КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ

КАРБО́Н КИСЛОТАЛАРЫ – молекуласында карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер.
Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган ради­калдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, аро­маттык, гетероциклдүү, каныккан ж-а канык­паган болуп бөлүнөт. Алардын аттары три­виалдык, рационалдык ж-а ил. номенклатура­лар б-ча аталат. Практикада тривиалдык но­менклатура көбүрөөк колдонулат. Мис., кумурс­ка, алма, валериан, лимон к-тасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы б-ча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кис­лотасы» деген сөз кошулат. Мис., этан, бутан к-тасы ж. б. Рационалдык номенклатура б-ча карбон к-таларынын аттары уксус к-тасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикал­дары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мис., СН₃–СН₂– СООН – метилуксус к-тасы, СН₃–(СН₂)₂–СООН – этилуксус к-тасы, С₆Н₅–СН₂–СООН – фенилуксус к-тасы ж. б. К. к. начар к-талар. Суудагы эритмеси минералдык к-таларга салыштырмалуу начар диссоциа­цияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Моле­кулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү К. к-нын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; хим. жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – H O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– –COOR–+ H₂O фосфор галогениди, хлордуу тио­нил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу зат­тардын таасиринде ангидриддерди (RCO)₂O пай­да кылат. К. к. жаратылышта (айрыкча али­фаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлө­рүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттер­ди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. К. к-нын бирикмелери эл чарбасында чоң маа­ниге ээ. Мис., кумурска ж-а уксус к-талары кездеме боёодо; уксус к-тасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молеку­лалуу К. к. самын, сыр, лак өндүрүүдө; адипин ж-а терефтал к-талары синтез буласын алууда колдонулат.

С. А. Адылов.