүлөт. Перс булуңундагы кендердин нефтиси Халула а-нда­гы нефть терминалы аркылуу экспорттолот. 2005-ж. 43,9 млрд м³ газ өндүрүлгөн; эң ири кени – Түн. кени (айрым жерлери, мис., Түш.
Парс Иранга таандык). 2005-ж. 13,5 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн; тиричиликте ке­ректелүүчү электр энергиясы калкка акысыз берилет. Курулуш сектору (ИДПнин 5%тейи) өлкөнүн экономикасында мааниси б-ча отун­энергетикадан кийинки 2-орунда; аны м-н өнүккөн цемент өндүрүшү тыгыз байланышта.

Рас-Лаффан шаарындагы суюлтулган газ өндүрүүчү завод.

Ө. ж. ишканаларынын басымдуу бөлүгү Умм- Саид (жер семирткич чыгаруучу, болот куюу з-ддору ж. б.), Рас-Лаффан (негизинен газ иш­тетүүчү ишканалар) ж-а Доха ш-нын тегерегин­де түзүлгөн индустриялуу зоналарда топтолгон. К-дын а. ч-нын өнүгүүсүнө анын катаал кли­маттык шарты, чөл ж-а жарым чөлдүү аймак­тардын басымдуулук кылышы тоскоолдук кы­лат (өлкөнүн аймагынын 3%ке жакын жери гана а. ч-нда пайдаланылат). Мамлекеттен суб­сидия алган чакан а. ч. ишканалары гана бар. А. ч. өдүрүшү элдин азык-түлүккө болгон мук­таждыгынын 10%ин гана канааттандырат; азык-түлүктүн басымдуу бөлүгүн сырттан сатып алат. Жүгөрү ж-а таруу аз өлчөмдө гана жый­налат. Оазистерде мөмө-жемиш, курма пальма­сы, жашылча өстүрүлөт. Эчки, төө, кой, жыл­кы асыралат; куш чарбасы өнүккөн. Балык кар­моонун ж-а бермет чогултуунун мааниси зор.
Автомобиль жолунун жалпы уз. 1230 км; анын негизги тармактары: Доха – Эр-Райян – Духан, Доха – Эль-Хаур – Эр-Рувайс, Доха – Эль-Киръ­ана – Эль-Хуфуф (Сауд-Арабиясы). Жүктүн ба­сымдуу бөлүгү деңиз транспорту м-н ташылат. Негизги деңиз порту – Доха. Беш аэропорттун бирөө эл аралык аэропорт (Дохадагы). Куур транспортунун уз. 2164 км, а. и. газ куурунуку 1024 км, нефть куурунуку 844 км (2006).
Сырткы соода товар айлануусунун көлөмү 48,6 млрд доллар (2007), анын 33,5 млрд долла­ры экспорттук, 15,3 млн доллары импорттук то­варлар. Экспортунун 70%ке жакынын нефть, нефть продуктулары ж-а суюлтулган газ түзөт; о. эле сыртка металл арматурасын, жер семирт­кич ж. б. да чыгарат. Экспорттук негизги соода шериктери: Япония, Корей Респ., Сингапур, Таиланд. Машина ж-а жабдууларды, эл ке­ректөөчү товарларды, азык-түлүктү Франция, Япония, АКШ, Италия, Германия, Улуу Бри­тания, Сауд Арабиясы, Корей Респ-нан сатып алат.

Маданияты

. К-да мектепке чейинки мекеме­ден ун-тке чейин үзгүлтүксүз билим берүүнү өнүк­түрүүгө багытталган «К-12» билим берүү рефор­масы 2002-жылдан жүзөгө ашырылууда. Билим берүү мекемелерине билим берүү Министрлиги (1957), билим берүү маселелери б-ча Жогорку Кеңеш ж-а Билим берүү ин-ту (2002) жетекчи­лик кылат. Билим берүү системасы мектепке чейинки (3төн 6 жашка чейин), милдеттүү баш­талгыч (6 жылдык), толук эмес орто (3 жыл­дык), толук орто (3 жылдык), кесиптик орто ж-а жогорку билим берүүнү камтыйт. Мамл., менчик ж-а көз каранды эмес мектептер (2002) бар. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 89%ти түзөт (2004). ЖОЖдор, ил. мекемелер, китепканалар ж-а музейлер негизинен Дохада жайгашкан. Жетекчи кадрлардын Катар акаде­миясы (2005) бар. Ил. мекемелер (баары Доха­да) ж. б. иштейт.
Эмирдин жарлыктарын ж-а мыйзам чыгаруу актыларын чагылдыруучу алгачкы гезит 1961-ж. негизделген. 1969-ж. Маалымат депар­таменти негизделип (1998-ж. жоюлган), «Доха» журналын чыгара баштаган. 1970-жылдары ап­талык менчик журналдар, гезиттер чыга баш­таган. 2002-ж. күн сайын «Ар-Райя» «Аш- Шарк», «Аль-Ватан», «The Peninsula» гезитте­ри, «Катар аль-Хайр», «Ад-Доха лиль-Джамиа» журналдары (араб ж-а англис тилинде) чыгып турган. Радио уктуруусу 1968-жылдан (алгач араб, 1971-жылдан англис, 1980-жылдан урду, 1985-жылдан француз тилдеринде), телекөрсө­түү 1970-жылдан (алгач араб, 1982-жылдан ан­глис тилинде) иштейт. 1996-жылдан «Аль-Жа­зира ТВ» спутник каналы, 1993-жылдан кабел­дик телекөрсөтүү иштей баштаган. 1975-ж. The Qatar News Agency – Улуттук маалымат агент­тиги негизделген.
К. калкы миңдеген жылдар бою чатырларда жашаган. Курулуштар Осмон империясынын учурунда пайда болгон. 19-к-да К-да аль-Бида форту, азыр Амири-Диван өкмөт үйү, Эз-Зубар, Эль-Хаурдагы ж-а Эль-Вакра шаарчасындагы

Форт Эз-Зубара.

форттор, 20-к-дагы Умм-Салаль-Мухаммад фор­ту, Абдалла бен Касем Аль Тани шейх үчүн ку­рулган сарай ж. б. белгилүү. Форттор ж. б. ку­рулуштардын дубалы таш же кыштан тургузу­луп, чопо же гипс м-н шыбалган. Терезе, эшик­тери Индия ж-а Чыгыш Африкадан алынып келген жыгачтан жасалган. Имараттардын үстүңкү бөлүгүнө желдеткич мунаралар салын­ган. 1960-жылдан К-да араб үлгүсүндөгү арх-ра­лык курулуштар пайда боло баштаган. Дохада Улуттук театр, Маалымат ж-а мад-т министрли­ги (1982, арх. Ахмад Шайха, Ж. Коннелл ж. б.), Ан-Насер мечити (1986, арх. Анвар Атта), Аль- Кубиб мечити (1998) 1975-ж. Катар ун-т комп­лекси (арх. египеттик Камаль аль-Кафрави), 2000-жылдары Ислам маданий борбору, Барзан мунарасы, Ислам иск-во музейи, Улуттук ки­тепкана, Сүрөт музейи, Улуттук костюм ж-а тек­стиль музейи ж. б. курулган. 1980-жылдардын башында Египет, Ирак, Франция, Италия ж-а АКШдан билим алып келген сүрөтчүлөр К-да сүрөт өнөрүнүн өнүгүшүнө зор салым кошкон. 1980-ж. Дохада Сүрөт өнөрүнүн Катар коому ж-а Эркин устакана түзүлгөн. 20-к-дын аягын­дагы белгилүү сүрөтчүлөр: Эркин устакананын негиздөөчүсү – Жасем Зайни, Султан Алсилай­ты ж. б. Мектептерде көркөм кол өнөрчүлүк, сүрөт тартуу чеберчилиги ж. б. үйрөтүлөт.
К-дын муз.-бий мад-ты араб, перс, инди, аф­рика ж. б элдердин салттуу үлгүлөрүн ж-а жанр­ларын камтыйт. Бедуиндердин ар тармактуу ыр жанрлары бар. Салттык перс-араб муз. аспап­тарын – най флейтасы, канун цитрасы, уд лют­нясы ж. б. колдонушат. Жерг. калктын салт­туу ыр, бийлери да бар.

Катар акчасы.

Ад.: Исаев В. А., Филоник А. О. Государство Катар: проблемы развития. М., 1999; Алексеева Н. Н. Сов­ременные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; Катар// Большая Российская энциклопедия. Т. 13. М., 2009.